නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

අභිධම්මපිටකෙ

ධම්මසඞ්ගණී-මූලටීකා

වීසතිගාථාවණ්ණනා

1. ධම්මසංවණ්ණනායං සත්ථරි පණාමකරණං ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතභාවෙන සත්ථරි පසාදජනනත්ථං, සත්ථු ච අවිතථදෙසනභාවප්පකාසනෙන ධම්මෙ පසාදජනනත්ථං. තදුභයප්පසාදා හි ධම්මසම්පටිපත්ති මහතො ච අත්ථස්ස සිද්ධි හොතීති. අථ වා රතනත්තයපණාමවචනං අත්තනො රතනත්තයපසාදස්ස විඤ්ඤාපනත්ථං, තං පන විඤ්ඤූනං චිත්තාරාධනත්ථං, තං අට්ඨකථාය ගාහණත්ථං, තං සබ්බසම්පත්තිනිප්ඵාදනත්ථන්ති. ඉදං පන ආචරියෙන අධිප්පෙතප්පයොජනං අන්තරායවිසොසනං. වක්ඛති හි ‘‘නිපච්චකාරස්සෙතස්ස…පෙ… අසෙසතො’’ති. රතනත්තයපණාමකරණඤ්හි අන්තරායකරාපුඤ්ඤවිඝාතකරපුඤ්ඤවිසෙසභාවතො මඞ්ගලභාවතො භයාදිඋපද්දවනිවාරණතො ච අන්තරායවිසොසනෙ සමත්ථං හොති. කථං පනෙතස්සාපුඤ්ඤවිඝාතකරාදිභාවො විජානිතබ්බොති? ‘‘යස්මිං මහානාම සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතී’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 6.10; 11.11), ‘‘පූජා ච පූජනෙය්‍යානං, එතං මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති (ඛු. පා. 5.3; සු. නි. 262) ච, ‘‘එවං බුද්ධං සරන්තානං, ධම්මං සඞ්ඝඤ්ච භික්ඛවො. භයං වා ඡම්භිතත්තං වා, ලොමහංසො න හෙස්සතී’’ති (සං. නි. 1.249) ච වචනතොති.

තත්ථ යස්ස සත්ථුනො පණාමං කත්තුකාමො, තස්ස ගුණවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘කරුණා වියා’’තිආදිමාහ. ගුණවිසෙසවා හි පණාමාරහො හොති, පණාමාරහෙ ච කතො පණාමො වුත්තප්පයොජනසිද්ධිකරොව හොතීති. භගවතො ච දෙසනා විනයපිටකෙ කරුණාප්පධානා, සුත්තන්තපිටකෙ පඤ්ඤාකරුණාප්පධානා. තෙනෙව ච කාරණෙන විනයපිටකස්ස සංවණ්ණනං කරොන්තෙන කරුණාප්පධානා භගවතො ථොමනා කතා, ආගමසංවණ්ණනඤ්ච කරොන්තෙන උභයප්පධානා, අභිධම්මදෙසනා පන පඤ්ඤාප්පධානාති කත්වා පඤ්ඤාප්පධානමෙව ථොමනං කරොන්තො ‘‘කරුණා විය සත්තෙසූ’’ති කරුණං උපමාභාවෙන ගහෙත්වා පඤ්ඤාය ථොමෙති.

තත්ථ කරුණා වියාති නිදස්සනවචනමෙතං, යස්ස යථා කරුණා සබ්බෙසු සත්තෙසු පවත්තිත්ථ, එවං සබ්බෙසු ඤෙය්‍යධම්මෙසු පඤ්ඤාපි පවත්තිත්ථාති අත්ථො. සත්තෙසූති විසයනිදස්සනමෙතං. පඤ්ඤාති නිදස්සෙතබ්බධම්මනිදස්සනං. යස්සාති තදධිට්ඨානපුග්ගලනිදස්සනං. මහෙසිනොති තබ්බිසෙසනං. ඤෙය්‍යධම්මෙසූති පඤ්ඤාවිසයනිදස්සනං. සබ්බෙසූති තබ්බිසෙසනං. පවත්තිත්ථාති කිරියානිදස්සනං. යථාරුචීති වසීභාවනිදස්සනං.

