10. දසකනිද්දෙසො

පඨමබලනිද්දෙසවණ්ණනා

809. න ඨානන්ති අට්ඨානං, අනුපලබ්භනත්ථො අයමකාරොති ආහ ‘‘අවිජ්ජමානං ඨානං අට්ඨාන’’න්ති. අභාවත්ථො වා, න අඤ්ඤපටිපක්ඛාදිඅත්ථොති ආහ ‘‘නත්ථි ඨානන්ති වා අට්ඨාන’’න්ති. කො පනෙතස්ස අත්ථද්වයස්ස විසෙසොති? පඨමො හෙතුපච්චයෙහි අනුපලබ්භමානතං වදති, දුතියො සබ්බෙන සබ්බං අභාවන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. තණ්හුපාදානාදීනම්පි සුඛතො උපගමනස්ස හෙතුභාවෙ දිට්ඨිවිපල්ලාසස්ස සො සාතිසයො අසුඛෙපි දළ්හං පවත්තාපනතොති ආහ ‘‘දිට්ඨිවිපල්ලාසොව…පෙ… අධිප්පෙත’’න්ති. ‘‘අත්තදිට්ඨිවසෙනා’’ති කස්මා විසෙසෙත්වා වුත්තං, නනු අරියසාවකස්ස සබ්බාපි දිට්ඨියො නත්ථීති? සච්චං නත්ථි, අත්තදිට්ඨිසන්නිස්සයා පන සබ්බදිට්ඨියොති දස්සෙතුං ‘‘අත්තදිට්ඨිවසෙනාති පධානදිට්ඨිමාහා’’ති වුත්තං. භෙදානුරූපස්ස වත්ථුනො. භෙදානුරූපෙන ‘‘අධම්මෙ ධම්මො’’තිආදිනයප්පවත්තෙන.

සො එවාති යො ලිඞ්ගෙ අපරිවත්තෙ තස්මිං අත්තභාවෙ භවඞ්ගජීවිතින්ද්‍රියප්පබන්ධො, සො එව. තඤ්හි උපාදාය එකජාතිසමඤ්ඤා, න චෙත්ථ භාවකලාපජීවිතින්ද්‍රියස්ස වසෙන චොදනා කාතබ්බා තදඤ්ඤස්සෙව අධිප්පෙතත්තා. තඤ්හි තත්ථ අවිච්ඡෙදවුත්තියා පබන්ධවොහාරං ලභති, ඉතරම්පි වා භාවානුපාලනතාසාමඤ්ඤෙනාති අනොකාසාව චොදනා.

සපත්තවසෙන යොජෙතබ්බන්ති ‘‘සපත්තං මාරෙමීති අභිසන්ධිනා සපත්තෙන නිපන්නට්ඨානෙ නිපන්නං මනුස්සභූතො මනුස්සභූතං මාතරං පිතරං වා මාරෙන්තො’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. සබ්බත්ථාති චතූසුපි විකප්පෙසු. පුරිමං අභිසන්ධිචිත්තන්ති පුබ්බභාගියො මරණාධිප්පායො. අප්පමාණං තෙන අත්ථසිද්ධියා අභාවතො. පුථුජ්ජනස්සෙව තං දින්නං හොතීති එත්ථ යථා අරහත්තං පත්වා පරිභුත්තම්පි පුථුජ්ජනකාලෙ දින්නං පුථුජ්ජනදානමෙව හොති, එවං මරණාධිප්පායෙන පුථුජ්ජනකාලෙ පහාරෙ දින්නෙ අරහත්තං පත්වා තෙනෙව පහාරෙන මතෙ කස්මා අරහන්තඝාතොයෙව හොති, න පුථුජ්ජනඝාතොති? විසෙසසම්භවතො. යථා හි දානං දෙය්‍යධම්මස්ස පරිච්චාගමත්තෙන හොති, න එවං වධො. සො හි පාණො, පාණසඤ්ඤිතා, වධකචෙතනා, උපක්කමො, තෙන මරණන්ති ඉමෙසං පඤ්චන්නං අඞ්ගානං පාරිපූරියාව හොති, න අපාරිපූරියා. තස්මා අරහත්තං පත්තස්සෙව මරණන්ති අරහන්තඝාතොයෙව හොති, න පුථුජ්ජනඝාතො. යස්මා පන ‘‘ඉමං මාරෙමී’’ති යං සන්තානං ආරබ්භ මාරණිච්ඡා, තස්ස පුථුජ්ජනඛීණාසවභාවෙන පයොගමරණක්ඛණානං වසෙන සතිපි සන්තානභෙදෙ අභෙදොයෙව. යදා ච අත්ථසිද්ධි, තදා ඛීණාසවභාවො. තස්මා අරහන්තඝාතොව හොතීති නිච්ඡිතං. කථං පනෙත්ථ වධකචෙතනා වත්තමානවිසයා සියාති ආහ ‘‘වධකචිත්තං පච්චුප්පන්නාරම්මණම්පි…පෙ… පවත්තතී’’ති. තත්ථ පබන්ධවිච්ඡෙදවසෙනාති යෙන පබන්ධො විච්ඡිජ්ජති, තාදිසං පයොගං නිබ්බත්තෙතීති අත්ථො. තෙන යදා පබන්ධවිච්ඡෙදො, තදා අරහාති යථාවුත්තං අරහන්තඝාතං පතිට්ඨාපෙති. න එවන්ති යථා කාලන්තරාපෙක්ඛකිච්චසිද්ධං වධකචිත්තං, න එවං චාගචෙතනා. ‘‘සා හී’’තිආදිනා චාගචෙතනාය කාලන්තරානපෙක්ඛකිච්චසිද්ධිතංයෙව විභාවෙති. අඤ්ඤසකකරණන්ති අත්තතො විනිමොචෙත්වා අඤ්ඤස්ස දක්ඛිණෙය්‍යස්ස සන්තකභාවකරණං. තස්සාති චජිතබ්බස්ස වත්ථුනො. යස්සාති යස්ස පුථුජ්ජනස්ස. තස්සෙව තං දින්නං හොති, සචෙපි අරහත්තං පත්වා තෙන පරිභුත්තන්ති අත්ථො.

