7. අනුසයයමකං

පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නුද්දෙසවාරවණ්ණනා

1. පච්චයපරිග්ගහපරියොසානා ඤාතපරිඤ්ඤාති පච්චයදීපකෙන මූලයමකෙන ඤාතපරිඤ්ඤං, ඛන්ධාදීසු තීරණබාහුල්ලතො ඛන්ධාදියමකෙහි තීරණපරිඤ්ඤඤ්ච විභාවෙත්වා අනුසයපහානන්තා පහානපරිඤ්ඤාති පහාතබ්බමුද්ධභූතෙහි අනුසයෙහි පහානපරිඤ්ඤං විභාවෙතුං අනුසයයමකං ආරද්ධං. ලබ්භමානවසෙනාති අනුසයභාවෙන ලබ්භමානානං වසෙනාති අත්ථො. තීහාකාරෙහි අනුසයානං ගාහාපනං තෙසු තථා අග්ගහිතෙසු අනුසයවාරාදිපාළියා දුරවබොධත්තා.

අයං පනෙත්ථ පුරිමෙසූති එතෙසු සානුසයවාරාදීසු පුරිමෙසූති අත්ථො. අත්ථවිසෙසාභාවතො ‘‘කාමධාතුං වා පන උපපජ්ජන්තස්ස කාමධාතුයා චුතස්ස, රූපධාතුං වා පන උපපජ්ජන්තස්ස කාමධාතුයා චුතස්සා’’ති එවමාදීහි අවුච්චමානෙ කථමයං යමකදෙසනා සියාති? නායං යමකදෙසනා, පුරිමවාරෙහි පන යමකවසෙන දෙසිතානං අනුසයානං චුතිඋපපත්තිවසෙන අනුසයට්ඨානපරිච්ඡෙදදස්සනං. යමකදෙසනාබාහුල්ලතො පන සබ්බවාරසමුදායස්ස අනුසයයමකන්ති නාමං දට්ඨබ්බං. අථ වා පටිලොමපුච්ඡාපි අත්ථවසෙන ලබ්භන්ති, අත්ථවිසෙසාභාවතො පන න වුත්තාති ලබ්භමානතාවසෙන එතිස්සාපි දෙසනාය යමකදෙසනතා වෙදිතබ්බා.

අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීති එතෙන කාරණලාභෙ උප්පත්තිඅරහතං දස්සෙති. අප්පහීනා හි අනුසයා කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජන්ති. යාව ච මග්ගෙන තෙසං අනුප්පත්තිඅරහතා න කතා හොති, තාව තෙ එවංපකාරා එවාති ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. සො එවංපකාරො උප්පජ්ජති-සද්දෙන ගහිතො, න ඛන්ධයමකාදීසු විය උප්පජ්ජමානතා. තෙනෙව ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා උප්පජ්ජනවාරො අනුසයවාරෙන නින්නානාකරණො විභත්තො. අනුරූපං කාරණං පන ලභිත්වා යෙ උප්පජ්ජිංසු උප්පජ්ජමානා ච, තෙපි අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතා අහෙසුං භවන්ති ච. උප්පත්තිඅරහතාය එව ච තෙ උප්පජ්ජිංසු උප්පජ්ජන්ති ච, න ච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නතො අඤ්ඤෙ උප්පත්තිඅරහා නාම අත්ථි, තස්මා සබ්බෙ අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා කාමරාගාදයො ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. අප්පහීනට්ඨෙනෙව හි අනුසයා, අප්පහීනා ච අතීතාදයො එව, මග්ගස්ස පන තාදිසානං අනුප්පත්තිඅරහතාපාදනෙන අනුසයප්පහානං හොතීති. අප්පහීනාකාරො නාම ධම්මාකාරො, න ධම්මො, ධම්මො එව ච උප්පජ්ජතීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘අප්පහීනාකාරො ච උප්පජ්ජතීති වත්තුං න යුජ්ජතී’’ති. සත්තානුසයාති එත්ථ යදි අප්පහීනට්ඨෙන සන්තානෙ අනුසෙන්තීති අනුසයා, අථ කස්මා සත්තෙව වුත්තා, නනු සත්තානුසයතො අඤ්ඤෙසම්පි කිලෙසානං අප්පහීනත්තා අනුසයභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? නාපජ්ජති, අප්පහීනමත්තස්සෙව අනුසයභාවස්ස අවුත්තත්තා. වුත්තඤ්හි ‘‘අනුසයොති පන අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතකිලෙසො වුච්චතී’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 1), තස්මා අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතො කිලෙසොයෙව අනුසයො නාමාති යුත්තං. ථාමගතන්ති ච අඤ්ඤෙහි අසාධාරණො සභාවො දට්ඨබ්බො. තථා හි ධම්මසභාවබොධිනා තථාගතෙන ඉමෙයෙව ‘‘අනුසයා’’ති වුත්තා. ථාමගතොති අනුසයසමඞ්ගීති අත්ථො.