තත්ථ කිරතීති කරුණා, පරදුක්ඛං වික්ඛිපති අපනෙතීති අත්ථො. රූපාදීසු සත්තා විසත්තාති සත්තා. තස්සා පන පඤ්ඤත්තියා ඛන්ධසන්තානෙ නිරුළ්හභාවතො නිච්ඡන්දරාගාපි ‘‘සත්තා’’ති වුච්චන්ති. පජානාතීති පඤ්ඤා, යථාසභාවං පකාරෙහි පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. යස්සාති අනියමනං. ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා’’ති එතෙන නියමනං වෙදිතබ්බං. මහෙසීති මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදයො එසි ගවෙසීති මහෙසි. ඤාතබ්බාති ඤෙය්‍යා, සභාවධාරණාදිනා අත්ථෙන ධම්මා. තත්ථ ‘‘ඤෙය්‍යා’’ති වචනෙන ධම්මානං අඤෙය්‍යත්තං පටික්ඛිපති. ‘‘ධම්මා’’ති වචනෙන ඤෙය්‍යානං සත්තජීවාදිභාවං පටික්ඛිපති. ඤෙය්‍යා ච තෙ ධම්මා චාති ඤෙය්‍යධම්මා. සබ්බෙසූති අනවසෙසපරියාදානං. තෙන අඤ්ඤාතාභාවං දස්සෙති. පවත්තිත්ථාති උප්පජ්ජිත්ථ. යථාරුචීති යා යා රුචි යථාරුචි, රුචීති ච ඉච්ඡා, කත්තුකාමතා සා. යා යා පවත්තා තප්පභෙදා, යථා වා රුචි තථා, රුචිඅනුරූපං පවත්තා ‘‘යථාරුචි පවත්තිත්ථා’’ති වුච්චති. යථා යථා වා රුචි පවත්තා, තථා තථා පවත්තා පඤ්ඤා ‘‘යථාරුචි පවත්තිත්ථා’’ති වුච්චති.

තත්ථ භගවති පවත්තාව කරුණා භගවතො පඤ්ඤාය නිදස්සනන්ති ගහෙතබ්බා. සා හි අසාධාරණා මහාකරුණා, න අඤ්ඤා. යස්සාති ච කරුණාපඤ්ඤානං උභින්නම්පි ආධාරපුග්ගලනිදස්සනං. න හි නිරාධාරා කරුණා අත්ථීති ‘‘කරුණා’’ති වුත්තෙ තදාධාරභූතො පුග්ගලො නිදස්සෙතබ්බො හොති, සො ච ඉධ අඤ්ඤො වුත්තො නත්ථි, න ච ආසන්නං වජ්ජෙත්වා දූරස්ස ගහණෙ පයොජනං අත්ථීති ‘‘යස්සා’’ති නිදස්සිතපුග්ගලොව කරුණාය ආධාරො. තෙන ඉදං වුත්තං හොති ‘‘යස්ස අත්තනො කරුණා විය පඤ්ඤාපි පවත්තිත්ථා’’ති. කථං පන කරුණා සත්තෙසු පවත්තිත්ථ යථා පඤ්ඤාපි ධම්මෙසු පවත්තිත්ථාති? නිරවසෙසතො යථාරුචි ච. භගවතො හි කරුණා කඤ්චි සත්තං අවජ්ජෙත්වා සබ්බෙසු සත්තෙසු නිරවසෙසෙසු පවත්තති, පවත්තමානා ච රුචිවසෙන එකස්මිං අනෙකෙසු ච අඤ්ඤෙහි අසාධාරණා පවත්තති. න හි අඤ්ඤෙසං ‘‘මහොඝපක්ඛන්දානං සත්තානං නත්ථඤ්ඤො කොචි ඔඝා උද්ධතා අඤ්ඤත්‍ර මයා’’ති පස්සන්තානං කරුණොක්කමනං හොති යථා භගවතොති. පඤ්ඤාපි භගවතො සබ්බෙසු ධම්මෙසු නිරවසෙසෙසු පවත්තති, පවත්තමානා ච එකස්මිං අනෙකෙසු ච ධම්මෙසු සභාවකිච්චාදිජානනෙන අනාවරණා අසාධාරණා පවත්තති යථාරුචි, යථා ච පස්සන්තස්ස භගවතො කරුණා යථාරුචි පවත්තති. තං සබ්බං පටිසම්භිදාමග්ගෙ මහාකරුණාඤාණවිභඞ්ගවසෙන ජානිතබ්බං, පඤ්ඤාය ච යථාරුචි පවත්ති සෙසාසාධාරණඤාණවිභඞ්ගාදිවසෙන. පඤ්ඤාගහණෙන ච තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං චතුසච්චඤාණං චතුපටිසම්භිදාඤාණං, කරුණාගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණස්ස ගහිතත්තා තං වජ්ජෙත්වා අඤ්ඤානි අසාධාරණඤාණානි චතුවෙසාරජ්ජඤාණං දසබලානි ඡ අභිඤ්ඤා චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනීති එවමාදයො අනෙකෙ පඤ්ඤාප්පභෙදා සඞ්ගය්හන්ති, තස්මා තස්සා තස්සා පඤ්ඤාය පවත්තිවසෙන යථාරුචි පවත්ති වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘කරුණා විය…පෙ… යථාරුචී’’ති.

