2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

27-164. අන්තමසො සුද්ධාවාසානම්පීති ඉදං තෙසං අරියත්තා දුක්ඛසච්චෙන උපපජ්ජනෙ ආසඞ්කා සියාති කත්වා වුත්තං. තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්සාති ඉදං පඤ්චවොකාරවසෙනෙව ගහෙතබ්බන්ති වුත්තං. යස්ස දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජතීති එතෙන පන සන්නිට්ඨානෙන සබ්බෙ උපපජ්ජන්තා පවත්තියං චතුවොකාරෙ මග්ගඵලතො අඤ්ඤචිත්තානං උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො පඤ්චවොකාරෙ ච සබ්බචිත්තානං උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො සඞ්ගහිතාති තෙස්වෙව සන්නිට්ඨානෙන නිච්ඡිතෙසු කෙචි ‘‘පවත්තෙ තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති එතෙන දුක්ඛසමුදයෙසු එකකොට්ඨාසප්පවත්තිසමඞ්ගිනො දස්සීයන්ති සන්නිට්ඨානෙන ගහිතස්සෙව විභාගදස්සනතො, තෙන චතුවොකාරානම්පි ගහණං උපපන්නමෙව. න හි තෙසු මග්ගඵලුප්පාදසමඞ්ගීසු පසඞ්ගතා අත්ථි තංසමඞ්ගීනං තෙසං සන්නිට්ඨානෙන අග්ගහිතත්තාති. ඉදං ඉධ න ගහෙතබ්බන්ති ඉදං චතුවොකාරෙ ඵලසමාපත්තිචිත්තං ඉධ සච්චානං උප්පාදවචනෙ න ගහෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති.

එත්ථ ච සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තානන්ති ඉදං කම්මජපවත්තස්ස පඨමුප්පාදදස්සනෙන වුත්තං, අසඤ්ඤසත්තාපෙත්ථ සඞ්ගහිතා. පවත්තෙ තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති ඉදං පන සමුදයසච්චුප්පාදවොමිස්සස්ස දුක්ඛසච්චුප්පාදස්ස තංරහිතස්ස දස්සනවසෙන වුත්තං. තණ්හාය උප්පාදක්ඛණෙති තංසහිතස්ස සමුදයසච්චුප්පාදවොමිස්සස්ස. තෙසං පන අසඤ්ඤසත්තානං පවත්තියං දුක්ඛසච්චස්ස උප්පාදො සබ්බත්ථ න ගහිතො, තථා නිරොධො චාති. මග්ගසච්චයමකෙපි එසෙව නයො. තෙසං තස්මිං උපපත්තික්ඛණෙ ච තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තුප්පත්තික්ඛණෙ චාති එවමෙත්ථ ඛණවසෙන ඔකාසො වෙදිතබ්බොති වුත්තං, එවඤ්ච සති ‘‘යස්ස යත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජති, තස්ස තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.71) එතස්ස විස්සජ්ජනෙ පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ ‘‘ඉතරෙසං චතුවොකාරං පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානං, පවත්තෙ චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං තත්ථ දුක්ඛසච්චඤ්ච උප්පජ්ජති සමුදයසච්චඤ්ච උප්පජ්ජිස්සතී’’ති ඉදං න යුජ්ජෙය්‍ය. න හි උපපත්තික්ඛණෙ චිත්තුප්පත්තික්ඛණෙ ච සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිස්සතීති. තස්මා උපපත්තික්ඛණතණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තුප්පත්තික්ඛණසමඞ්ගීනං පුග්ගලානං යස්මිං කාමාවචරාදිඔකාසෙ සා උපපත්ති චිත්තුප්පත්ති ච පවත්තමානා, තත්ථ තෙසන්ති ඔකාසවසෙනෙවෙත්ථ තත්ථ-සද්දස්ස අත්ථො යුජ්ජති. පුග්ගලොකාසවාරො හෙස. තත්ථ පුග්ගලවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදි වුත්තං, ඔකාසො පන යත්ථ තෙ, සො එවාති.

‘‘සබ්බෙසං චවන්තානං පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ ආරුප්පෙ මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං සමුදයසච්චඤ්ච නුප්පජ්ජති දුක්ඛසච්චඤ්ච නුප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ පන ‘‘පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති චිත්තපටිබද්ධවුත්තිත්තා චිත්තජරූපමෙව ඉධාධිප්පෙතං, න කම්මජාදිරූපං චිත්තං අනපෙක්ඛිත්වාව උප්පජ්ජනතොති කෙචි වදන්ති. ‘‘යස්ස වා පන සමුදයසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති එතෙන පන සන්නිට්ඨානෙන ගහිතො පුග්ගලො න චිත්තං අපෙක්ඛිත්වාව ගහිතො, අථ ඛො යො කොචි එවංපකාරො, තස්මා ‘‘තස්ස දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති එතෙන ච න චිත්තාපෙක්ඛමෙව දුක්ඛසච්චං වුත්තං, අථ ඛො යං කිඤ්චීති චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ යං කිඤ්චි දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති. න හි යමකෙ විභජිතබ්බෙ අවිභත්තා නාම පුච්ඡා අත්ථීති.

‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙවත්තමානෙ’’ති ඉදං සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන යස්ස යත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච සමුදයසච්චං, තංදස්සනවසෙන වුත්තං. තස්මිං පන දස්සිතෙ තෙන සමානගතිකත්තා දුතියාකුසලචිත්තතො පුරිමසබ්බචිත්තසමඞ්ගිනො තෙනෙව දස්සිතා හොන්ති. තෙසම්පි හි තත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජිත්ථ නො ච තෙසං තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිත්ථාති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘ඉතරෙසං චතුවොකාරපඤ්චවොකාරාන’’න්ති එත්ථ යථාවුත්තා සුද්ධාවාසා අග්ගහිතා හොන්ති. යථා ‘‘යස්ස යත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජති, තස්ස තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිත්ථා’’ති (යම. 1.සච්චයමක.61) එතස්ස විස්සජ්ජනෙ ‘‘සුද්ධාවාසානං උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති (යම. 1.සච්චයමක.61) එතෙනෙව උපපත්තිචිත්තුප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිසමානගතිකා දුතියාකුසලතො පුරිමසබ්බචිත්තුප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො දස්සිතා හොන්තීති න තෙ ‘‘ඉතරෙස’’න්ති එතෙන ගය්හන්ති, එවමිධාපි දට්ඨබ්බන්ති. ‘‘ඉතරෙස’’න්ති වචනං පඤ්චවොකාරානං විසෙසනත්ථං, න චතුවොකාරානං. න හි තෙ පුබ්බෙ වුත්තා වජ්ජෙතබ්බා සන්ති පඤ්චවොකාරා විය යථාවුත්තා සුද්ධාවාසාති. ‘‘අභිසමෙතාවීනං තෙසං තත්ථ දුක්ඛසච්චඤ්ච උප්පජ්ජිත්ථ මග්ගසච්චඤ්ච උප්පජ්ජිත්ථා’’ති (යම. 1.සච්චයමක.41) එතෙන සන්නිට්ඨානෙන පුග්ගලොකාසා අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නා ගහිතාති යස්මිං ඔකාසෙ අභිසමෙතාවිනො, තෙ එවං ‘‘අභිසමෙතාවීන’’න්ති එතෙන ගහිතාති දට්ඨබ්බා. තෙන යෙ කාමාවචරෙ රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ වා අභිසමෙතාවිනො රූපාවචරං අරූපාවචරං වා උපපන්නා, යාව තත්ථාභිසමයො උප්පන්නො භවිස්සති, තාව තෙ එත්ථ න ගය්හන්ති, තෙ පන පුරිමකොට්ඨාසෙ ‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ’’ති එවං දස්සිතෙහි සුද්ධාවාසෙ අනුප්පන්නාභිසමයෙහි සමානගතිකාති විසුං න දස්සිතා. ‘‘අනභිසමෙතාවීන’’න්ති ගහිතා යෙ සබ්බත්ථ තත්ථ ච අනභිසමෙතාවිනො, තෙසු සුද්ධාවාසානං ගහණකාලවිසෙසනත්ථං ‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ’’ති (යම. 1.සච්චයමක.42) වුත්තන්ති.

යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා අග්ගමග්ගං පටිලභිස්සන්තීති එතෙන වොදානචිත්තසමඞ්ගිනා සමානගතිකා තතො පුරිමතරචිත්තසමඞ්ගිනොපි යාව සබ්බන්තිමතණ්හාසම්පයුත්තචිත්තසමඞ්ගී, තාව දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. එස නයො අඤ්ඤෙසු එවරූපෙසූති.

පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති ආගතට්ඨානෙ පටිසන්ධිචිත්තස්සපි භඞ්ගක්ඛණග්ගහණං දට්ඨබ්බං, තථා ‘‘පවත්තෙ චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති ආගතට්ඨානෙ ච චුතිචිත්තස්සපි උප්පාදක්ඛණස්සාති. ‘‘යස්ස දුක්ඛසච්චං න නිරුජ්ඣති, තස්ස සමුදයසච්චං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.116) එතස්ස විස්සජ්ජනෙ ද්වීසුපි කොට්ඨාසෙසු ‘‘අරූපෙ මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච භඞ්ගක්ඛණෙ’’ඉච්චෙව (යම. 1.සච්චයමක.116) වුත්තං, න විසෙසිතං. කස්මා? එකස්සපි මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිනො උභයකොට්ඨාසභජනතො. යස්ස දුක්ඛසච්චං න නිරුජ්ඣතීති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන ගහිතෙසු හි අරුපෙ මග්ගඵලභඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගීසු කෙසඤ්චි තිණ්ණං ඵලානං ද්වින්නඤ්ච මග්ගානං භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගීනං නිරන්තරං අනුප්පාදෙත්වා අන්තරන්තරා විපස්සනානිකන්තිං භවනිකන්තිං උප්පාදෙත්වා යෙ උපරිමග්ගෙ උප්පාදෙස්සන්ති, තෙසං සමුදයසච්චං නිරුජ්ඣිස්සතීති තෙසංයෙව පන කෙසඤ්චි අන්තරා තණ්හං අනුප්පාදෙත්වා උපරිමග්ගඋප්පාදෙන්තානං මග්ගඵලභඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගීනං සමුදයසච්චං න නිරුජ්ඣිස්සතීති. සාමඤ්ඤවචනෙනපි ච පුරිමකොට්ඨාසෙ වුච්චමානෙන පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ වක්ඛමානෙ වජ්ජෙත්වාව ගහණං හොතීති දස්සිතොයං නයොති.

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.