9. උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

9. තෙ තයොපි රාසයොති උපනිස්සයෙ තයො අනෙකසඞ්ගාහකතාය රාසයොති වදති. එතස්මිං පන උපනිස්සයනිද්දෙසෙ යෙ පුරිමා යෙසං පච්ඡිමානං අනන්තරූපනිස්සයා හොන්ති, තෙ තෙසං සබ්බෙසං එකන්තෙනෙව හොන්ති, න කෙසඤ්චි කදාචි, තස්මා යෙසු පදෙසු අනන්තරූපනිස්සයො සඞ්ගහිතො, තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති න වුත්තං. යෙ පන පුරිමා යෙසං පච්ඡිමානං ආරම්මණපකතූපනිස්සයා හොන්ති, තෙ තෙසං න සබ්බෙසං එකන්තෙන හොන්ති, යෙසං උප්පත්තිපටිබාහිකා පච්චයා බලවන්තො හොන්ති, තෙසං න හොන්ති, ඉතරෙසං හොන්ති. තස්මා යෙසු පදෙසු අනන්තරූපනිස්සයො න ලබ්භති, තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති වුත්තං. සිද්ධානං පච්චයධම්මානං යෙහි පච්චයුප්පන්නෙහි අකුසලාදීහි භවිතබ්බං, තෙසං කෙසඤ්චීති අයඤ්චෙත්ථ අත්ථො, න පන අවිසෙසෙන අකුසලාදීසු කෙසඤ්චීති.

පුරිමා පුරිමා කුසලා…පෙ… අබ්‍යාකතානං ධම්මානන්ති යෙසං උපනිස්සයපච්චයෙන භවිතබ්බං, තෙසං අබ්‍යාකතානං පච්ඡිමානන්ති දට්ඨබ්බං. න හි රූපාබ්‍යාකතං උපනිස්සයං ලභතීති. කථං? ආරම්මණානන්තරූපනිස්සයෙ තාව න ලභති අනාරම්මණත්තා පුබ්බාපරනියමෙන අප්පවත්තිතො ච, පකතූපනිස්සයඤ්ච න ලභති අචෙතනෙන රූපසන්තානෙන පකතස්ස අභාවතො. යථා හි අරූපසන්තානෙන සද්ධාදයො නිප්ඵාදිතා උතුභොජනාදයො ච උපසෙවිතා, න එවං රූපසන්තානෙන. යස්මිඤ්ච උතුබීජාදිකෙ කම්මාදිකෙ ච සති රූපං පවත්තති, න තං තෙන පකතං හොති. සචෙතනස්සෙව හි උප්පාදනුපත්ථම්භනුපයොගාදිවසෙන චෙතනං පකප්පනං පකරණං, රූපඤ්ච අචෙතනන්ති. යථා ච නිරීහකෙසු පච්චයායත්තෙසු ධම්මෙසු කෙසඤ්චි සාරම්මණසභාවතා හොති, කෙසඤ්චි න, එවං සප්පකරණසභාවතා නිප්පකරණසභාවතා ච දට්ඨබ්බා. උතුබීජාදයො පන අඞ්කුරාදීනං තෙසු අසන්තෙසු අභාවතො එව පච්චයා, න පන උපනිස්සයාදිභාවතොති. පුරිමපුරිමානංයෙව පනෙත්ථ උපනිස්සයපච්චයභාවො බාහුල්ලවසෙන පාකටවසෙන ච වුත්තො. ‘‘අනාගතෙ ඛන්ධෙ පත්ථයමානො දානං දෙතී’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 2.18.8) පන අනාගතාපි උපනිස්සයපච්චයා හොන්ති, තෙ පුරිමෙහි ආරම්මණපකතූපනිස්සයෙහි තංසමානලක්ඛණතාය ඉධ සඞ්ගය්හන්තීති දට්ඨබ්බා.

පුග්ගලොපි සෙනාසනම්පීති පුග්ගලසෙනාසනග්ගහණවසෙන උපනිස්සයභාවං භජන්තෙ ධම්මෙ දස්සෙති, පි-සද්දෙන චීවරාරඤ්ඤරුක්ඛපබ්බතාදිග්ගහණවසෙන උපනිස්සයභාවං භජන්තෙ සබ්බෙ සඞ්ගණ්හාති. ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදීසු හි ‘‘සෙනාසනං කායිකස්ස සුඛස්සා’’තිආදිවචනෙන සෙනාසනග්ගහණෙන උපනිස්සයභාවං භජන්තාව ධම්මා උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තෙන පුග්ගලාදීසුපි අයං නයො දස්සිතො හොතීති. පච්චුප්පන්නාපි ආරම්මණපකතූපනිස්සයා පච්චුප්පන්නතාය සෙනාසනසමානලක්ඛණත්තා එත්ථෙව සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. වක්ඛති හි ‘‘පච්චුප්පන්නං උතුං භොජනං සෙනාසනං උපනිස්සාය ඣානං උප්පාදෙතී’’තිආදිනා සෙනාසනස්ස පච්චුප්පන්නභාවං විය පච්චුප්පන්නානං උතුආදීනං පකතූපනිස්සයභාවං, ‘‘පච්චුප්පන්නං චක්ඛුං…පෙ… වත්ථුං පච්චුප්පන්නෙ ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙතී’’තිආදිනා (පට්ඨා. 2.18.4) චක්ඛාදීනං ආරම්මණූපනිස්සයභාවඤ්චාති. පච්චුප්පන්නානම්පි ච තාදිසානං පුබ්බෙ පකතත්තා පකතූපනිස්සයතා දට්ඨබ්බා.