අනුසයඋප්පජ්ජනවාරානං සමානගතිකත්තා යථා ‘‘අනුසෙතී’’ති වචනං අප්පහීනාකාරදීපකං, එවං ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං සියාති උප්පජ්ජනවාරෙන ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනස්ස අවුත්තතා සක්කා වත්තුන්ති චෙ? තං න, වචනත්ථවිසෙසෙන තංද්වයස්ස වුත්තත්තා. ‘‘අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජතී’’ති හි එතස්මිං අත්ථෙ අවිසිට්ඨෙපි ‘‘අනුසෙතී’’ති වචනං සන්තානෙ අනුසයිතතං ථාමගතභාවං දීපෙති. යදි තමෙව ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං දීපෙය්‍ය, කස්සචි විසෙසස්ස අභාවා උප්පජ්ජනවාරො න වත්තබ්බො සියා, ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං පන උප්පත්තියොග්ගං දීපෙති. කස්මා? උප්පජ්ජනවාරෙන උප්පත්තියොග්ගස්ස දස්සිතත්තා, අනුසයසද්දස්ස සබ්බදා විජ්ජමානානං අපරිනිප්ඵන්නසයනත්ථතාය නිවාරණත්ථං උප්පත්තිඅරහතාය ථාමගතභාවසඞ්ඛාතස්ස යථාධිප්පෙතසයනත්ථස්ස දස්සනත්ථං ‘‘අනුසෙන්තීති අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තී’’ති යං උප්පත්තියොග්ගවචනං වුත්තං, තං සුවුත්තමෙවාති අධිප්පායො. තම්පි සුවුත්තමෙව ඉමිනා තන්තිප්පමාණෙනාති සම්බන්ධො. තන්තිත්තයෙනපි හි චිත්තසම්පයුත්තතා දීපිතා හොති.

පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නුද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උප්පත්තිට්ඨානවාරවණ්ණනා

2. කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසූති කාමාවචරභූමියං සුඛාය ච උපෙක්ඛාය චාති අට්ඨකථායං කාමධාතුග්ගහණං ද්වින්නං වෙදනානං විසෙසනභාවෙන වුත්තං, එවං සති කාමධාතුයා කාමරාගානුසයස්ස අනුසයට්ඨානතා න වුත්තා හොති. ද්වීසු පන රාගෙසු භවරාගස්ස තීසු ධාතූසු රූපාරූපධාතූනං අනුසයට්ඨානතා වුත්තාති කාමධාතුයා කාමරාගස්ස අනුසයට්ඨානතා වත්තබ්බා. ධාතුවෙදනාසබ්බසක්කායපරියාපන්නවසෙන හි තිප්පකාරං අනුසයානං අනුසයට්ඨානං වුත්තන්ති. තස්මා තීසු ධාතූසු කාමධාතුයා තීසු වෙදනාසු ද්වීසු වෙදනාසු එත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙතීති විසුං අනුසයට්ඨානතා ධාතුයා වෙදනානඤ්ච යොජෙතබ්බා. ද්වීසු වෙදනාසූති ඉදඤ්ච වෙදනාසු අනුසයමානො කාමරාගානුසයො ද්වීස්වෙව අනුසෙති, න තීසූති තිණ්ණම්පි ඨානතානිවාරණත්ථමෙව වුත්තන්ති න සබ්බාසු ද්වීසු අනුසයනප්පත්තො අත්ථි, තෙන වෙදනාවිසෙසනත්ථං න කාමධාතුග්ගහණෙන කොචි අත්ථො. භවරාගානුසයනට්ඨානඤ්හි අට්ඨානඤ්ච අනුසයානං අපරියාපන්නං සක්කායෙ කාමරාගානුසයස්ස අනුසයට්ඨානං න හොතීති පාකටමෙතං. යථා ච ‘‘ද්වීසු වෙදනාසූ’’ති වුත්තෙ පටිඝානුසයානුසයට්ඨානතො අඤ්ඤා ද්වෙ වෙදනා ගය්හන්ති, එවං භවරාගානුසයානුසයනට්ඨානතො ච අඤ්ඤා තා ගය්හන්තීති.

