22-23-24. නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

22-23. පච්චයලක්ඛණමෙව හෙත්ථ නානන්ති එතෙන නත්ථිවිගතපච්චයෙසු අත්ථිඅවිගතපච්චයෙසු ච බ්‍යඤ්ජනමත්තෙයෙව නානත්තං, න අත්ථෙති ඉදං යො පච්චයොති අත්ථො, තස්මිං නානත්තං නත්ථි, බ්‍යඤ්ජනසඞ්ගහිතෙ පච්චයලක්ඛණමත්තෙයෙව නානත්තන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තන්ති විඤ්ඤායති.

නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා

‘‘ලොභදොසමොහා විපාකපච්චයාපි න හොන්ති, සෙසානං සත්තරසන්නං පච්චයානං වසෙන පච්චයා හොන්තී’’තිආදිමපාඨො. එත්ථ ච ලොභදොසමොහානං පච්චෙකං සත්තරසහි පච්චයෙහි පච්චයභාවො වුත්තො, සබ්බෙ හෙතූ සහ අග්ගහෙත්වා එකධම්මස්ස අනෙකපච්චයභාවදස්සනත්ථං අමොහාදීනං විසුං ගහිතත්තාති දොසස්සපි සත්තරසහි පච්චයභාවො ආපජ්ජති, තථා ච සති දොසස්සපි ගරුකරණං පාළියං වත්තබ්බං සියා. ‘‘අකුසලො පන ආරම්මණාධිපති නාම ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො වුච්චතී’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.4) එත්ථාපි ලොභදොසසහගතචිත්තුප්පාදාති වත්තබ්බං සියා, න පන වුත්තං, තස්මා දොසස්ස අධිපතිපච්චයතාපි නිවාරෙතබ්බා. න ච ‘‘සෙසාන’’න්ති වචනෙන අධිපතිපච්චයො නිවාරිතො, අථ ඛො සඞ්ගහිතො පුරෙජාතාදීහි යථාවුත්තෙහි සෙසත්තාති තන්නිවාරණත්ථං දොසං ලොභමොහෙහි සහ අග්ගහෙත්වා විසුඤ්ච අග්ගහෙත්වා ‘‘දොසො අධිපතිපච්චයොපි න හොති, සෙසානං පච්චයානං වසෙන පච්චයො හොතී’’ති පඨන්ති. ඉමිනා නයෙනාති එතෙන ඵොට්ඨබ්බායතනස්ස සහජාතාදිපච්චයභාවං, සබ්බධම්මානං යථායොගං හෙතාදිපච්චයභාවඤ්ච දස්සෙති. න හි එතං එකපච්චයස්ස අනෙකපච්චයභාවදස්සනන්ති රූපාදීනං පකතූපනිස්සයභාවො ච එතෙන දස්සිතොති දට්ඨබ්බො.

චතුන්නං ඛන්ධානං භෙදා චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදයොති භෙදං අනාමසිත්වා තෙ එව ගහෙත්වා ආහ ‘‘චතූසු ඛන්ධෙසූ’’ති. මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවා තෙහි චෙව කම්මාහාරපච්චයෙහි චාති එකූනවීසතිධාති ඉදමෙවං න සක්කා වත්තුං. න හි මිච්ඡාවාචාදයො මිච්ඡාදිට්ඨි විය මග්ගපච්චයා හොන්ති චෙතනාය මග්ගපච්චයත්තාභාවතො. යදි ච භවෙය්‍ය, පඤ්හාවාරෙ ‘‘කම්මපච්චයා මග්ගෙ තීණී’’ති වත්තබ්බං සියා, තස්මා මිච්ඡාවාචාදීනං මග්ගපච්චයභාවො න වත්තබ්බො. පට්ඨානසංවණ්ණනා හෙසා. සෙසපච්චයභාවො ච චෙතනාය අනෙකපච්චයභාවවචනෙන වුත්තොයෙවාති න ඉදං පඨිතබ්බන්ති න පඨන්ති. ‘‘අහිරිකං…පෙ… මිද්ධං උද්ධච්චං විචිකිච්ඡා’’තිආදිමපාඨො, විචිකිච්ඡා පන අධිපතිපච්චයො න හොතීති තං තත්ථ අපඨිත්වා ‘‘විචිකිච්ඡාඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි තතො අධිපතිපච්චයං අපනෙත්වා’’ති එවමෙත්ථ පඨන්ති.