‘‘කප්පවිනාසෙ’’ති ඉදං ‘‘සණ්ඨහන්තෙ කප්පෙ’’ති වුත්තත්තා මහාකප්පවිනාසං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘කප්පට්ඨකථාය න සමෙතී’’ති එත්ථ ආයුකප්පස්ස අධිප්පෙතත්තා. ආයුකප්පො චෙත්ථ අවීචියං නිබ්බත්තසත්තානං අන්තරකප්පපරිමාණං පරමායු වෙදිතබ්බං. තඤ්හි සන්ධාය ‘‘එකං කප්පං අසීතිභාගෙ කත්වා තතො එකභාගමත්තං කාල’’න්ති (කථා. අට්ඨ. 654-657) වුත්තං. තයිදං ‘‘එකං කප්ප’’න්ති යදි එකං මහාකප්පන්ති අත්ථො, තථා සති වීසතිඅන්තරකප්පපරිමාණො එකො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පොති වුත්තං හොති. අථ එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පන්ති අත්ථො, සබ්බථාපි ‘‘චතුසට්ඨි අන්තරකප්පා’’ති වචනෙන විරුජ්ඣතීති වීමංසිතබ්බං. යථා පන කප්පට්ඨකථාය අයං අට්ඨකථා සමෙති, තං දස්සෙතුං ‘‘කප්පවිනාසෙයෙවාති පනා’’තිආදිමාහ.

පකතත්තො වා අපාරාජිකො. සමානසංවාසකො කම්මලද්ධීනං වසෙන අනානාසංවාසකොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

නියතස්ස පුග්ගලස්ස විජ්ජමානතං පටිසෙධෙත්වාති යොජනා. තත්ථ පටිසෙධෙත්වාති ‘‘පුග්ගලො පන නියතො නාම නත්ථී’’ති එවං පටිසෙධෙත්වා. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘මිච්ඡත්තසම්මත්තනියතධම්මානං විය සභාවතො’’ති. පඤ්ඤත්තිමත්තඤ්හෙතං මිච්ඡත්තසම්මත්තනියතධම්මනිස්සයං, යදිදං නියතො පුග්ගලොති. යථාපුච්ඡිතන්ති ‘‘කිං පුබ්බහෙතු නියමෙතී’’තිආදිනා පුච්ඡිතප්පකාරං නියාමකහෙතුං. යෙනාති යෙන උපරිමග්ගත්තයවිපස්සනාඤාණෙන. නියතානියතභෙදන්ති සොතාපන්නාදිනියතභෙදං, සත්තක්ඛත්තුපරමාදිඅනියතභෙදඤ්ච. සොතාපන්නො එව හි එකො සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම හොති, එකො කොලංකොලො නාම, එකො එකබීජී නාමාති සොතාපන්නස්ස නියතභාවො වුත්තොති ආහ ‘‘සොතාපන්නො ච නියතො’’ති. බ්‍යතිරෙකත්ථො හි අයං ච-සද්දො. තතො පුබ්බෙති සොතාපත්තිමග්ගතො පුබ්බෙ. ‘‘පුබ්බහෙතුකිච්චං නත්ථී’’ති ඉදං සොතාපන්නස්ස නියතතාය වුත්තත්තා වක්ඛමානඤ්ච දොසං හදයෙ ඨපෙත්වා වුත්තං. උපරිමග්ගානං සඋපනිස්සයත්තෙ පඨමමග්ගස්සාපි සඋපනිස්සයතා සිද්ධා එවාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යදි හී’’තිආදි. තඤ්ච නියතත්තං. අස්සාති සොතාපත්තිමග්ගස්ස.