එත්ථ ච ද්වීහි වෙදනාහි සම්පයුත්තෙසු අඤ්ඤෙසු ච පියරූපසාතරූපෙසු ඉට්ඨරූපාදීසු උප්පජ්ජමානො කාමරාගානුසයො සාතසන්තසුඛගිද්ධියා පවත්තතීති ද්වීසු වෙදනාසු තස්ස අනුසයනං වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ උප්පජ්ජමානොපි හි සො ඉමාසු ද්වීසු වෙදනාසු අනුගතො හුත්වා සෙති සුඛමිච්චෙව අභිලභතීති. එවං පටිඝානුසයො ච දුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තෙසු අඤ්ඤෙසු ච අප්පියරූපාසාතරූපෙසු අනිට්ඨරූපාදීසු උප්පජ්ජමානො දුක්ඛපටිකූලතො දුක්ඛමිච්චෙව පටිහඤ්ඤතීති දුක්ඛවෙදනමෙව අනුගතො හුත්වා සෙති, තෙන පන තස්මිං අනුසයනං වුත්තං. එවං කාමරාගපටිඝානං තීසු වෙදනාසු අනුසයවචනෙන ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තඅනිට්ඨෙසු ආරම්මණපකතියා විපරීතසඤ්ඤාය ච වසෙන ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහිතෙසු කාමරාගපටිඝානං උප්පත්ති දස්සිතා හොති. තත්ථ උප්පජ්ජමානා හි තෙ තීසු වෙදනාසු අනුසෙන්ති නාම. වෙදනාත්තයමුඛෙන වා එත්ථ ඉට්ඨාදීනං ආරම්මණානං ගහණං වෙදිතබ්බං, කාමධාතුආදිග්ගහණෙන කාමස්සාදාදිවත්ථුභූතානං කාමභවාදීනං. තත්ථ කාමරාගානුසයො භවස්සාදවසෙන අනුසයමානො කාමධාතුයා අනුසෙති, කාමසුඛස්සාදවසෙන අනුසයමානො සුඛොපෙක්ඛාවෙදනාසු. පටිඝො දුක්ඛපටිඝාතවසෙනෙව පවත්තතීති යත්ථ තත්ථ පටිහඤ්ඤමානොපි දුක්ඛවෙදනාය එව අනුසෙති. රූපාරූපභවෙසු පන රූපාරූපාවචරධම්මෙසු ච කාමස්සාදස්ස පවත්ති නත්ථීති තත්ථ අනුසයමානො රාගො භවරාගොඉච්චෙව වෙදිතබ්බො. ධාතුත්තයවෙදනාත්තයග්ගහණෙන ච සබ්බසක්කායපරියාපන්නානං ගහිතත්තා ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙති, තත්ථ දිට්ඨානුසයො නානුසෙතී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.46) එවමාදීනං විස්සජ්ජනෙසු ධාතුත්තයවෙදනාත්තයවිනිමුත්තං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයට්ඨානං න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නනු ච අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨාපයතො පිහපච්චයා උප්පන්නදොමනස්සෙ පටිඝානුසයො නානුසෙති, තථා නෙක්ඛම්මස්සිතසොමනස්සුපෙක්ඛාසු කාමරාගෙන නානුසයිතබ්බන්ති තදනුසයනට්ඨානතො අඤ්ඤාපි දිට්ඨානුසයානුසයනට්ඨානභූතා කාමාවචරවෙදනා සන්තීති? හොන්තු, න පන ධාතුත්තයවෙදනාත්තයතො අඤ්ඤං තදනුසයනට්ඨානං අත්ථි, තස්මා තං න වුත්තං. යස්මා පන ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො ච පටිඝානුසයො ච මානානුසයො ච නානුසෙන්ති, තත්ථ දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො නානුසෙතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.52) වුත්තං, තස්මා අවිසෙසෙන දුක්ඛං පටිඝානුසයස්ස අනුසයනට්ඨානන්ති සමුදායවසෙන ගහෙත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තථා ලොකියසුඛොපෙක්ඛා කාමරාගමානානුසයනට්ඨානන්ති.

