කථාවත්ථුපකරණ-මූලටීකා

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

කථානං වත්ථුභාවතොති කථාසමුදායස්ස පකරණස්ස අත්තනො එකදෙසානං ඔකාසභාවං වදති. සමුදායෙ හි එකදෙසා අන්තොගධාති. යෙන පකාරෙන සඞ්ඛෙපෙන අදෙසයි, තං දස්සෙන්තො ‘‘මාතිකාඨපනෙනෙව ඨපිතස්සා’’ති ආහ.

නිදානකථාවණ්ණනා

අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායීති පරිනිබ්බානමෙව පරිනිබ්බානස්ස පරිනිබ්බානන්තරතො විසෙසනත්ථං කරණභාවෙන වුත්තං. යාය වා නිබ්බානධාතුයා අධිගතාය පච්ඡිමචිත්තං අප්පටිසන්ධිකං ජාතං, සා තස්ස අප්පටිසන්ධිවූපසමස්ස කරණභාවෙන වුත්තාති. දුබ්බලපක්ඛන්ති න කාළාසොකං විය බලවන්තං, අථ ඛො එකමණ්ඩලිකන්ති වදන්ති. ධම්මවාදීඅධම්මවාදීවිසෙසජනනසමත්ථාය පන පඤ්ඤාය අභාවතො දුබ්බලතා වුත්තා. තෙසංයෙවාති බාහුලියානමෙව, බහුස්සුතිකාතිපි නාමං. භින්නකාති මූලසඞ්ගීතිතො මූලනිකායතො වා භින්නා, ලද්ධියා සුත්තන්තෙහි ලිඞ්ගාකප්පෙහි ච විසදිසභාවං ගතාති අත්ථො.

මූලසඞ්ගහන්ති පඤ්චසතිකසඞ්ගීතිං. අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ගහිතාතිආදීසු දීඝාදීසු අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ගහිතතො සුත්තන්තරාසිතො තං තං සුත්තං නික්කඩ්ඪිත්වා අඤ්ඤත්‍ර අකරිංසූති වුත්තං හොති. සඞ්ගහිතතො වා අඤ්ඤත්‍ර අසඞ්ගහිතං සුත්තං අඤ්ඤත්‍ර කත්ථචි අකරිංසු, අඤ්ඤං වා අකරිංසූති අත්ථො. අත්ථං ධම්මඤ්චාති පාළියා අත්ථං පාළිඤ්ච. විනයෙ නිකායෙසු ච පඤ්චසූති විනයෙ ච අවසෙසපඤ්චනිකායෙසු ච.

‘‘ද්වෙපානන්ද, වෙදනා වුත්තා මයා පරියායෙනා’’තිආදි (ම. නි. 2.89) පරියායදෙසිතං. උපෙක්ඛාවෙදනා හි සන්තස්මිං පණීතෙ සුඛෙ වුත්තා භගවතාති අයඤ්හෙත්ථ පරියායො. ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා උපෙක්ඛා වෙදනා’’තිආදි (සං. නි. 4.249-251) නිප්පරියායදෙසිතං. වෙදනාසභාවො හි තිවිධොති අයමෙත්ථ නිප්පරියායතා. ‘‘සුඛාපි වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා’’තිආදි (දී. නි. 2.123) නීතත්ථං. ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛ’’න්තිආදි (සං. නි. 2.32) නෙය්‍යත්ථං. ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ ච මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ’’තිආදිකං (අ. නි. 9.21) අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතං ගහෙත්වා අඤ්ඤං අත්ථං ඨපයිංසු. ‘‘නත්ථි දෙවෙසු බ්‍රහ්මචරියවාසො’’තිආදිකං (කථා. 270) සුත්තඤ්ච අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතං අත්ථඤ්ච අඤ්ඤං ඨපයිංසූති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘අත්ථෙකච්චො පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’’තිආදි (පු. ප. මාතිකා 4.24) බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය සණ්හසුඛුමං සුඤ්ඤතාදිඅත්ථං බහුං විනාසයුං.

විනයගම්භීරන්ති විනයෙ ගම්භීරඤ්ච එකදෙසං ඡඩ්ඩෙත්වාති අත්ථො. කිලෙසවිනයෙන වා ගම්භීරං එකදෙසං සුත්තං ඡඩ්ඩෙත්වාති අත්ථො. පතිරූපන්ති අත්තනො අධිප්පායානුරූපං සුත්තං, සුත්තපතිරූපකං වා අසුත්තං. එකච්චෙ අට්ඨකථාකණ්ඩමෙව විස්සජ්ජිංසු, එකච්චෙ සකලං අභිධම්මපිටකන්ති ආහ ‘‘අත්ථුද්ධාරං අභිධම්මං ඡප්පකරණ’’න්ති. කථාවත්ථුස්ස සවිවාදත්තෙපි අවිවාදානි ඡප්පකරණානි පඨිතබ්බානි සියුං, තානි නප්පවත්තන්තීති හි දස්සනත්ථං ‘‘ඡප්පකරණ’’න්ති වුත්තන්ති. තතියසඞ්ගීතිතො වා පුබ්බෙ පවත්තමානානං වසෙන ‘‘ඡප්පකරණ’’න්ති වුත්තං. අඤ්ඤානීති අඤ්ඤානි අභිධම්මපකරණාදීනි. නාමන්ති යං බුද්ධාදිපටිසංයුත්තං න හොති මඤ්ජුසිරීතිආදිකං, තං නිකායනාමං. ලිඞ්ගන්ති නිවාසනපාරුපනාදිවිසෙසකතං සණ්ඨානවිසෙසං. සික්කාදිකං පරික්ඛාරං. ආකප්පො ඨානාදීසු අඞ්ගට්ඨපනවිසෙසො දට්ඨබ්බො. කරණන්ති චීවරසිබ්බනාදිකිච්චවිසෙසො.

සඞ්කන්තිකස්සපිකෙන නිකායෙන වාදෙන වා භින්නා සඞ්කන්තිකාති අත්ථො. සඞ්කන්තිකානං භෙදා සුත්තවාදී අනුපුබ්බෙන භිජ්ජථ භිජ්ජිංසූති අත්ථො. භින්නවාදෙනාති භින්නා වාදා එතස්මින්ති භින්නවාදො, තෙන අභින්නෙන ථෙරවාදෙන සහ අට්ඨාරස හොන්තීති වුත්තං හොති. භින්නවාදෙනාති වා භින්නාය ලද්ධියා අට්ඨාරස හොන්ති, තෙ සබ්බෙපි සහාති අත්ථො. ථෙරවාදානමුත්තමොති එත්ථ ථෙර-ඉති අවිභත්තිකො නිද්දෙසො. ථෙරානං අයන්ති ථෙරො. කො සො? වාදො. ථෙරො වාදානමුත්තමොති අයමෙත්ථ අත්ථො.

උප්පන්නෙ වාදෙ සන්ධාය ‘‘පරප්පවාදමථන’’න්ති ආහ. ආයතිං උප්පජ්ජනකවාදානං පටිසෙධනලක්ඛණභාවතො ‘‘ආයතිලක්ඛණ’’න්ති වුත්තං.

නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහාවග්ගො

1. පුග්ගලකථා

1. සුද්ධසච්චිකට්ඨො

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

1. මායාය අමණිආදයො මණිආදිආකාරෙන දිස්සමානා ‘‘මායා’’ති වුත්තා. අභූතෙන මණිඋදකාදිආකාරෙන ගය්හමානා මායාමරීචිආදයො අභූතඤ්ඤෙය්‍යාකාරත්තා අසච්චිකට්ඨා. යො තථා න හොති, සො සච්චිකට්ඨොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මායා…පෙ… භූතත්ථො’’ති. අනුස්සවාදිවසෙන ගය්හමානො තථාපි හොති අඤ්ඤථාපීති තාදිසො ඤෙය්‍යො න පරමත්ථො, අත්තපච්චක්ඛො පන පරමත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනුස්සවා…පෙ… උත්තමත්ථො’’ති.

ඡලවාදස්සාති අත්ථීති වචනසාමඤ්ඤෙන අත්ථීති වුත්තෙහි රූපාදීහි සාමඤ්ඤවචනස්සාති අධිප්පායො. ‘‘සො සච්චි…පෙ… ලද්ධිං ගහෙත්වා ආමන්තාති පටිජානාතී’’ති වචනතො පන ‘‘ඡලවාදස්සා’’ති න සක්කා වත්තුං. න හි ලද්ධි ඡලන්ති. ඔකාසං අදදමානොති පතිට්ඨං පච්ඡින්දන්තො. යදි සච්චිකට්ඨෙන උපලබ්භති, රූපාදයො විය උපලබ්භෙය්‍ය, තථා අනුපලබ්භනීයතො න තව වාදො තිට්ඨතීති නිවත්තෙන්තොති අධිප්පායො. තං සන්ධායාති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’ති එත්ථ වුත්තො යො සච්චිකට්ඨො, සො සප්පච්චයාදිභාවෙන දීපිතො ‘‘රූපඤ්ච උපලබ්භතී’’තිආදීසු ආගතො ධම්මප්පභෙදොති දස්සෙති.

‘‘තෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති වත්වා ‘‘තෙනාකාරෙනා’’ති වදතො අයමධිප්පායො – සච්චිකට්ඨපරමත්ථාකාරෙන උපලබ්භමානං සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන උපලබ්භමානං නාම හොතීති. අඤ්ඤථා තතොති තස්ස තෙනාකාරෙනාති වත්තබ්බං සියා. කො පනෙතිස්සා පුරිමපුච්ඡාය ච විසෙසොති? පුරිමපුච්ඡාය සත්තපඤ්ඤාසවිධො ධම්මප්පභෙදො යථා භූතෙන සභාවත්ථෙන උපලබ්භති, එවං පුග්ගලො උපලබ්භතීති වුත්තං. ඉධ පන භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භමානො සො ධම්මප්පභෙදො යෙන රුප්පනාදිසප්පච්චයාදිආකාරෙන උපලබ්භති, කිං තෙනාකාරෙන පුග්ගලොපි උපලබ්භතීති එස විසෙසො. යථා පන රූපං විය භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භමානා වෙදනා න රුප්පනාකාරෙන උපලබ්භති, එවං ධම්මප්පභෙදො විය භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භමානො පුග්ගලො න රුප්පනාදිසප්පච්චයාදිආකාරෙන උපලබ්භතීති සක්කා පරවාදිනා වත්තුන්ති අචොදනීයං එතං සියා. අවජානනඤ්ච තස්ස යුත්තන්ති නිග්ගහො ච න කාතබ්බො. ධම්මප්පභෙදතො පන අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අසිද්ධත්තා ධම්මප්පභෙදාකාරෙනෙව චොදෙති. අවජානනෙනෙව නිග්ගහං දස්සෙති. අනුජානනාවජානනපක්ඛා සාමඤ්ඤවිසෙසෙහි පටිඤ්ඤාපටික්ඛෙපපක්ඛා අනුලොමපටිලොමපක්ඛා පඨමදුතියනයාති අයමෙතෙසං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

‘‘තෙන වත රෙ වත්තබ්බෙ’’ති වදන්තො වත්තබ්බස්ස අවචනෙ දොසං පාපෙතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘නිග්ගහස්ස පාපිතත්තා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘එවමෙතං නිග්ගහස්ස ච අනුලොමපටිලොමතො චතුන්නං පාපනාරොපනඤ්ච වුත්තත්තා උපලබ්භතීතිආදිකං අනුලොමපඤ්චකං නාමා’’ති වුත්තං, අනුලොමපටිලොමතො පන ද්වීහි ඨපනාහි සහ සත්තකෙන භවිතබ්බං, තංවජ්ජනෙ වා කාරණං වත්තබ්බං. යං පන වක්ඛති ‘‘ඨපනා නාම පරවාදීපක්ඛස්ස ඨපනතො ‘අයං තව දොසො’ති දස්සෙතුං ඨපනමත්තමෙව හොති, න නිග්ගහස්ස වා පටිකම්මස්ස වා පාකටභාවකරණ’’න්ති (කථා. අට්ඨ. 2). තෙනාධිප්පායෙන ඉධාපි ඨපනාද්වයං වජ්ජෙති. යථා පන තත්ථ පටිකම්මපඤ්චකභාවං අවත්වා පටිකම්මචතුක්කභාවං වක්ඛති, එවමිධාපි නිග්ගහචතුක්කභාවො වත්තබ්බො සියා. සුද්ධිකනිග්ගහස්ස පන නිග්ගහප්පධානත්තා උද්දෙසභාවෙන වුත්තො නිග්ගහොව විසුං වුත්තොති දට්ඨබ්බො. යෙ පන ‘‘අයථාභූතනිග්ගහත්තා තත්ථ පටිකම්මං විසුං න වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තෙසං දුතියෙ වාදමුඛෙ නිග්ගහචතුක්කභාවො පටිකම්මපඤ්චකභාවො ච ආපජ්ජති.

2. අත්තනා අධිප්පෙතං සච්චිකට්ඨමෙවාති සම්මුතිසච්චං සන්ධායාති අධිප්පායො. වක්ඛති හි ‘‘සුද්ධසම්මුතිසච්චං වා පරමත්ථමිස්සකං වා සම්මුතිසච්චං සන්ධාය ‘යො සච්චිකට්ඨො’ති පුන අනුයොගො පරවාදිස්සා’’ති (කථා. අට්ඨ. 6). තත්ථ යදි පරවාදිනා අත්තනා අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨො සම්මුතිසච්චං, සම්මුතිසච්චාකාරෙන පුග්ගලො උපලබ්භතීති වදන්තෙන සමානලද්ධිකො නප්පටිසෙධිතබ්බො, කථා එවායං නාරභිතබ්බා. අථ සකවාදිනා අත්තනා ච අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨංයෙව සන්ධාය පරවාදී ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’තිආදිමාහාති අයමත්ථො. සකවාදිනා සම්මුතිසච්චංයෙව සච්චිකට්ඨොති අධිප්පෙතන්ති ආපජ්ජති. යදි උභයං අධිප්පෙතං, පුන ‘‘සම්මුතිසච්චපරමත්ථසච්චානි වා එකතො කත්වාපි එවමාහා’’ති න වත්තබ්බං සියාති. යදි ච ද්වෙපි සච්චානි සච්චිකට්ඨපරමත්ථා, සච්චිකට්ඨෙකදෙසෙන උපලද්ධිං ඉච්ඡන්තෙන ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’තිආදි අනුයොගො න කාතබ්බො, න ච සච්චිකට්ඨෙකදෙසෙන අනුයොගො යුත්තො. න හි වෙදයිතාකාරෙන උපලබ්භමානා වෙදනා රුප්පනාකාරෙන උපලබ්භතීති අනුයුඤ්ජිතබ්බා, න ච පරවාදී රුප්පනාදිසභාවං පුග්ගලං ඉච්ඡති, අථ ඛො සච්චිකට්ඨපරමත්ථමෙවාති. පරමත්ථසච්චතො අඤ්ඤස්මිං සච්චිකට්ඨෙ විජ්ජමානෙ නාස්ස පරමත්ථසච්චතා අනුයුඤ්ජිතබ්බා. අසච්චිකට්ඨෙ සච්චිකට්ඨවොහාරං ආරොපෙත්වා තං සන්ධාය පුච්ඡතීති වදන්තානං වොහරිතසච්චිකට්ඨස්ස අත්තනා අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨතා න යුත්තා. වොහරිතපරමත්ථසච්චිකට්ඨානඤ්ච ද්වින්නං සච්චිකට්ඨභාවෙ වුත්තනයොව දොසො. සම්මුතිසච්චාකාරෙන උපලබ්භමානඤ්ච භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භෙය්‍ය වා න වා. යදි භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භති, පුග්ගලොපි උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති අනුජානන්තො නානුයුඤ්ජිතබ්බො. අථ න භූතසභාවත්ථෙන, තංවිනිමුත්තො සම්මුතිසච්චස්ස සච්චිකට්ඨපරමත්ථාකාරො න වත්තබ්බො අසිද්ධත්තා. වක්ඛති ච ‘‘යථා රූපාදයො පච්චත්තලක්ඛණසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන අත්ථි, න එවං පුග්ගලො’’ති. තස්මා මග්ගිතබ්බො එත්ථ අධිප්පායො.