තෙනෙව ඛීණාති සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව ඛීණා. කාරණුපච්ඡෙදෙන හි ඵලුපච්ඡෙදො සියා. තතොති සත්තක්ඛත්තුපරමාදිතො. සාති සත්තක්ඛත්තුපරමාදිතා. පවත්තිතොති විපාකප්පබන්ධතො. තෙනාති සොතාපත්තිමග්ගෙන. වුට්ඨානෙති වුට්ඨානෙ සති. කාරණෙන විනා ඵලං නත්ථීති ආහ ‘‘සක්කාය…පෙ… භවිතබ්බ’’න්ති. ‘‘නාමකරණනිමිත්තතො’’ති ඉමිනා නාමකරණහෙතුතාය නියාමකතං විභාවෙති එකබීජිආදිසමඤ්ඤානං අන්වත්ථසඤ්ඤාභාවතො. තෙනාහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… සන්ධාය වුත්ත’’න්ති.

ආදි-සද්දෙන ‘‘එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො, සීතීභූතොස්මි නිබ්බුතො’’තිආදීනි (මහාව. 11; කථා. 405; ම. නි. 1.285) සඞ්ගය්හන්ති. එත්ථ ච ‘‘සදිසො මෙ න විජ්ජති, එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො (මහාව. 11; කථා. 405; ම. නි. 1.285). ‘අත්ථෙතරහි අඤ්ඤෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා භගවතා සමසමා සම්බොධිය’න්ති එවං පුට්ඨො අහං, භන්තෙ, ‘නො’ති වදෙය්‍ය’’න්තිආදි (දී. නි. 3.161) වචනෙහි ඉමිස්සා ලොකධාතුයා විය අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස අඤ්ඤිස්සා ලොකධාතුයා උප්පාදො නිවාරිතොති දට්ඨබ්බං. න හි විජ්ජමානෙ ‘‘සදිසො මෙ න විජ්ජතී’’තිආදි සක්කා වත්තුං. යං පන වදන්ති ‘‘ලොකධාතුවිසෙසාපෙක්ඛාය වුත්ත’’න්ති, තම්පි නත්ථි තථා විසෙසනස්ස අභාවතො, බුද්ධානුභාවස්ස ච අසමත්ථභාවවිභාවනතො. ආණාඛෙත්තකිත්තනඤ්චෙත්ථ ධම්මතාදස්සනත්ථං. සක්කොති හි භගවා යත්ථ යත්ථ ඉච්ඡති, තත්ථ තත්ථ ආණං වත්තෙතුං. ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති ච ඉදං බුද්ධඛෙත්තභූතාය ලොකධාතුයා දස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථායමත්ථො – බුද්ධඛෙත්තභූතා එකාවායං ලොකධාතු. තත්ථ එකස්මිං කාලෙ එකො එව සම්මාසම්බුද්ධො උප්පජ්ජතීති. තෙනාහ ‘‘බුද්ධඛෙත්ත…පෙ… අධිප්පායො’’ති.

තස්මාති යස්මා උපසම්පදාධීනං පාතිමොක්ඛං, උපසම්පදා ච පබ්බජ්ජාධීනා, තස්මා. පාතිමොක්ඛෙ සිද්ධෙ, සිද්ධාසු තාසු පබ්බජ්ජූපසම්පදාසු. තතො පරං විනට්ඨං නාම හොතීති පච්ඡිමපටිවෙධතො පරං පටිවෙධසාසනං, පච්ඡිමසීලභෙදතො ච පරං පටිපත්තිසාසනං විනට්ඨං නාම හොතීති සාසනභාවසාමඤ්ඤෙන පන උභයං එකජ්ඣං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘පච්ඡිම…පෙ… එකතො කත්වා’’ති ආහ.