කසිණාරම්මණාදීනි ආරම්මණමෙව හොන්ති, න උපනිස්සයොති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘එකච්චායා’’ති ආහ.

අරූපාවචරකුසලම්පි යස්මිං කසිණාදිම්හි ඣානං අනුප්පාදිතං, තස්මිං අනුප්පන්නඣානුප්පාදනෙ සබ්බස්ස ච උප්පන්නඣානස්ස සමාපජ්ජනෙ ඉද්ධිවිධාදීනං අභිඤ්ඤානඤ්ච උපනිස්සයොති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘තෙභූමකකුසලො චතුභූමකස්සපි කුසලස්සා’’ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘අරූපාවචරං සද්ධං උපනිස්සාය රූපාවචරං ඣානං විපස්සනං මග්ගං අභිඤ්ඤං සමාපත්තිං උප්පාදෙතී’’ති (පට්ඨා. 4.13.285). කාමාවචරකුසලං රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකානම්පි තදුප්පාදකකුසලානං උපනිස්සයභාවවසෙන, පටිසන්ධිනියාමකස්ස චුතිතො පුරිමජවනස්ස ච වසෙන උපනිස්සයො, රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරවිපාකස්ස, අරූපාවචරකුසලඤ්ච රූපාවචරවිපාකස්ස තදුප්පාදකකුසලූපනිස්සයභාවෙනාති එවං පච්චෙකං තෙභූමකකුසලානං චතුභූමකවිපාකස්ස තෙභූමකකිරියස්ස ච යථායොගං පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො. පාළියම්පි හි පකතූපනිස්සයො නයදස්සනමත්තෙනෙව පඤ්හාවාරෙසු විස්සජ්ජිතොති.

ඉමිනා පන නයෙනාති ලොකුත්තරනිබ්බත්තනං උපනිස්සාය සිනෙහුප්පාදනලෙසෙනාති අත්ථො. ලොකුත්තරා පන ධම්මා අකුසලානං න කෙනචි පච්චයෙන පච්චයො හොන්තීති න ඉදං සාරතො දට්ඨබ්බන්ති අධිප්පායො. කාමාවචරාදිතිහෙතුකභවඞ්ගං කායිකසුඛාදි ච රූපාවචරාදිකුසලානං උපනිස්සයො, අරූපාවචරවිපාකො රූපාවචරකුසලස්ස තං පත්ථෙත්වා තන්නිබ්බත්තකකුසලුප්පාදනත්ථං උප්පාදියමානස්ස, රූපාවචරකිරියස්ස ච පුබ්බෙ නිවුට්ඨාදීසු අරූපාවචරවිපාකජානනත්ථං ඣානාභිඤ්ඤායො උප්පාදෙන්තස්ස අරහතො, චතුභූමකවිපාකානං පන තදුප්පාදකකුසලූපනිස්සයභාවවසෙන සො සො විපාකො උපනිස්සයො. තෙනාහ ‘‘තථා තෙභූමකවිපාකො’’ති. යදිපි අරහත්තඵලත්තං ඣානවිපස්සනා උප්පාදෙති අනාගාමී, න පන තෙන තං කදාචි දිට්ඨපුබ්බං පුථුජ්ජනාදීහි සොතාපත්තිඵලාදීනි විය, තස්මා තානි විය තෙසං ඣානාදීනං ඉමස්ස ච අග්ගඵලං න ඣානාදීනං උපනිස්සයො. උපලද්ධපුබ්බසදිසමෙව හි අනාගතම්පි උපනිස්සයොති. තෙනාහ ‘‘උපරිට්ඨිමං කුසලස්සපී’’ති.

කිරියඅත්ථපටිසම්භිදාදිම්පි පත්ථෙත්වා දානාදිකුසලං කරොන්තස්ස තෙභූමකකිරියාපි චතුභූමකස්සපි කුසලස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. යොනිසොමනසිකාරෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තං උපනිස්සාය රාගාදිඋප්පාදනෙ අකුසලස්ස, කුසලාකුසලූපනිස්සයභාවමුඛෙන චතුභූමකවිපාකස්ස. එවං කිරියස්සපි යොජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘කිරියසඞ්ඛාතොපි පකතූපනිස්සයො චතුභූමකානං කුසලාදිඛන්ධානං හොතියෙවා’’ති. නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මෙසු පන උතුභොජනසෙනාසනානමෙව තිණ්ණං රාසීනං පකතූපනිස්සයභාවදස්සනං නයදස්සනමෙවාති. ඉමස්මිං පට්ඨානමහාපකරණෙ ආගතනයෙනාති ඉදං ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න උපනිස්සයපච්චයා, කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූප’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.91) එවමාදිකං උපනිස්සයපටික්ඛෙපං, අනුලොමෙ ච අනාගමනං සන්ධාය වුත්තං. සුත්තන්තිකපරියායෙනාති ‘‘විඤ්ඤාණූපනිසං නාමරූපං, නාමරූපනිසං සළායතන’’න්තිආදිකෙන (සං. නි. 2.23),

‘‘යථාපි පබ්බතො සෙලො, අරඤ්ඤස්මිං බ්‍රහාවනෙ;

තං රුක්ඛා උපනිස්සාය, වඩ්ඪන්තෙ තෙ වනප්පතී’’ති (අ. නි. 3.49). –

ආදිකෙන ච.

උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.