ද්වින්නං සච්චානන්ති එත්ථ සච්චද්වයාකාරෙන අනුපලබ්භනීයතො අනුඤ්ඤෙය්‍යමෙතං සියා, න වා කිඤ්චි වත්තබ්බං. යථා හි එකදෙසෙන පරමත්ථාකාරෙන අනුපලබ්භනීයතා අනුජානනස්ස න කාරණං, එවං එකදෙසෙන සම්මුතියාකාරෙන උපලබ්භනීයතා පටික්ඛෙපස්ස චාති මග්ගිතබ්බො එත්ථාපි අධිප්පායො. නුපලබ්භතීති වචනසාමඤ්ඤමත්තන්ති නුපලබ්භතීති ඉදමෙව වචනං අනුඤ්ඤාතං පටික්ඛිත්තඤ්චාති එතං ඡලවාදං නිස්සායාති අධිප්පායො. යථා උපලබ්භතීති එතස්සෙව අනුජානනපටික්ඛෙපෙහි අහං නිග්ගහෙතබ්බො, එවං නුපලබ්භතීති එතස්සෙව අනුජානනපටික්ඛෙපෙහි ත්වන්ති එවං සම්භවන්තස්ස සාමඤ්ඤෙන අසම්භවන්තස්ස කප්පනං පනෙත්ථ ඡලවාදො භවිතුං අරහති. තෙන නුපලබ්භතීති වචනසාමඤ්ඤමත්තං ඡලවාදස්ස කාරණත්තා ‘‘ඡලවාදො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. වචනසාමඤ්ඤමත්තඤ්ච ඡලවාදඤ්ච නිස්සායාති වා අත්ථො. ඨපනා නිග්ගහප්පටිකම්මානං පාකටභාවකරණං න හොතීති ඉදං විචාරෙතබ්බං. න හි පක්ඛට්ඨපනෙන විනා පුරිමං අනුජානිත්වා පච්ඡිමස්ස අවජානනං, පච්ඡිමං වා අවජානන්තස්ස පුරිමානුජානනං මිච්ඡාති සක්කා ආරොපෙතුන්ති.

3. තවාති, පටිජානන්තන්ති ච පච්චත්තෙ සාමිඋපයොගවචනානීති අධිප්පායෙන ‘‘ත්වංයෙව පටිජානන්තො’’ති ආහ.

4-5. චතූහි පාපනාරොපනාහි නිග්ගහස්ස උපනීතත්තාති ‘‘දුන්නිග්ගහිතා ච හොම, හඤ්චී’’තිආදිනා තයා මම කතො නිග්ගහො, මයා තව කතො නිග්ගහො විය මිච්ඡාති එවං තෙන අනුලොමපඤ්චකෙ චතූහි පාපනාරොපනාහි කතස්ස නිග්ගහස්ස තෙන නියාමෙන දුක්කටභාවස්ස අත්තනා කතනිග්ගහෙන සහ උපනීතත්තා අනිග්ගහභාවස්ස වා උපගමිතත්තාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවමෙව තෙන හි යං නිග්ගණ්හාසි හඤ්චි…පෙ… ඉදං තෙ මිච්ඡාති එතස්ස අනිග්ගහභාවනිගමනස්සෙව නිග්ගමනචතුක්කතා වෙදිතබ්බා.

අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා

7-10. ‘‘අත්තනො ලද්ධිං නිස්සාය පටිඤ්ඤා පරවාදිස්සා’’ති වත්වා පුන ‘‘පරමත්ථවසෙන පුග්ගලස්ස අභාවතො පටික්ඛෙපො පරවාදිස්සා’’ති වුත්තං. තත්‍රායං පටික්ඛෙපො අත්තනො ලද්ධියා යදි කතො, පරමත්ථතො අඤ්ඤෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන පුග්ගලො උපලබ්භතීති අයමස්ස ලද්ධීති ආපජ්ජති. තථා ච සති නායං සම්මුතිසච්චවසෙන උපලද්ධිං ඉච්ඡන්තෙන නිග්ගහෙතබ්බො. අථ අත්තනො ලද්ධිං නිග්ගූහිත්වා පරස්ස ලද්ධිවසෙන පටික්ඛිපති, පුරිමපටිඤ්ඤාය අවිරොධිතත්තා න නිග්ගහෙතබ්බො. න හි අත්තනො ච පරස්ස ච ලද්ධිං වදන්තස්ස දොසො ආපජ්ජතීති. අත්තනො පන ලද්ධියා පටිජානිත්වා පරලද්ධියා පටික්ඛිපන්තෙන අත්තනො ලද්ධිං ඡඩ්ඩෙත්වා පරලද්ධි ගහිතා හොතීති නිග්ගහෙතබ්බොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො සියා.

පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුද්ධසච්චිකට්ඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඔකාසසච්චිකට්ඨො

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

11. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං සරීරෙති අයමත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සරීරං සන්ධායා’’ති. තත්ථාති තස්මිං සංඛිත්තපාඨෙ. යස්මා සරීරං සන්ධාය ‘‘සබ්බත්ථ න උපලබ්භතී’’ති වුත්තෙ සරීරතො බහි උපලබ්භතීති ආපජ්ජති, තස්මා පච්චනීකෙ පටික්ඛෙපො සකවාදිස්සාති එතෙන න කෙනචි සභාවෙන පුග්ගලො උපලබ්භතීති අයමත්ථො වුත්තො හොති. න හි කෙනචි සභාවෙන උපලබ්භමානස්ස සරීරතදඤ්ඤාවිමුත්තො උපලද්ධිඔකාසො අත්ථීති.

3. කාලසච්චිකට්ඨො

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

12. පුරිමපච්ඡිමජාතිකාලඤ්චාති මජ්ඣිමජාතිකාලෙ උපලබ්භමානස්ස තස්සෙව පුරිමපච්ඡිමජාතිකාලෙසු උපලද්ධිං සන්ධායාති අධිප්පායො. සෙසං පඨමනයෙ වුත්තසදිසමෙවාති ඉමෙසු තීසු පඨමෙ ‘‘සබ්බත්ථා’’ති එතස්මිං නයෙ වුත්තසදිසමෙව, කිං තං? පාඨස්ස සංඛිත්තතාති අත්ථො. ඉධාපි හි යස්මා ‘‘සබ්බදා න උපලබ්භතී’’ති වුත්තෙ එකදා උපලබ්භතීති ආපජ්ජති, තස්මා පච්චනීකෙ පටික්ඛෙපො සකවාදිස්සාති යොජෙතබ්බන්ති.