‘‘චත්තාරි මහාභූතානි ආරම්මණ…පෙ… පුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන දසධා පච්චයා හොන්ති, පුන තථා හදයවත්ථූ’’ති පුරිමපාඨො, මහාභූතානි පන විප්පයුත්තපච්චයා න හොන්තීති ‘‘පුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතවසෙන නවධා පච්චයා හොන්ති, විප්පයුත්තපච්චයං පක්ඛිපිත්වා දසධා වත්ථු’’න්ති පඨන්ති. එත්තකමෙවෙත්ථ අපුබ්බන්ති එතස්මිං පුරෙජාතපච්චයෙ සහජාතනිස්සයෙහි අපුබ්බං රූපසද්දගන්ධරසායතනමත්තමෙවාති අත්ථො, ආරම්මණානි පනෙතානි ආරම්මණපච්චයධම්මානං අනෙකපච්චයභාවෙ වුත්තානීති සබ්බාතික්කන්තපච්චයාපෙක්ඛා එතෙසං අපුබ්බතා නත්ථීති. ඉන්ද්‍රියාදීසු අපුබ්බං නත්ථීති රූපජීවිතින්ද්‍රියස්සපි අරූපජීවිතින්ද්‍රියතො අපුබ්බස්ස පච්චයභාවස්ස අභාවං මඤ්ඤමානෙන අපුබ්බතා න වුත්තා. තස්ස පන පුරෙජාතපච්චයභාවතො අපුබ්බතා. කබළීකාරාහාරස්ස ච පුරෙජාතෙන සද්ධිං සත්තධා පච්චයභාවො යොජෙතබ්බො.

ආකාරොති මූලාදිආකාරො. අත්ථොති තෙනාකාරෙන උපකාරකතා. ‘‘යෙනාකාරෙනා’’ති එතස්ස වා අත්ථවචනං ‘‘යෙනත්ථෙනා’’ති. විපාකහෙතූසුයෙව ලබ්භතීති එත්ථ අමොහවිපාකහෙතුස්ස අධිපතිපච්චයභාවො ච ලොකුත්තරවිපාකෙයෙව ලබ්භතීති. එවං සබ්බත්ථ ලබ්භමානාලබ්භමානං සල්ලක්ඛෙතබ්බං. විප්පයුත්තං අපඨිත්වා ‘‘ඡහාකාරෙහී’’ති පුරිමපාඨො, තං පන පඨිත්වා ‘‘සත්තහාකාරෙහී’’ති පඨන්ති. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො හෙත්ථ වුච්චති, න ච යං ආරම්මණං නිස්සයො හොති, තං විප්පයුත්තං න හොතීති.

අනන්තරසමනන්තරෙසු යං කම්මපච්චයො හොති, තං න ආසෙවනපච්චයො. යඤ්ච ආසෙවනපච්චයො හොති, න තං කම්මපච්චයොති දට්ඨබ්බං. ‘‘පකතූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයොවා’’ති වුත්තං, කම්මපච්චයොපි පන සො හොති, තස්මා ‘‘කම්මපච්චයො චා’’ති පඨන්ති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – පකතූපනිස්සයො යෙභුය්‍යෙන පකතූපනිස්සයොව හොති, කොචි පනෙත්ථ කම්මපච්චයො ච හොතීති. ‘‘ආරම්මණපුරෙජාතෙ පනෙත්ථ ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයතා න ලබ්භතී’’ති වුත්තං. තත්ථ ආරම්මණපුරෙජාතන්ති යදි කඤ්චි ආරම්මණභූතං පුරෙජාතං වුත්තං, ආරම්මණභූතස්ස වත්ථුස්ස විප්පයුත්තපච්චයතා ලබ්භතීති සා න ලබ්භතීති න වත්තබ්බා. අථ පන වත්ථුපුරෙජාතතො අඤ්ඤං වත්ථුභාවරහිතාරම්මණමෙව ‘‘ආරම්මණපුරෙජාත’’න්ති වුත්තං, තස්ස නිස්සයපච්චයතා න ලබ්භතීති ‘‘නිස්සයින්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයතා න ලබ්භතී’’ති වත්තබ්බං. ඉතො උත්තරිපීති පුරෙජාතතො පරතොපීති අත්ථො, ඉතො වා ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො නිස්සයින්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො වා උත්තරි ආරම්මණාධිපතිආදි ච ලබ්භමානාලබ්භමානං වෙදිතබ්බන්ති අත්ථො වත්තබ්බො. කම්මාදීසු පන ලබ්භමානාලබ්භමානං න වක්ඛතීති පුරිමොයෙවෙත්ථ අත්ථො අධිප්පෙතො.

