2. පවත්තිවාරො
1. උප්පාදවාරවණ්ණනා
18-21. පවත්තිවාරෙ චක්ඛායතනමූලකානි එකාදසාති පටිසන්ධිචුතිවසෙන උපාදින්නපවත්තස්ස උප්පාදනිරොධවචනෙ එතස්මිං අලබ්භමානවිස්සජ්ජනම්පි සද්දායතනෙන සද්ධිං යමකං පුච්ඡාමත්තලාභෙන සඞ්ගණ්හිත්වා වදතීති දට්ඨබ්බං. ඡසට්ඨි යමකානීති එත්ථ චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායරූපායතනමූලකෙසු එකෙකං සද්දායතනමූලකානි පඤ්චාති එකාදස යමකානි විස්සජ්ජනවසෙන හාපෙතබ්බානි. වක්ඛති හි ‘‘සද්දායතනස්ස පටිසන්ධික්ඛණෙ අනුප්පත්තිතො තෙන සද්ධිං යමකස්ස විස්සජ්ජනමෙව නත්ථී’’ති (යම. අට්ඨ. ආයතනයමක 18-21).
දුතියං කිඤ්චාපි පඨමෙන සදිසවිස්සජ්ජනන්තිආදි පුග්ගලවාරමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඔකාසවාරෙ පන අසදිසවිස්සජ්ජනත්තා වුත්තං, න තං සබ්බත්ථ සදිසවිස්සජ්ජනන්ති ඤාපෙතුං පුග්ගලවාරෙපි විස්සජ්ජිතන්ති. ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනෙහි සද්ධිං තීණි යමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානීති රූපාවචරසත්තෙ සන්ධාය ‘‘සචක්ඛුකානං අගන්ධකාන’’න්තිආදිනා විස්සජ්ජිතබ්බත්තා වුත්තං. තෙසඤ්හි විරත්තකාමකම්මනිබ්බත්තස්ස පටිසන්ධිබීජස්ස එවංසභාවත්තා ඝානාදීනි ගන්ධාදයො ච න සන්තීති. ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන සද්ධිං සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති අත්ථො. නනු තත්ථ ‘‘සචක්ඛුකානං අඝානකානං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනා විස්සජ්ජනං පවත්තං, ඉධ පන ඝානායතනමූලකෙසු ‘‘යස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ජිව්හායතනං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බන්ති නත්ථි සදිසවිස්සජ්ජනතාති? සච්චං, යථා පන තත්ථ ඝානායතනයමකෙන ජිව්හාකායායතනයමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානි, එවමිධාපි ජිව්හාකආයායතනයමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානි, තස්මා තත්ථ තත්ථෙව සදිසවිස්සජ්ජනතා පාළියං අනාරුළ්හතාය කාරණන්ති. නිදස්සනභාවෙන පන ගහිතං චක්ඛායතනමූලකානං සදිසවිස්සජ්ජනකානං සදිසවිස්සජ්ජනං නිදස්සනභාවෙනෙව කාරණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනත්තා’’ති ආහ. සදිසවිස්සජ්ජනතා චෙත්ථ ඝානායතනමූලකෙසු යෙභුය්‍යතාය දට්ඨබ්බා. තෙසු හි ජිව්හාකායායතනයමකෙසු තිණ්ණං පුච්ඡානං ‘‘ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං, පච්ඡිමපුච්ඡාය ‘‘සකායකානං අඝානකානං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනාති.
අථ වා යථා වෙදනාක්ඛන්ධාදිමූලකානං සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදියමකානං අමිස්සකකාලභෙදෙසු තීසු ‘‘ආමන්තා’’ති පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන යථාවුත්තවචනස්ස විස්සජ්ජනභාවානුජානනං කත්තබ්බන්ති අපුබ්බස්ස වත්තබ්බස්ස අභාවා විස්සජ්ජනං න කතං, එවමිධාපි ඝානායතනමූලකං ජිව්හායතනයමකං අපුබ්බස්ස වත්තබ්බස්ස අභාවා පාළිං අනාරුළ්හන්ති පාකටොයමත්ථො. කායායතනයමකං පන දුතියපුච්ඡාය වසෙන විස්සජ්ජිතබ්බං සියා, සා ච චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනා, තස්මා යස්සා පුච්ඡාය විස්සජ්ජනා කාතබ්බා, තස්සා ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනත්තා තංසෙසානි පාළිං අනාරුළ්හානීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තථාති ඉදං පාළිඅනාරුළ්හතාසාමඤ්ඤෙනෙව වුත්තං, න කාරණසාමඤ්ඤෙන. ඝානජිව්හාකායායතනානං පන අගබ්භසෙය්‍යකෙසු පවත්තමානානං ගබ්භසෙය්‍යකෙසු ච ආයතනපාරිපූරිකාලෙ සහචාරිතාය අවිසෙසත්තා ච අප්පවිසෙසත්තා ච එකස්මිං ඝානායතනයමකෙ විස්සජ්ජිතෙ ඉතරානි ද්වෙ, ඝානායතනමූලකෙසු ච විස්සජ්ජිතෙසු ඉතරද්වයමූලකානි න විස්සජ්ජීයන්තීති වෙදිතබ්බානි. රූපායතනමනායතනෙහි සද්ධින්ති ‘‘යස්ස රූපායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස මනායතනං උප්පජ්ජතී’’ති එතිස්සා පුච්ඡාය වුත්තෙහි රූපායතනමනායතනෙහි සද්ධින්ති අධිප්පායො. රූපායතනමූලකෙසු හි මනායතනයමකෙ ආදිපුච්ඡාය ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බයමකෙසු ආදිපුච්ඡානං සදිසවිස්සජ්ජනතා යමකානං අවිස්සජ්ජනෙ කාරණභාවෙන වුත්තා. දුතියපුච්ඡානඤ්හි පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බන්ති පුබ්බෙ වුත්තනයෙන විස්සජ්ජනං න කාතබ්බං, ආදිපුච්ඡානඤ්ච න කාතබ්බන්ති.