4. අවයවසච්චිකට්ඨො

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

13. තතියනයෙ ච යස්මා ‘‘සබ්බෙසු න උපලබ්භතී’’ති වුත්තෙ එකස්මිං උපලබ්භතීති ආපජ්ජති, තස්මා පච්චනීකෙ පටික්ඛෙපො සකවාදිස්සාති යොජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘තාදිසමෙවා’’ති.

ඔකාසාදිසච්චිකට්ඨො

2. පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා

14. තත්ථ අනුලොමපඤ්චකස්සාතිආදිම්හි අනුලොමපඤ්චකන්ති නිග්ගහපඤ්චකං, පච්චනීකන්ති ච පටිකම්මං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ අනුලොමපඤ්චකස්ස ‘‘සබ්බත්ථ පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිකස්ස අත්ථො ‘‘සබ්බත්ථ පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිපාළිං සංඛිපිත්වා ආගතෙ සරූපෙන අවුත්තෙ ‘‘යස්මා සරීරං සන්ධායා’’තිආදිනා (කථා. අට්ඨ. 11) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො, පච්චනීකස්ස ච ‘‘සබ්බත්ථ පුග්ගලො උපලබ්භතී’’තිආදිකස්ස පටිකම්මකරණවසෙන වුත්තස්ස අත්ථො පටිකම්මාදිපාළිං සංඛිපිත්වා ආදිමත්තදස්සනෙන ආගතෙ ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භතී’’තිආදිම්හි අනුලොමෙ ‘‘සබ්බත්ථාති සරීරං සන්ධාය අනුයොගො සකවාදිස්සා’’තිආදිනා (කථා. අට්ඨ. 11) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. අථ වා තත්ථාති යං ආරද්ධං, තස්මින්ති එවං අත්ථං අග්ගහෙත්වා තත්ථ තෙසු තීසු මුඛෙසූති අත්ථො ගහෙතබ්බො. අනුලොමපඤ්චකමූලකා චෙත්ථ සබ්බානුලොමපච්චනීකපඤ්චකපාළි අනුලොමපඤ්චකස්ස පාළීති වුත්තා, තථා පච්චනීකානුලොමපඤ්චකපාළි ච පච්චනීකස්ස පාළීති. තං සංඛිපිත්වා පටිකම්මවසෙන ආගතෙ සරූපෙන අවුත්තෙ ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිකෙ පච්චනීකෙ ‘‘උපලබ්භතී’’තිආදිකෙ අනුලොමෙ ච අත්ථො හෙට්ඨා සුද්ධිකසච්චිකට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති වුත්තං හොති.

සච්චිකට්ඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සුද්ධිකසංසන්දනවණ්ණනා

17-27. රූපාදීහි සද්ධිං සච්චිකට්ඨසංසන්දනන්ති සච්චිකට්ඨස්ස පුග්ගලස්ස රූපාදීහි සද්ධිං සංසන්දනං, සච්චිකට්ඨෙ වා රූපාදීහි සද්ධිං පුග්ගලස්ස සංසන්දනන්ති අධිප්පායො. පුග්ගලො රූපඤ්චාති ච-කාරස්ස සමුච්චයත්ථත්තා යථා රූපන්ති එවං නිදස්සනවසෙන වුත්තො අත්ථො විචාරෙතබ්බො. රූපාදීහි අඤ්ඤො අනඤ්ඤො ච පුග්ගලො න වත්තබ්බොති ලද්ධි සමයො. ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති අබ්‍යාකතමෙතං භගවතා’’තිආදිකං (සං. නි. 4.416) සුත්තං. අනුඤ්ඤායමානෙ තදුභයවිරොධො ආපජ්ජතීති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘සමයසුත්තවිරොධං දිස්වා’’ති.

ධම්මතොති පාළිතො. ‘‘පටිකම්මචතුක්කාදීනි සංඛිත්තානි. පරවාදී…පෙ… දස්සිතානී’’ති වදන්තෙහි පුග්ගලො නුපලබ්භති…පෙ… ආජානාහි පටිකම්මන්ති එත්ථ ආජානාහි නිග්ගහන්ති පාඨො දිට්ඨො භවිස්සති. අඤ්ඤත්තං පටිජානාපනත්ථන්ති යථා මයා අඤ්ඤත්තං වත්තබ්බං, තථා ච තයාපි තං වත්තබ්බන්ති අඤ්ඤත්තපටිඤ්ඤාය චොදනත්ථන්ති අත්ථො. සම්මුතිපරමත්ථානං එකත්තනානත්තපඤ්හස්ස ඨපනීයත්තාති අබ්‍යාකතත්තාති අත්ථො. යදි ඨපනීයත්තා පටික්ඛිපිතබ්බං, පරෙනපි ඨපනීයත්තා ලද්ධිමෙව නිස්සාය පටික්ඛෙපො කතොති සොපි න නිග්ගහෙතබ්බො සියා. පරො පන පුග්ගලොති කඤ්චි සභාවං ගහෙත්වා තස්ස ඨපනීයත්තං ඉච්ඡති, සති ච සභාවෙ ඨපනීයතා න යුත්තාති නිග්ගහෙතබ්බො. සම්මුති පන කොචි සභාවො නත්ථි. තෙනෙවස්ස එකත්තනානත්තපඤ්හස්ස ඨපනීයතං වදන්තො න නිග්ගහෙතබ්බොති සකවාදිනා පටික්ඛෙපො කතොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො.

සුද්ධිකසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ඔපම්මසංසන්දනවණ්ණනා

28-36. උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන අඤ්ඤත්තපුච්ඡා චාති ඉදඤ්ච ද්වින්නං සමානතා නො අඤ්ඤත්තස්ස කාරණං යුත්තං, අථ ඛො විසුං අත්තනො සභාවෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන උපලබ්භනීයතාති විචාරෙතබ්බං. ‘‘එකවීසාධිකානී’’ති පුරිමපාඨො, වීසාධිකානීති පන පඨිතබ්බං.

37-45. ‘‘අත්ථි පුග්ගලො’’ති සුත්තං අනුජානාපෙන්තෙන උපලද්ධි අනුජානිතා හොතීති මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘උපලද්ධිසාමඤ්ඤං ආරොපෙත්වා’’ති. වීසාධිකානි නව පටිකම්මපඤ්චකසතානි දස්සිතානීති එතෙන සුද්ධිකසංසන්දනෙපි ‘‘ආජානාහි පටිකම්ම’’මිච්චෙව පාඨොති විඤ්ඤායති. යඤ්ච වාදමුඛෙසු සුද්ධිකසච්චිකට්ඨෙ ‘‘පටිකම්මචතුක්ක’’න්ති වුත්තං, තම්පි ‘‘පටිකම්මපඤ්චක’’න්ති.