‘‘කබළීකාරො ආහාරො ආහාරපච්චයොවා’’ති පුරිමපාඨො, අත්ථිඅවිගතපච්චයොපි පන සො හොති, තෙන ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ආහාරපච්චයත්තං අවිජහන්තොව අත්ථිඅවිගතානං වසෙන අපරෙහිපි ද්වීහාකාරෙහි අනෙකපච්චයභාවං ගච්ඡතී’’ති පඨන්ති.

‘‘යථානුරූපං ඣානපච්චයෙ වුත්තානං දසන්නං හෙතුඅධිපතීනඤ්චාති ඉමෙසං වසෙනා’’ති පුරිමපාඨො, ‘‘යථානුරූපං ඣානපච්චයෙ වුත්තානං මග්ගවජ්ජානං නවන්නං හෙතුඅධිපතිඣානානඤ්චාති ඉමෙසං වසෙනා’’ති පච්ඡිමපාඨො, තෙසු විචාරෙත්වා යුත්තො ගහෙතබ්බො.

සමනන්තරනිරුද්ධතාය ආරම්මණභාවෙන ච සදිසො පච්චයභාවො පච්චයසභාගතා, විරුද්ධපච්චයතා පච්චයවිසභාගතා. ‘‘ඉමිනා උපායෙනා’’ති වචනතො හෙතුආදීනං සහජාතානං සහජාතභාවෙන සභාගතා, සහජාතාසහජාතානං හෙතුආරම්මණාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගතාති එවමාදිනා උපායෙන සභාගතා විසභාගතා යොජෙතබ්බා.

ජනකායෙව, න අජනකාති ජනකභාවප්පධානායෙව හුත්වා පච්චයා හොන්ති, න උපත්ථම්භකභාවප්පධානාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙසං හෙතුආදයො පච්චයා හොන්ති, තෙ තෙහි විනා නෙව උප්පජ්ජන්ති, න ච පවත්තන්තීති තෙසං උභයප්පධානතා වුත්තා. න හි තෙ අනන්තරාදයො විය ජනනෙනෙව පවත්තිං කරොන්තීති.

සබ්බෙසං ඨානං කාරණභාවො සබ්බට්ඨානං, තං එතෙසං අත්ථීති සබ්බට්ඨානිකා. උපනිස්සයං භින්දන්තෙන තයොපි උපනිස්සයා වත්තබ්බා, අභින්දිත්වා වා උපනිස්සයග්ගහණමෙව කාතබ්බං. තත්ථ භින්දනං පකතූපනිස්සයස්ස රූපානං පච්චයත්තාභාවදස්සනත්ථං, ආරම්මණානන්තරූපනිස්සයානං පන පුබ්බෙ ආරම්මණාධිපතිඅනන්තරග්ගහණෙහි ගහිතත්තා තෙසු එකදෙසෙන අනන්තරූපනිස්සයෙන ඉතරම්පි දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. පුරෙජාතපච්ඡාජාතාපි අසබ්බට්ඨානිකා අරූපරූපානඤ්ඤෙව යථාක්කමෙන පච්චයභාවතොති එත්ථ පුරෙජාතපච්චයො අනන්තරාදීසු එව වත්තබ්බො තංසමානගතිකත්තා, න ච යුගළභාවො පච්ඡාජාතෙන සහ කථනෙ කාරණං අසබ්බට්ඨානිකදස්සනමත්තස්ස අධිප්පෙතත්තාති තං තත්ථ පඨිත්වා ‘‘පච්ඡාජාතොපි අසබ්බට්ඨානිකො රූපානංයෙව පච්චයභාවතො’’ති පඨන්ති.

පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.