අපිච සුත්තෙ ‘‘ඉධාවුසො විසාඛ, භික්ඛු ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘කුදාස්සු නාමාහං දොමනස්සං පජහෙය්‍ය’න්ති, සො ඉති පටිසඤ්චික්ඛිත්වා පටිඝං තෙන පජහති, න තත්ථ පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සං උප්පාදෙත්වා තං වික්ඛම්භෙත්වා වීරියං කත්වා අනාගාමිමග්ගෙන පටිඝස්ස සමුග්ඝාතනං සන්ධාය වුත්තං. න හි පටිඝෙනෙව පටිඝප්පහානං, දොමනස්සෙන වා දොමනස්සප්පහානං අත්ථීති. පටිඝුප්පත්තිරහට්ඨානතාය පන ඉධ සබ්බං දුක්ඛං ‘‘පටිඝානුසයස්ස අනුසයනට්ඨාන’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නිප්පරියායදෙසනා හෙසා, සා පන පරියායදෙසනා. එවඤ්ච කත්වා පඨමජ්ඣානවික්ඛම්භිතං කාමරාගානුසයං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා අනාගාමිමග්ගෙන සමුග්ඝාතනං සන්ධාය ‘‘විවිච්චෙව…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, රාගං තෙන පජහති, න තත්ථ රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති වුත්තං. එවං චතුත්ථජ්ඣානවික්ඛම්භිතං අවිජ්ජානුසයං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා අරහත්තමග්ගෙන සමුග්ඝාතනං සන්ධාය ‘‘සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, අවිජ්ජං තෙන පජහති, න තත්ථ අවිජ්ජානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465) වුත්තං. න හි ලොකියචතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛාය අවිජ්ජානුසයො සබ්බථා නානුසෙතීති සක්කා වත්තුං ‘‘සබ්බසක්කායපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු එත්ථ අවිජ්ජානුසයො අනුසෙතී’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 2) වුත්තත්තා, තස්මා අවිජ්ජානුසයස්සෙව වත්ථු චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛා, නෙක්ඛම්මස්සිතදොමනස්සඤ්ච පටිඝානුසයස්ස වත්ථු න න හොතීති තත්ථාපි තස්ස අනුසයනං වෙදිතබ්බං. අවත්ථුභාවතො හි ඉධ අනුසයනං න වුච්චති, න සුත්තන්තෙසු විය වුත්තනයෙන තංපටිපක්ඛභාවතො තංසමුග්ඝාතකමග්ගස්ස බලවූපනිස්සයභාවතො චාති.

එත්ථ ච ආරම්මණෙ අනුසයට්ඨානෙ සති භවරාගවජ්ජො සබ්බො ලොභො කාමරාගානුසයොති න සක්කා වත්තුං. දුක්ඛාය හි වෙදනාය රූපාරූපධාතූසු ච අනුසයමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සම්පයුත්තොපි ලොභො ලොභො එව, න කාමරාගානුසයො. යදි සියා, දිට්ඨානුසයස්ස විය එතස්සපි ඨානං වත්තබ්බං සියාති. අථ පන අජ්ඣාසයවසෙන තන්නින්නතාය අනුසයනට්ඨානං වුත්තං. යථා ඉට්ඨානං රූපාදීනං සුඛාය ච වෙදනාය අප්පටිලද්ධං වා අප්පටිලාභතො සමනුපස්සතො, පටිලද්ධපුබ්බං වා අතීතං නිරුද්ධං විගතං පරිණතං සමනුපස්සතො උප්පජ්ජමානො පටිඝො දුක්ඛෙ පටිහඤ්ඤනවසෙනෙව පවත්තතීති දුක්ඛමෙව තස්ස අනුසයනට්ඨානං වුත්තං, නාලම්බිතං, එවං දුක්ඛාදීසු අභිනිවෙසනවසෙන උප්පජ්ජමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සම්පයුත්තොපි ලොභො සුඛාභිසඞ්ගවසෙනෙව පවත්තතීති සාතසන්තසුඛද්වයමෙවස්ස අනුසයට්ඨානං වුත්තන්ති භවරාගවජ්ජස්ස සබ්බලොභස්ස කාමරාගානුසයතා න විරුජ්ඣති, එකස්මිංයෙව ච ආරම්මණෙ රජ්ජන්ති දුස්සන්ති ච. තත්ථ රාගො සුඛජ්ඣාසයො පටිඝො දුක්ඛජ්ඣාසයොති තෙසං නානානුසයට්ඨානතා හොති.

එවඤ්ච කත්වා ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙති, තත්ථ පටිඝානුසයො අනුසෙතීති? නො’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.14) වුත්තන්ති. අට්ඨකථායං පන ද්වීසු වෙදනාසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ච දොමනස්සුප්පත්තිං වත්වා ‘‘දොමනස්සමත්තමෙව පන තං හොති, න පටිඝානුසයො’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 2) වුත්තත්තා යථා තත්ථ පටිඝො පටිඝානුසයො න හොති, එවං දුක්ඛාදීසු උප්පජ්ජමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සහජාතො ලොභො කාමරාගානුසයො න හොතිච්චෙව විඤ්ඤායතීති. යං පනෙතං වුත්තං ‘‘දොමනස්සමත්තමෙව පන තං හොති, න පටිඝානුසයො’’ති, එත්ථ න පටිඝානුසයොති නත්ථි පටිඝානුසයොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. න හි දොමනස්සස්ස පටිඝානුසයභාවාසඞ්කා අත්ථීති.

දෙසනා සංකිණ්ණා විය භවෙය්‍යාති භවරාගස්සපි කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු ආරම්මණකරණවසෙනෙව උප්පත්ති වුත්තා විය භවෙය්‍ය, තස්මා ආරම්මණවිසෙසෙන විසෙසදස්සනත්ථං එවං දෙසනා කතා සහජාතවෙදනාවිසෙසාභාවතොති අධිප්පායො.

උප්පත්තිට්ඨානවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.