ඔපම්මසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. චතුක්කනයසංසන්දනවණ්ණනා

46-52. එකධම්මතොපි අඤ්ඤත්තං අනිච්ඡන්තො රූපාදිඑකෙකධම්මවසෙන නානුයුඤ්ජිතබ්බො. සමුදායතො හි අයං අඤ්ඤත්තං අනිච්ඡන්තො එකදෙසතො අනඤ්ඤත්තං පටික්ඛිපන්තො න නිග්ගහාරහො සියාති එතං වචනොකාසං නිවත්තෙතුං ‘‘අයඤ්ච අනුයොගො’’තිආදිමාහ. සකලන්ති සත්තපඤ්ඤාසවිධො ධම්මප්පභෙදො පුග්ගලොති වා පරමත්ථසච්චං පුග්ගලොති වා එවං සකලං සන්ධායාති අත්ථො. එවං සකලං පරමත්ථං චින්තෙත්වා තන්තිවසෙන අනුයොගලක්ඛණස්ස ඨපිතත්තා සකලපරමත්ථතො ච අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවා සච්චිකට්ඨෙන පුග්ගලෙන තතො අඤ්ඤෙන න භවිතබ්බන්ති ‘‘රූපං පුග්ගලො’’ති ඉමං පඤ්හං පටික්ඛිපන්තස්ස නිග්ගහාරොපනං යුත්තන්ති අත්ථො.

සභාගවිනිබ්භොගතොති රූපතො අඤ්ඤසභාගත්තාති වුත්තං හොති. සබ්බධම්මාති රූපවජ්ජෙ සබ්බධම්මෙ වදති. ‘‘රූපස්මිං පුග්ගලො’’ති එත්ථ නිස්සයවිනාසෙ විනාසාපත්තිභයෙන පටික්ඛිපතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘උච්ඡෙදදිට්ඨිභයෙන චෙවා’’ති. තීසු පන සමයවිරොධෙන පටික්ඛෙපො අධිප්පෙතො. න හි සො සක්කායදිට්ඨිං ඉච්ඡති, අපිච සස්සතදිට්ඨිභයෙන පටික්ඛිපතීති යුත්තං වත්තුං. සක්කායදිට්ඨීසු හි පඤ්චෙව උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසාසස්සතදිට්ඨියොති. අඤ්ඤත්‍ර රූපාති එත්ථ ච රූපවා පුග්ගලොති අයමත්ථො සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

චතුක්කනයසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතා ච සංසන්දනකථාවණ්ණනා.

8. ලක්ඛණයුත්තිවණ්ණනා

54. පච්චනීකානුලොමෙති ඉදං යං වක්ඛති ‘‘ඡලවසෙන පන වත්තබ්බං ‘ආජානාහි පටිකම්ම’න්තිආදී’’ති (කථා. අට්ඨ. 54), තෙන පන න සමෙති. පච්චනීකානුලොමෙ හි පච්චනීකෙ ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති වත්තබ්බං, න පන ‘‘පටිකම්ම’’න්ති.

ලක්ඛණයුත්තිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. වචනසොධනවණ්ණනා

55-59. පුග්ගලො උපලබ්භතීති පදද්වයස්ස අත්ථතො එකත්තෙති එත්ථ තදෙව එකත්තං පරෙන සම්පටිච්ඡිතං අසම්පටිච්ඡිතන්ති විචාරෙතබ්බමෙතං. පුග්ගලස්ස හි අවිභජිතබ්බතං, උපලබ්භතීති එතස්ස විභජිතබ්බතං වදන්තො විභජිතබ්බාවිභජිතබ්බත්ථානං උපලබ්භතිපුග්ගල-සද්දානං කථං අත්ථතො එකත්තං සම්පටිච්ඡෙය්‍යාති? යථා ච විභජිතබ්බාවිභජිතබ්බත්ථානං උපලබ්භති-රූප-සද්දානං තං විභාගං වදතො රූපං කිඤ්චි උපලබ්භති, කිඤ්චි න උපලබ්භතීති අයං පසඞ්ගො නාපජ්ජති, එවං එතස්සපි යථාවුත්තවිභාගං වදතො යථාආපාදිතෙන පසඞ්ගෙන න භවිතබ්බන්ති මග්ගිතබ්බො එත්ථ අධිප්පායො.

60. ‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සූ’’ති (සු. නි. 1125) එතෙන අත්ථතො පුග්ගලො නත්ථීති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නත්ථීතිපි වුත්ත’’න්ති.

වචනසොධනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා

61-66. රූපකායාවිරහං සන්ධාය ‘‘රූපකායසබ්භාවතො’’ති ආහ. ‘‘රූපිනො වා අරූපිනො වා’’ති (ඉතිවු. 90) සුත්තෙ ආගතපඤ්ඤත්තිං සන්ධාය ‘‘තථාරූපාය ච පඤ්ඤත්තියා අත්ථිතායා’’ති. වීතරාගසබ්භාවතොති කාමීභාවස්ස අනෙකන්තිකත්තා කාමධාතුයා ආයත්තත්තාභාවතො ච ‘‘කාමී’’ති න වත්තබ්බොති පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො.

67. කායානුපස්සනායාති කාරණවචනමෙතං, කායානුපස්සනාය කාරණභූතාය එවංලද්ධිකත්තාති අත්ථො. ආහච්ච භාසිතන්ති ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති අබ්‍යාකතමෙතං මයා’’ති (ම. නි. 2.128) ආහච්ච භාසිතං.

පඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. ගතිඅනුයොගවණ්ණනා

69-72. ‘‘දස්සෙන්තො ‘තෙන හි පුග්ගලො සන්ධාවතී’තිආදිමාහා’’ති වුත්තං, ‘‘දස්සෙන්තො ‘න වත්තබ්බං පුග්ගලො සන්ධාවතී’තිආදිමාහා’’ති පන භවිතබ්බං, දස්සෙත්වාති වා වත්තබ්බං.

91. යෙන රූපසඞ්ඛාතෙන සරීරෙන සද්ධිං ගච්ඡතීති එත්ථ ‘‘රූපෙන සද්ධිං ගච්ඡතී’’ති වදන්තෙන ‘‘රූපං පුග්ගලො’’ති අනනුඤ්ඤාතත්තා යෙනාකාරෙන තං ජීවං තං සරීරන්ති ඉදං ආපජ්ජති, සො වත්තබ්බො. අසඤ්ඤූපපත්තිං සන්ධායාති නිරයූපගස්ස පුග්ගලස්ස අසඤ්ඤූපගස්ස අරූපූපගස්ස ච අන්තරාභවං න ඉච්ඡතීති චුතිතො අනන්තරං උපපත්තිං සන්ධායාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙ පන චුතිකාලෙ උපපත්තිකාලෙ ච අසඤ්ඤූපපත්තිකාලෙ ච අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථීති ගහෙත්වා අසඤ්ඤූපගස්ස ච අන්තරාභවං ඉච්ඡෙය්‍යුං, තෙසං අන්තරාභවභාවතො ‘‘අසඤ්ඤූපපත්ති අවෙදනා’’ති න සක්කා වත්තුන්ති.

92. අවෙදනොතිආදීසු තදඤ්ඤන්ති සඤ්ඤභවතො අඤ්ඤං අසඤ්ඤානෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනුපපත්තිං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙපි හි න වත්තබ්බං සඤ්ඤා අත්ථීති ඉච්ඡන්ති.

93. යස්මා රූපාදිධම්මෙ විනා පුග්ගලො නත්ථීති ඉන්ධනුපාදානො අග්ගි විය ඉන්ධනෙන රූපාදිඋපාදානො පුග්ගලො රූපාදිනා විනා නත්ථීති ලද්ධිවසෙන වදති.

ගතිඅනුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

12. උපාදාපඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා

97. නීලං රූපං උපාදාය නීලොතිආදීසූති ‘‘නීලං රූපං උපාදාය නීලකස්ස පුග්ගලස්ස පඤ්ඤත්තී’’ති එත්ථ යො පුට්ඨො නීලං උපාදාය නීලොති, තදාදීසූති අත්ථො.