පරිදෙවනකාරුඤ්ඤන්ති පරිදෙවනෙන කරුණායිතබ්බතා කරුණායනා.

ධම්මානං සභාවවිසෙසො න සක්කා ධාරෙතුං, යතො පාරමීපවිචයාදීසු උදකපරියන්තං කත්වා මහාපථවීකම්පො අහොසි, අභිසම්බොධිදිවසෙ ච ඨපෙත්වා පුබ්බුත්තරදිසාභාගෙ බොධිරුක්ඛමූලෙ භූමිභාගො මහාපුරිසං ධාරෙතුං නාසක්ඛි, අඤ්ඤදත්ථු එකපස්සෙ පක්ඛිත්තඅතිභාරභරිතනාවා විය චක්කවාළගබ්භො විපරිවත්තො. ‘‘සමුප්පාදිකා’’ති වත්තබ්බෙ ස-කාරෙ අ-කාරස්ස ආ-කාරො, එකස්ස ච ප-කාරස්ස ලොපො කතොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමං උද්ධං පජ්ජතීති සාමුපාදිකා’’ති. සමං උපාදියතීති වා සමුපාදා, සමුපාදා එව සාමුපාදිකා, සමුපාහිනීති අත්ථො.

සන්තතිඛණවසෙනාති සන්තතිවසෙන ආයූහනසමඞ්ගිතා, සපුබ්බපච්ඡාභාගස්ස ගහණවසෙන චෙතනාක්ඛණවසෙන චෙතනාසමඞ්ගිතාති යොජෙතබ්බා. එකස්මිං උපට්ඨිතෙ පච්චයවසෙන තදඤ්ඤස්ස උපට්ඨානං පරිවත්තනං.

පඨමබලනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියබලනිද්දෙසවණ්ණනා

810. භොගෙ භුඤ්ජිතුං න ජානාති, විනාසෙතීති යොජනා.

ලහුපරිවත්තිතාය ජීවිතස්සාති අධිප්පායො.

න අදාසි පයුත්තවාචාය උප්පන්නන්ති අධිප්පායෙන.

සම්මාපයොගෙනාති සම්මාපටිපත්තියා.

දුතියබලනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චමබලනිද්දෙසවණ්ණනා

813. ධාතුසභාවොති භූතාදිසඞ්ඛාතධාතූනං සභාවො. සභාගවසෙන ඵලභූතෙන. අජ්ඣාසයධාතුපරිච්ඡින්දනතොති අජ්ඣාසයසභාවස්ස ‘‘හීනං, පණීත’’න්ති වා පරිච්ඡිජ්ජ ජානනතො, වුට්ඨිනිමිත්තෙන විය මහොඝෙන උපරිමෙඝවුට්ඨියා.

පඤ්චමබලනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡට්ඨබලනිද්දෙසවණ්ණනා

සද්දත්ථො සම්භවති සමාසන්තෙනෙව තථා සද්දසිද්ධිතො. තෙසන්ති පරොපරානං විසදාවිසදානං සද්ධාදිඉන්ද්‍රියානං. එවඤ්ච කත්වාති ආසයාදිතො ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තස්ස, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තතො ච අධිමුත්තිභෙදස්ස විසිට්ඨසභාවත්තා එව.

815. ‘‘කෙ පන තෙ අරියාවාසා’’ති පුච්ඡිත්වා තෙ සුත්තෙනෙව දස්සෙන්තො ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ’’තිආදිපාළිං ආහරිත්වා ‘‘එවං වුත්තා’’ති නිගමෙත්වා පුන මග්ගාධිගමෙනෙව තෙසං අධිගමං දස්සෙන්තො ‘‘එතෙසූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉතරෙති ඡළඞ්ගසමන්නාගමඑකාරක්ඛාසඞ්ඛායපටිසෙවනාදයො.