හෙට්ඨිමෙහි සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති එත්ථ ගන්ධායතනමූලකානං රසඵොට්ඨබ්බයමකානං රසායතනමූලකස්ස ච ඵොට්ඨබ්බයමකස්ස පටිවචනවිස්සජ්ජනෙනෙව භවිතබ්බන්ති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විස්සජ්ජනං න කාතබ්බන්ති යෙසං කාතබ්බං, තෙසං ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බමූලකානං මනායතනධම්මායතනයමකානං චක්ඛාදිපඤ්චායතනමූලකෙහි මනායතනධම්මායතනයමකෙහි සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති අත්ථො. චක්ඛායතනාදිමූලකානි සද්දායතනයමකානි සද්දායතනමූලකානි සබ්බානි අවිස්සජ්ජනෙනෙව අලබ්භමානවිස්සජ්ජනතාදස්සනෙන විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තීති ආහ ‘‘ඡසට්ඨි යමකානි විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තී’’ති.
ජච්චන්ධම්පි ජච්චබධිරම්පීති එත්ථ ච ජච්චබධිරග්ගහණෙන ජච්චන්ධබධිරො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. සඝානකානං සචක්ඛුකානන්ති පරිපුණ්ණායතනමෙව ඔපපාතිකං සන්ධාය වුත්තන්ති එත්ථ එව-සද්දං වුත්තන්ති-එතස්ස පරතො යොජෙත්වා යථා ‘‘සඝානකානං අචක්ඛුකාන’’න්ති ඉදං අපරිපුණ්ණායතනං සන්ධාය වුත්තං, න එවං ‘‘සඝානකානං සචක්ඛුකාන’’න්ති එතං. එතං පන පරිපුණ්ණායතනං සන්ධාය වුත්තමෙවාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙන ජච්චබධිරම්පි සන්ධාය වුත්තතා න වාරිතා හොතීති.
22-254. යත්ථ චක්ඛායතනන්ති රූපීබ්‍රහ්මලොකං පුච්ඡතීති නියමතො තත්ථ චක්ඛුසොතානං සහුප්පත්තිමත්තං පස්සන්තො වදති, ඔකාසවාරෙ පන තස්මිං පුග්ගලස්ස අනාමට්ඨත්තා යත්ථ කාමධාතුයං රූපධාතුයඤ්ච චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තත්ථ සොතායතනම්පි එකන්තෙන උප්පජ්ජතීති ‘‘ආමන්තා’’ති (යම. 1.ආයතනයමක.22) වුත්තං.
‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති කස්මා පටිඤ්ඤාතං, නනු යො ගබ්භසෙය්‍යකභාවං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායිස්සති, තස්ස රූපායතනං පටිසන්ධියං උප්පජ්ජිස්සති, න පන චක්ඛායතනන්ති? යස්ස රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස තදවත්ථස්ස පුග්ගලස්ස රූපායතනුප්පාදතො උද්ධං චක්ඛායතනසන්තානුප්පාදස්ස පවත්තියම්පි භවිස්සන්තස්ස පටිඤ්ඤාතබ්බත්තා. අථ කස්මා ‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤාතං, නනු ගබ්භසෙය්‍යකස්ස පච්ඡිමභවිකස්ස උපපජ්ජන්තස්ස එකාදසමසත්තාහා ඔරතො ඨිතස්ස රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති නො ච චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති? තස්මිං භවෙ භවිස්සන්තස්ස උප්පාදස්ස අනාගතභාවෙන අවචනතො. භවන්තරෙ හි තස්ස තස්ස ආයතනසන්තානස්ස යො ආදිඋප්පාදො පටිසන්ධියං පවත්තෙ ච භවිස්සති, සො අනාගතුප්පාදො තබ්භාවෙන වුච්චති අද්ධාපච්චුප්පන්නානන්තොගධත්තා. න පන යො තස්මිංයෙව භවෙ පවත්තෙ භවිස්සති, සො අනාගතුප්පාදභාවෙන වුච්චති අද්ධාපච්චුප්පන්නන්තොගධත්තා. අද්ධාවසෙන හෙත්ථ කම්මජපවත්තස්ස පච්චුප්පන්නාදිකාලභෙදො අධිප්පෙතො. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියයමකෙ (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.368) ‘‘යස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති? පච්ඡිමභවිකානං ඉත්ථීනං උපපජ්ජන්තීනං, යා ච ඉත්ථියො රූපාවචරං අරූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, යා ච ඉත්ථියො එතෙනෙව භාවෙන කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තාසං උපපජ්ජන්තීනං තාසං ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, නො ච තාසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තං. න හි තාසං සබ්බාසං තස්මිං භවෙ පවත්තෙ පුරිසින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජිස්සති ලිඞ්ගපරිවත්තනසබ්භාවා, භවන්තරෙ පන ආදිඋප්පාදස්ස අභාවං සන්ධාය ‘‘නො ච තාසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තං. භවන්තරෙ හි ආදිඋප්පාදස්ස අනාගතත්තං අධිප්පෙතන්ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා’’ති භවග්ගහණං කතන්ති.
‘‘ආයතනානං පටිලාභො ජාතී’’ති (දී. නි. 2.388; විභ. 235) වචනතො තංතංආයතනනිබ්බත්තකකම්මෙන ගහිතපටිසන්ධිකස්ස අවස්සංභාවීආයතනස්ස යාව ආයතනපාරිපූරි, තාව උප්පජ්ජතීති පන අත්ථෙ ගය්හමානෙ පුච්ඡාද්වයවිස්සජ්ජනං සූපපන්නං හොති. එවඤ්ච සති ‘‘යස්ස වා පන සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජතීති? පච්ඡිමභවිකානං පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානං, යෙ ච අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං උපපජ්ජන්තානං තෙසං සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජතී’’ති එවමාදීසු (යම. 1.ආයතනයමක.95) ගබ්භසෙය්‍යකාපි පච්ඡිමභවිකාදයො උපපජ්ජන්තා ගහිතා හොන්ති. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියයමකෙ (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.186) ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති ඉදම්පි උපපන්නං හොති. සොමනස්සින්ද්‍රියුප්පාදකස්ස කම්මස්ස එකන්තෙන චක්ඛුන්ද්‍රියුප්පාදනතො ගබ්භෙපි යාව චක්ඛුන්ද්‍රියුප්පත්ති, තාව උප්පජ්ජමානතාය තස්සා අභිනන්දිතබ්බත්තා.
යං පන ‘‘යස්ස වා පන යත්ථ රූපායතනං උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස තත්ථ ඝානායතනං උප්පජ්ජතීති? කාමාවචරා චවන්තානං, අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානං, රූපාවචරානං තෙසං තත්ථ රූපායතනං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච තෙසං තත්ථ ඝානායතනං උප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ ‘‘අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තාන’’න්ති (යම. 1.ආයතනයමක.76) වුත්තං, තං යෙ එකාදසමසත්තාහා ඔරතො කාලං කරිස්සන්ති, තෙසං ඝානායතනානිබ්බත්තකකම්මෙන ගහිතපටිසන්ධිකානං වසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘යස්ස යත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣති, තස්ස තත්ථ රූපායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතීති? කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානං, අඝානකානං කාමාවචරා චවන්තානං, රූපාවචරානං තෙසං තත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣති, නො ච තෙසං තත්ථ රූපායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති හි එත්ථ ‘‘අඝානකානං කාමාවචරා චවන්තාන’’න්ති (යම. 1.ආයතනයමක.181) වචනං අනුප්පන්නෙයෙව ඝානායතනෙ ගබ්භසෙය්‍යකානං චුති අත්ථීති දීපෙති. න හි කාමාවචරෙ ගබ්භසෙය්‍යකතො අඤ්ඤො අඝානකො අත්ථි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ (විභ. 978 ආදයො) ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි අට්ඨායතනානි පාතුභවන්තී’’ති අවුත්තත්තාති. අථ කස්මා ඔපපාතිකෙ එව සන්ධාය ඉධ, ඉන්ද්‍රියයමකෙ ච යථාදස්සිතාසු පුච්ඡාසු ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තන්ති න විඤ්ඤායතීති? යමකෙ සන්නිට්ඨානෙන ගහිතත්ථස්ස එකදෙසෙ සංසයත්ථසම්භවෙන පටිවචනස්ස අකරණතො. භින්දිතබ්බෙ හි න පටිවචනවිස්සජ්ජනං හොති. යදි සියා, පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනමෙව න සියාති. අථ කස්මා ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.186) ඉමිනා ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකානං සොමනස්සපටිසන්ධි නත්ථී’’ති න විඤ්ඤායතීති? ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්ස දසින්ද්‍රියානි පාතුභවන්ති? ගබ්භසෙය්‍යකානං සත්තානං සහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තානං උපපත්තික්ඛණෙ දසින්ද්‍රියානි පාතුභවන්ති කායින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං වා පුරිසින්ද්‍රියං වා ජීවිතින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං වා උපෙක්ඛින්ද්‍රියං වා සද්ධින්ද්‍රිය’’න්තිආදිවචනතො (විභ. 1012).