98. ඡෙකට්ඨං සන්ධායාති ඡෙකට්ඨං සන්ධාය වුත්තං, න කුසලපඤ්ඤත්තිං. ‘‘කුසලං වෙදනං උපාදායා’’ති මඤ්ඤමානො පටිජානාතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

112. ඉදානි …පෙ… දස්සෙතුං ‘‘යථා රුක්ඛ’’න්තිආදිමාහාති පුබ්බපක්ඛං දස්සෙත්වා උත්තරමාහාති වුත්තං හොති.

115. ‘‘යස්ස රූපං සො රූපවා’’ති උත්තරපක්ඛෙ වුත්තං වචනං උද්ධරිත්වා ‘‘යස්මා’’තිආදිමාහ.

116. චිත්තානුපස්සනාවසෙනාති චිත්තානුපස්සනාවසෙන පරිදීපිතස්ස සරාගාදිචිත්තයොගස්ස වසෙනාති අධිප්පායො.

118. යෙනාති චක්ඛුන්ති ‘‘යෙනා’’ති වුත්තං කරණං චක්ඛුන්ති අත්ථො. චක්ඛුමෙව රූපං පස්සතීති විඤ්ඤාණනිස්සයභාවූපගමනමෙව චක්ඛුස්ස දස්සනං නාම හොතීති සන්ධාය වදති.

උපාදාපඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

13. පුරිසකාරානුයොගවණ්ණනා

123. කරණමත්තන්ති කම්මානං නිප්ඵාදකප්පයොජකභාවෙන පවත්තා ඛන්ධා.

124. පුරිමකම්මෙන විනා පුග්ගලස්ස ජාති, ජාතස්ස ච විජ්ජට්ඨානාදීසු සම්මා මිච්ඡා වා පවත්ති නත්ථීති සන්ධාය ‘‘පුරිමකම්මමෙව තස්සා’’තිආදිමාහ.

125. කම්මවට්ටස්සාති එත්ථ කම්මකාරකස්ස යො කාරකො, තෙනපි අඤ්ඤං කම්මං කාතබ්බං, තස්ස කාරකෙනපි අඤ්ඤන්ති එවං කම්මවට්ටස්ස අනුපච්ඡෙදං වදන්ති. පුග්ගලස්ස කාරකො කම්මස්ස කාරකො ආපජ්ජතීති විචාරෙතබ්බමෙතං. මාතාපිතූහි ජනිතතාදිනා තස්ස කාරකං ඉච්ඡන්තස්ස කම්මකාරකානං කාරකපරම්පරා ආපජ්ජතීති ඉදඤ්ච විචාරෙතබ්බං.

170. සුත්තවිරොධභයෙනාති ‘‘සො කරොති සො පටිසංවෙදයතීති ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අයමෙකො අන්තො’’තිආදීහි (සං. නි. 2.46) විරොධභයා.

171. ‘‘ඉධ නන්දති පෙච්ච නන්දතී’’ති (ධ. ප. 18) වචනතො කම්මකරණකාලෙ විපාකපටිසංවෙදනකාලෙ ච සොයෙවාති පටිජානාතීති අධිප්පායො. සයංකතං සුඛදුක්ඛන්ති ච පුට්ඨො ‘‘කිං නු ඛො, භො ගොතම, සයංකතං සුඛං දුක්ඛන්ති? මා හෙවං කස්සපා’’තිආදිසුත්තවිරොධා (සං. නි. 2.18) පටික්ඛිපති.

176. ලද්ධිමත්තමෙවෙතන්ති සොයෙවෙකො නෙව සො හොති න අඤ්ඤොති ඉදං පන නත්ථෙව, තස්මා එවංවාදිනො අසයංකාරන්තිආදි ආපජ්ජතීති අධිප්පායො. අපිචාතිආදිනා ඉදං දස්සෙති – න පරස්ස ඉච්ඡාවසෙනෙව ‘‘සො කරොතී’’තිආදි අනුයොගො වුත්තො, අථ ඛො ‘‘සො කරොතී’’තිආදීසු එකං අනිච්ඡන්තස්ස ඉතරං, තඤ්ච අනිච්ඡන්තස්ස අඤ්ඤං ආපන්නන්ති එවං කාරකවෙදකිච්ඡාය ඨත්වා ‘‘සො කරොතී’’තිආදීසු තං තං අනිච්ඡාය ආපන්නවසෙනාපීති. අථ වා න කෙවලං ‘‘සො කරොතී’’තිආදීනං සබ්බෙසං ආපන්නත්තා, අථ ඛො එකෙකස්සෙව ච ආපන්නත්තා අයං අනුයොගො කතොති දස්සෙති. පුරිමනයෙනෙවාති එතෙන ‘‘ඉධ නන්දතී’’තිආදි සබ්බං පටිජානනාදිකාරණං එකතො යොජෙතබ්බන්ති දස්සෙති.

පුරිසකාරානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කල්‍යාණවග්ගො නිට්ඨිතො.

14. අභිඤ්ඤානුයොගවණ්ණනා

193. අභිඤ්ඤානුයොගාදිවසෙන අරහත්තසාධනාති එත්ථ ‘‘නනු අත්ථි කොචි ඉද්ධිං විකුබ්බතී’’ති අභිඤ්ඤාඅනුයොගො ච ‘‘හඤ්චි අත්ථි කොචි ඉද්ධිං විකුබ්බතී’’ති ඨපනා ච ‘‘තෙන වත රෙ’’තිආදි පාපනා ච ආදිසද්දසඞ්ගහිතො අත්ථොව දට්ඨබ්බො. ආසවක්ඛයඤාණං පනෙත්ථ අභිඤ්ඤා වුත්තාති තදභිඤ්ඤාවතො අරහතො සාධනං ‘‘අරහත්තසාධනා’’ති ආහ. අරහතො හි සාධනා තබ්භාවස්ස ච සාධනා හොතියෙවාති.

අභිඤ්ඤානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

15-18. ඤාතකානුයොගාදිවණ්ණනා

209. තථාරූපස්සාති තතියකොටිභූතස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවාති අධිප්පායො. එවං පන පටික්ඛිපන්තො අසච්චිකට්ඨං තතියකොටිභූතං පුග්ගලං වදෙය්‍යාති තාදිසං පුග්ගලං ඉච්ඡන්තො හි සුත්තෙන නිග්ගහෙතබ්බො සියා. කස්මා? තථාරූපස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවතොති, තථාරූපස්ස කස්සචි සභාවස්ස අභාවතො පටික්ඛෙපාරහත්තා අත්තනො ලද්ධිං නිගූහිත්වා පටික්ඛෙපො පරවාදිස්සාති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො.

ඤාතකානුයොගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

19. පටිවෙධානුයොගාදිවණ්ණනා

218. පරිග්ගහිතවෙදනොති වචනෙන අපරිග්ගහිතවෙදනස්ස ‘‘සුඛිතොස්මි, දුක්ඛිතොස්මී’’ති ජානනං පජානනං නාම න හොතීති දස්සෙති යොගාවචරස්ස සුඛුමානම්පි වෙදනානං පරිච්ඡෙදනසමත්ථතඤ්ච.

228. ලක්ඛණවචනන්ති රූපබ්භන්තරගමනං සහරූපභාවො, බහිද්ධා නික්ඛමනං විනාරූපභාවොති අධිප්පායො.