816. ආරම්මණසන්තානානුසයනෙසූති ආරම්මණානුසයනං, සන්තානානුසයනන්ති ද්වීසු අනුසයනෙසු. යථා හි මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නො රාගො කාරණලාභෙ උප්පජ්ජනාරහො ථාමගතට්ඨෙන සන්තානෙ අනුසෙතීති වුච්චති, එවං ඉට්ඨාරම්මණෙපීති තස්ස ආරම්මණානුසයනං දට්ඨබ්බං. තං පනස්ස අනුසයනං උප්පත්තියා පාකටං හොතීති දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘යථා නාමා’’තිආදි (විභ. අට්ඨ. 816) වුත්තං. ‘‘ආචිණ්ණසමාචිණ්ණා’’ති එතෙන ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගස්ස චිරපරිභාවනං විභාවෙති. යස්මා පන එවං චිරපරිභාවිතං පරිවෙඨෙත්වා විය ඨිතං හොති, තස්මා ‘‘සමන්තතො වෙඨෙත්වා විය ඨිතභාවෙන අනුසයිතතං දස්සෙතී’’ති වුත්තං. තථා හි උදකෙ නිමුග්ගසදිසො උදාහටො. ‘‘සබ්බෙපි තෙභූමකා ධම්මා කාමනීයට්ඨෙන කාමා’’තිආදිපාළිවසෙන භවරාගස්සාපි වත්ථුකාමතා වෙදිතබ්බා. රාගවසෙනාති ආරම්මණරජ්ජනවසෙන.

818. ඉන්ද්‍රියවිසෙසො විනෙය්‍යානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං.

819. පහාතබ්බෙන උපද්දුතනිරොධනත්ථං පහායකං පරියෙසතීති පඨමං පහාතබ්බං, පච්ඡා පහායකන්ති අයං පහාතබ්බපජහනක්කමො පහානක්කමපදෙන වුත්තො. යස්සාති පහාතබ්බස්ස. තන්ති පහාතබ්බං. පඨමං වුච්චතීති පහානවිචාරණානං පඨමං වුච්චති. තතො පච්ඡා අප්පහාතබ්බං යථා තං දස්සනත්තිකාදීසු.

826. තන්ති භවඞ්ගං. තස්සාති ලොකුත්තරස්ස. පාදකන්ති අන්තිමභවිකස්ස භවඞ්ගං සන්ධායාහ.

ඡට්ඨබලනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්තමබලනිද්දෙසවණ්ණනා

828. සමාපන්නොම්හීති මඤ්ඤතීති අත්ථො.

සමාධි වා තස්ස ආරම්මණභූතං කම්මට්ඨානං වා චිත්තමඤ්ජූසාති යොජනා. ඨපෙතුන්ති යථාපරිච්ඡින්නං කාලං සමාපත්තිචිත්තං පවත්තෙතුං.

තෙහීති සඤ්ඤාමනසිකාරෙහි. තංසභාවතාති කාමාදිදුතියජ්ඣානාදිඅනුපක්ඛන්දනසභාවතා. පගුණවොදානං පගුණභාවසිද්ධා ඣානස්ස පටිපක්ඛතො විසුද්ධි.

සත්තමබලනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දසමබලනිද්දෙසවණ්ණනා

831. පඤ්ඤාව විමුත්තීති රාගාදීහි විමුත්තිභූතා පඤ්ඤාව විමුත්තීති යොජනා. කම්මන්තරස්ස විපාකන්තරමෙවාති අත්ථො විපාකන්තරජානනස්සෙව දුතියබලකිච්චත්තා, කම්මන්තරජානනස්ස ච තතියබලකිච්චත්තා. බලසදිසතන්ති එකච්චබලසදිසතං. කස්මා පනෙත්ථ බලඤාණකිච්චෙ වුච්චමානෙ ඣානාදිඅබලඤාණං උදාහටන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යදිපී’’තිආදි. තදන්තොගධන්ති තස්මිං ඣානාදිපච්චවෙක්ඛණාසභාවෙ සත්තමබලඤාණෙ අන්තොගධං. එවන්ති ඣානාදිඤාණං විය. අප්පෙතුං, විකුබ්බිතුඤ්චාති අත්තනා වුත්තාකාරං සන්ධායාහ. සමුදයප්පහානාදිඑකච්චඤාණකිච්චම්පි අකරොන්තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං කථමප්පනාදිකං ඣානාදිකිච්චං කරෙය්‍ය, බලඤාණෙහි පන ජානිතබ්බං, තතො උත්තරිඤ්ච ජානන්තම්පි යස්මා එකච්චබලකිච්චං න කරොති, තස්මා අඤ්ඤානෙව බලඤාණානි, අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණන්ති දස්සනත්ථං ‘‘එතෙසං පන කිච්චං න සබ්බං කරොතී’’තිආදි (විභ. අට්ඨ. 831) අට්ඨකථායං වුත්තං. තත්ථ යථා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අබලකිච්චං එකච්චං න කරොති, එවං බලකිච්චම්පීති උදාහරණදස්සනවසෙන ‘‘තඤ්හි ඣානං හුත්වා අප්පෙතු’’න්තිආදි වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘අථ වා…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති වුත්තං.

දසමබලනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඤාණවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.