නිරොධවාරෙ අනාගතකාලභෙදෙ යථා තස්සෙව චිත්තස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන තස්ස උප්පත්තික්ඛණෙ වුත්තො, එවං තස්සෙව කම්මජසන්තානස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන තස්ස උප්පාදෙ වත්තබ්බොති සබ්බත්ථ උපපජ්ජන්තානං එව සො තථා වුත්තො, න උප්පන්නානං. උප්පන්නානං පන අඤ්ඤස්ස අනාගතස්ස සන්තානස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන වත්තබ්බො, න තස්සෙව. තස්ස හි උප්පාදානන්තරං නිරොධො ආරද්ධො නාම හොතීති. තස්මා අරහතං පවත්තෙ සොතස්ස චක්ඛුස්ස ච භෙදෙ සතිපි අනාගතකාලාමසනවසෙනෙව ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස සොතායතනං නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා. යස්ස වා පන සොතායතනං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජනද්වයං උපපන්නමෙව හොතීති. යස්මා ච උපපත්තිඅනන්තරං නිරොධො ආරද්ධො නාම හොති, තංනිට්ඨානභාවතො පන චුතියා නිරොධවචනං, තස්මා පවත්තෙ නිරුද්ධෙපි සන්තානෙකදෙසෙ අනිරුද්ධං උපාදාය අනිට්ඨිතනිරොධොති චුතියාව තස්ස නිරොධොති වුච්චති. වක්ඛති හි ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නිරුජ්ඣතීති? ආමන්තා’’ති, තෙනෙත්ථාපි චුතිනිරොධෙ එව ච අධිප්පෙතෙ යඤ්ච පවත්තෙ නිරුජ්ඣිස්සති, තඤ්ච නිට්ඨානවසෙන චුතියා එව නිරුජ්ඣිස්සතීති වුත්තන්ති ‘‘ආමන්තා’’ති යුත්තං පටිවචනං. ‘‘සචක්ඛුකාන’’න්තිආදීසු ච ‘‘පටිලද්ධචක්ඛුකාන’’න්තිආදිනා අත්ථො විඤ්ඤායතීති.
‘‘යස්ස චක්ඛායතනං න නිරුජ්ඣති, තස්ස සොතායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතීති? සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තානං, අචක්ඛුකානං චවන්තානං තෙසං චක්ඛායතනං න නිරුජ්ඣති, නො ච තෙසං සොතායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති එත්ථ ආරුප්පෙ පච්ඡිමභවිකෙ ඨපෙත්වා සබ්බෙ උපපජ්ජන්තා, අචක්ඛුකා චවන්තා ච ගහිතාති දට්ඨබ්බා. තෙ හි දුතියකොට්ඨාසෙන සඞ්ගය්හන්තීති තදපෙක්ඛත්තා සාවසෙසමිදං සබ්බවචනං අචක්ඛුකවචනඤ්චාති. ‘‘ආරුප්පෙ පච්ඡිමභවිකාන’’න්ති එත්ථ ච අරූපතො පඤ්චවොකාරං අගච්ඡන්තා අනඤ්ඤූපපත්තිකාපි ‘‘අරූපෙ පච්ඡිමභවිකා’’ඉච්චෙව සඞ්ගය්හන්තීති වෙදිතබ්බා. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසූති.
පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
ආයතනයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
4. ධාතුයමකං
1-19. ලබ්භමානානන්ති ඉදං පවත්තිවාරෙ සද්දධාතුසම්බන්ධානං යමකානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදිසම්බන්ධානඤ්ච චුතිපටිසන්ධිවසෙන අලබ්භමානතං සන්ධාය වුත්තං.
ධාතුයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.