237. ඉමා ඛොති ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො මනොමයො අත්තපටිලාභො අරූපො අත්තපටිලාභොති ඉමා ලොකස්ස සමඤ්ඤා, යාහි තථාගතො වොහරති අපරාමසං, යො සච්චො මොඝො වා සියා, තස්මිං අනුපලබ්භමානෙපි අත්තනි තදනුපලබ්භතොයෙව පරාමාසං අත්තදිට්ඨිං අනුප්පාදෙන්තො ලොකෙ අත්තපටිලාභොති පවත්තවොහාරවසෙනෙව වොහරතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. එත්ථ ච පච්චත්තසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන පුග්ගලස්ස අත්ථිතං පටික්ඛිපිත්වා ලොකවොහාරෙන අත්ථිතං වදන්තෙන පුග්ගලොති කොචි සභාවො නත්ථීති වුත්තං හොති. සති හි තස්මිං අත්තනො සභාවෙනෙව අත්ථිතා වත්තබ්බා සියා, න ලොකවොහාරෙනාති. ඉමිනා පන යථා සමෙති, යථා ච පරාමාසො න හොති, එවං ඉතො පුරිමා ච අත්ථවණ්ණනා යොජෙතබ්බා.

ලොකසම්මුතිකාරණන්ති යස්මා ලොකසම්මුතිවසෙන පවත්තං, තස්මා සච්චන්ති වුත්තං හොති. තථලක්ඛණන්ති තථකාරණං. යස්මා ධම්මානං තථතාය පවත්තං, තස්මා සච්චන්ති දස්සෙති.

පටිවෙධානුයොගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුග්ගලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. පරිහානිකථා

1. වාදයුත්තිපරිහානිකථාවණ්ණනා

239. ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සෙක්ඛස්ස භික්ඛුනො පරිහානාය සංවත්තන්තී’’ති (අ. නි. 2.185) ඉදං සුත්තං අරහතො පරිහානිලද්ධියා න නිස්සයො, අථ ඛො අනාගාමිආදීනං පරිහානිලද්ධියා, තස්මා අරහතොපි පරිහානිං ඉච්ඡන්තීති එත්ථ පි-සද්දෙන අනාගාමිස්සපි සකදාගාමිස්සපීති යොජෙතබ්බං.

‘‘තතියස්මිම්පි මුදින්ද්‍රියාව අධිප්පෙතා. තෙසඤ්හි සබ්බෙසම්පි පරිහානි න හොතීති තස්ස ලද්ධී’’ති පුරිමපාඨො, මුදින්ද්‍රියෙස්වෙව පන අධිප්පෙතෙසු පරික්ඛෙපො න කාතබ්බො සියා, කතො ච, තස්මා ‘‘තතියස්මිම්පි තික්ඛින්ද්‍රියාව අධිප්පෙතා. තෙසඤ්හි සබ්බෙසම්පි පරිහානි න හොතීති තස්ස ලද්ධී’’ති පඨන්ති.

අයොනිසො අත්ථං ගහෙත්වාති සොතාපන්නොයෙව නියතොති වුත්තොති සොයෙව න පරිහායති, න ඉතරෙති අත්ථං ගහෙත්වා. ‘‘උපරිමග්ගත්ථායා’’ති වුත්තං අත්ථං අග්ගහෙත්වා නියතොති සොතාපත්තිඵලා න පරිහායතීති එතමත්ථං ගණ්හීති පන වදන්ති.

වාදයුත්තිපරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අරියපුග්ගලසංසන්දනපරිහානිවණ්ණනා

241. යං පනෙත්ථාතිආදිම්හි දස්සනමග්ගඵලෙ ඨිතස්ස අනන්තරං අරහත්තප්පත්තිං, තතො පරිහායිත්වා තත්ථ ච ඨානං ඉච්ඡන්තො පුන වායාමෙන තදනන්තරං අරහත්තප්පත්තිං න ඉච්ඡතීති විචාරෙතබ්බමෙතං.

262. අවසිප්පත්තො ඣානලාභීති සෙක්ඛො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. පුථුජ්ජනො පන වසිප්පත්තො අවසිප්පත්තො ච සමයවිමුත්තඅසමයවිමුත්තතන්තියා අග්ගහිතො, භජාපියමානො පන සමාපත්තිවික්ඛම්භිතානං කිලෙසානං වසෙන සමයවිමුත්තභාවං භජෙය්‍යාති වුත්තොති.

අරියපුග්ගලසංසන්දනපරිහානිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සුත්තසාධනපරිහානිවණ්ණනා

265. උත්තමහීනභෙදො ‘‘තත්‍ර යායං පටිපදා සුඛා ඛිප්පාභිඤ්ඤා, සා උභයෙනෙව පණීතා අක්ඛායතී’’තිආදිසුත්තවසෙන (දී. නි. 3.152) වුත්තො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුත’’න්ති එත්ථ විය මුතසද්දො පත්තබ්බං වදතීති ආහ ‘‘ඵුසනාරහ’’න්ති.

267. අප්පත්තපරිහානාය චෙව සංවත්තන්ති යථාකතසන්නිට්ඨානස්ස සමයවිමුත්තස්සාති අධිප්පායො.

සුත්තසාධනපරිහානිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. බ්‍රහ්මචරියකථා

1. සුද්ධබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා

269. ‘‘පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙ උපාදාය තදුපරී’’ති වුත්තං, ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහී’’ති (අ. නි. 9.21) පන සුත්තස්ස වචනෙන හෙට්ඨාපි මග්ගභාවනම්පි න ඉච්ඡන්තීති විඤ්ඤායති.

270. ‘‘ගිහීනඤ්චෙව එකච්චානඤ්ච දෙවානං මග්ගපටිලාභං සන්ධාය පටික්ඛෙපො තස්සෙවා’’ති වුත්තං, ‘‘යත්ථ නත්ථී’’ති පන ඔකාසවසෙන පුට්ඨො පුග්ගලවසෙන තස්ස පටික්ඛෙපො න යුත්තො. යදි ච තස්සායං අධිප්පායො, සකවාදිනා සමානාධිප්පායත්තා න නිග්ගහෙතබ්බො.

271. එකන්තරිකපඤ්හාති පරවාදීසකවාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං පඤ්හන්තරිකා පඤ්හා.

සුද්ධබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සංසන්දනබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා

273. රූපාවචරමග්ගෙන හි සො ඉධවිහායනිට්ඨො නාම ජාතොති ඉදං ‘‘ඉධ භාවිතමග්ගො හි අනාගාමී ඉධවිහායනිට්ඨො නාම හොතී’’තිආදිකෙන ලද්ධිකිත්තනෙන කථං සමෙතීති විචාරෙතබ්බං. පුබ්බෙ පන අනාගාමී එව අනාගාමීති වුත්තො, ඉධ ඣානානාගාමිසොතාපන්නාදිකොති අධිප්පායො. ඉධ අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වා ඉධෙව ඵලං සච්ඡිකරොන්තං ‘‘ඉධපරිනිබ්බායී’’ති වදති, ඉධ පන මග්ගං භාවෙත්වා තත්ථ ඵලං සච්ඡිකරොන්තං ‘‘තත්ථපරිනිබ්බායී අරහා’’ති.

සංසන්දනබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ඔධිසොකථාවණ්ණනා

274. ඔධිසො ඔධිසොති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එකදෙසෙන එකදෙසෙනා’’ති ආහ.

ඔධිසොකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ජහතිකථාවණ්ණනා

1. නසුත්තාහරණකථාවණ්ණනා

280. කිච්චසබ්භාවන්ති තීහි පහාතබ්බස්ස පහීනතං. තං පන කිච්චං යදි තෙනෙව මග්ගෙන සිජ්ඣතීති ලද්ධි, පුථුජ්ජනකාලෙ එව කාමරාගබ්‍යාපාදා පහීනාති ලද්ධීති එතං න සමෙති, තස්මා පුථුජ්ජනකාලෙ පහීනානම්පි දස්සනමග්ගෙ උප්පන්නෙ පුන කදාචි අනුප්පත්තිතො තිණ්ණං මග්ගානං කිච්චං සම්භවතීති අධිප්පායො.

නසුත්තාහරණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජහතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සබ්බමත්ථීතිකථා

1. වාදයුත්තිවණ්ණනා

282. සබ්බස්මිං සරීරෙ සබ්බන්ති සිරසි පාදා පච්ඡතො චක්ඛූනීති එවං සබ්බං සබ්බත්ථ අත්ථීති අත්ථො. සබ්බස්මිං කාලෙති බාලකාලෙ යුවතා, වුඩ්ඪකාලෙ බාලතා, එවං සබ්බස්මිං කාලෙ සබ්බං. සබ්බෙනාකාරෙනාති නීලාකාරෙන පීතං, පීතාකාරෙන ලොහිතන්ති එවං. සබ්බෙසු ධම්මෙසූති චක්ඛුස්මිං සොතං, සොතස්මිං ඝානන්ති එවං. අයුත්තන්ති යොගරහිතං වදති, තං පන එකසභාවං. කථං පන එකසභාවස්ස යොගරහිතතාති තං දස්සෙන්තො ‘‘නානාසභාවානඤ්හී’’තිආදිමාහ. ද්වින්නඤ්හි නානාසභාවානං අඞ්ගුලීනං මෙණ්ඩකානං වා අඤ්ඤමඤ්ඤයොගො හොති, න එකස්සෙව සතො, තස්මා යො නානාසභාවෙසු හොති යොගො, තෙන රහිතං එකසභාවං අයොගන්ති වුත්තං. ඉදං පුච්ඡතීති පරවාදීදිට්ඨියා මිච්ඡාදිට්ඨිභාවං ගහෙත්වා උප්පන්නාය අත්තනො දිට්ඨියා සම්මාදිට්ඨිභාවො අත්ථීති වුත්තං හොති.

වාදයුත්තිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. කාලසංසන්දනවණ්ණනා

285. අතීතානාගතං පහාය පච්චුප්පන්නරූපමෙව අප්පියං අවිභජිතබ්බං කරිත්වාති පච්චුප්පන්නසද්දෙන රූපසද්දෙන චාති උභොහිපි පච්චුප්පන්නරූපමෙව වත්තබ්බං කත්වාති වුත්තං හොති. පඤ්ඤත්තියා අවිගතත්තාති එතෙන ඉදං විඤ්ඤායති ‘‘න රූපපඤ්ඤත්ති විය වත්ථපඤ්ඤත්ති සභාවපරිච්ඡින්නෙ පවත්තා විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අථ ඛො පුබ්බාපරියවසෙන පවත්තමානං රූපසමූහං උපාදාය පවත්තා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, තස්මා වත්ථභාවස්ස ඔදාතභාවවිගමෙ විගමාවත්තබ්බතා යුත්තා, න පන රූපභාවස්ස පච්චුප්පන්නභාවවිගමෙ’’ති.

කාලසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වචනසොධනවණ්ණනා

288. අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා හුත්වා හොතීති වුත්තන්ති එත්ථ අනාගතං අනාගතං හුත්වා පුන පච්චුප්පන්නං හොන්තං හුත්වා හොතීති, තථා පච්චුප්පන්නං පච්චුප්පන්නං හොන්තං පුබ්බෙ අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොතීති හුත්වා හොතීති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කිං තෙ තම්පි හුත්වා හොතීති තබ්භාවාවිගමතො හුත්වාහොතිභාවානුපරමං අනුපච්ඡෙදං පුච්ඡතීති අධිප්පායො යුත්තො. හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වා අභාවතොති අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නභූතස්ස පුන අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නාභාවතො.

යස්මා තන්ති තං හුත්වා භූතං පච්චුප්පන්නං යස්මා අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොන්තං ‘‘හුත්වා හොතී’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතං, තස්මා දුතියම්පි ‘‘හුත්වා හොතී’’ති වචනං අරහතීති පටිජානාතීති අධිප්පායො. එවං පන ධම්මෙ හුත්වාහොතිභාවානුපරමං වදන්තස්ස අධම්මෙ සසවිසාණෙ නහුත්වාන හොතිභාවානුපරමො ආපජ්ජතීති අධිප්පායෙන ‘‘අථ න’’න්තිආදිමාහ.

පටික්ඛිත්තනයෙනාති කාලනානත්තෙන. පටිඤ්ඤාතනයෙනාති අත්ථානානත්තෙන. අත්ථානානත්තං ඉච්ඡන්තොපි පන අනාගතස්ස පච්චුප්පන්නෙ වුත්තං හොතිභාවං, පච්චුප්පන්නස්ස ච අනාගතෙ වුත්තං හුත්වාභාවං කථං පටිජානාතීති විචාරෙතබ්බං. අත්ථානානත්තමෙව හි තෙන අනුඤ්ඤායති, න අනාගතෙ පච්චුප්පන්නභාවො, පච්චුප්පන්නෙ වා අනාගතභාවොති. පුරිමං පටික්ඛිත්තපඤ්හං පරිවත්තිත්වාති අනුඤ්ඤාතපඤ්හස්ස හුත්වා හොති හුත්වා හොතීති දොසො වුත්තොති අවුත්තදොසං අතික්කම්ම පටික්ඛිත්තපඤ්හං පුන ගහෙත්වා තෙන චොදෙතීති අත්ථො. එත්ථ ච අත්ථානානත්තෙන හුත්වාහොතීති අනුජානන්තස්ස දොසො කාලනානත්තායෙව අනාගතං පච්චුප්පන්නන්ති පටික්ඛෙපෙන කථං හොතීති? තස්සෙව අනුජානනපටික්ඛෙපතොති අධිප්පායො.

එකෙකන්ති අනාගතම්පි න හුත්වා න හොති පච්චුප්පන්නම්පීති තදුභයං ගහෙත්වා ‘‘එකෙකං න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතී’’ති වුත්තං, න එකෙකමෙව න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතීති. එස නයො පුරිමස්මිං ‘‘එකෙකං හුත්වා හොති හුත්වා හොතී’’ති වචනෙපි. අනාගතස්ස හි ‘‘හුත්වා හොතී’’ති නාමං පච්චුප්පන්නස්ස චාති ද්වෙපි නාමානි සඞ්ගහෙත්වා ‘‘හුත්වා හොති හුත්වා හොතී’’ති චොදිතං, තථා ‘‘න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතී’’ති චාති අධිප්පායො. සබ්බතො අන්ධකාරෙන පරියොනද්ධො වියාති එතෙන අපරියොනද්ධෙන පටිජානිතබ්බං සියාති දස්සෙති. එත්ථ ච පුරිමනයෙ හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වාහොතිභාවො චොදිතො, දුතියනයෙ අනාගතාදීසු එකෙකස්ස හුත්වාහොතිනාමතාති අයං විසෙසො.

වචනසොධනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අතීතඤාණාදිකථාවණ්ණනා

290. පුන පුට්ඨො…පෙ… අත්ථිතාය පටිජානාතීති එත්ථ පච්චුප්පන්නං ඤාණං තෙනාති එතෙන අනුවත්තමානාපෙක්ඛනවචනෙන කථං වුච්චතීති විචාරෙතබ්බං.

අතීතඤාණාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.