තත්ථ කරුණාගහණෙන මහාබොධියා මූලං දස්සෙති. මහාදුක්ඛසම්බාධප්පටිපන්නඤ්හි සත්තනිකායං දිස්වා ‘‘තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි සරණං, අහමෙතං මුත්තො මොචෙස්සාමී’’ති කරුණාය සඤ්චොදිතමානසො අභිනීහාරං දීපඞ්කරස්ස භගවතො පාදමූලෙ කත්වා බොධිසම්භාරෙ සමොධානෙත්වා අනුපුබ්බෙන සම්බොධිං පත්තොති කරුණා මහාබොධියා මූලන්ති. සත්තෙසූති එතෙන මහාබොධියා පයොජනං දස්සෙති. සත්තා හි මහාබොධිං පයොජෙන්ති. සත්තසන්තාරණත්ථඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතා අභිපත්ථිතා. යථාහ –

‘‘කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, පුරිසෙන ථාමදස්සිනා;

සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්වා, සන්තාරෙස්සං සදෙවක’’න්ති. (බු. වං. 2. 56);

පඤ්ඤාගහණෙන මහාබොධිං දස්සෙති. සබ්බඤ්ඤුතාය හි පදට්ඨානභූතං මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ‘‘මහාබොධී’’ති වුච්චතීති. ඤෙය්‍යධම්මෙසු සබ්බෙසූති එතෙන සන්තාරෙතබ්බානං සත්තානං අභිඤ්ඤෙය්‍යපරිඤ්ඤෙය්‍යපහාතබ්බභාවෙතබ්බසච්ඡිකාතබ්බෙ ඛන්ධායතනධාතුසච්චින්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදසතිපට්ඨානාදිභෙදෙ කුසලාදිභෙදෙ ච සබ්බධම්මෙ දස්සෙති. පවත්තිත්ථ යථාරුචීති එතෙන පටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපුබ්බඞ්ගමදෙසනාඤාණප්පවත්තිදීපනෙන පයොජනසම්පත්තිං දස්සෙති. සබ්බධම්මානඤ්හි පටිවෙධඤාණං බොධිපල්ලඞ්කෙ අහොසි. මග්ගඤාණමෙව හි තන්ති. පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච විසෙසෙන රතනඝරසත්තාහෙ අහොසි. එවං පටිවිද්ධපච්චවෙක්ඛිතානං ධම්මානං ධම්මචක්කප්පවත්තනාදීසු දෙසනාඤාණං අහොසි, විසෙසෙන ච පණ්ඩුකම්බලසිලායං සත්තප්පකරණදෙසනායන්ති. දෙසනාඤාණෙන ච දෙසෙන්තො භගවා සත්තෙසු හිතපටිපත්තිං පටිපජ්ජතීති. එතෙන සබ්බෙන අත්තහිතපටිපත්තිං පරහිතපටිපත්තිඤ්ච දස්සෙති. මහාබොධිදස්සනෙන හි අත්තහිතපටිපත්ති, ඉතරෙහිපි පරහිතපටිපත්ති දස්සිතාති. තෙන අත්තහිතපටිපන්නාදීසු චතූසු පුග්ගලෙසු භගවතො චතුත්ථපුග්ගලභාවං දස්සෙති, තෙන ච අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවං නිරතිසයපණාමාරහභාවඤ්ච අත්තනො ච කිරියාය ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දස්සෙති.

එත්ථ ච කරුණාගහණෙන ලොකියෙසු මහග්ගතභාවප්පත්තාසාධාරණගුණදීපනතො සබ්බලොකියගුණසම්පත්ති භගවතො දස්සිතා හොති, පඤ්ඤාගහණෙනපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානමග්ගඤාණදීපනතො සබ්බලොකුත්තරගුණසම්පත්ති. කරුණාවචනෙන ච උපගමනං නිරුපක්කිලෙසං, පඤ්ඤාවචනෙන අපගමනං දස්සෙති. උපගමනං දස්සෙන්තො ච ලොකෙ සඤ්ජාතසංවඩ්ඪභාවං දස්සෙති, අපගමනං දස්සෙන්තො ලොකෙන අනුපලිත්තතං. ‘‘කරුණා විය සත්තෙසූ’’ති ච ලොකසමඤ්ඤානුරූපං භගවතො පවත්තිං දස්සෙති, ‘‘ඤෙය්‍යධම්මෙසු සබ්බෙසු යථාරුචි පඤ්ඤා පවත්තිත්ථා’’ති එතෙන සමඤ්ඤාය අනතිධාවනං. සබ්බධම්මසභාවානවබොධෙ හි සති සමඤ්ඤං අතිධාවිත්වා ‘‘සත්තො ජීවො අත්ථී’’ති පරාමසනං හොතීති. සබ්බෙසඤ්ච බුද්ධගුණානං කරුණා ආදි තන්නිදානභාවතො, පඤ්ඤා පරියොසානං තතො උත්තරිකරණීයාභාවතො. ආදිපරියොසානදස්සනෙන ච සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතාව හොන්ති. කරුණාගහණෙන ච සීලක්ඛන්ධපුබ්බඞ්ගමො සමාධික්ඛන්ධො දස්සිතො හොති. කරුණානිදානඤ්හි සීලං තතො පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො තස්සා ච ඣානත්තයසම්පයොගතො. පඤ්ඤාවචනෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. සීලඤ්ච සබ්බබුද්ධගුණානං ආදි, සමාධි මජ්ඣං, පඤ්ඤා පරියොසානන්ති එවම්පි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති.

2. එවං සඞ්ඛෙපෙන සබ්බබුද්ධගුණෙහි භගවන්තං ථොමෙත්වා යස්සා සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, තාය අභිධම්මදෙසනාය අඤ්ඤෙහි අසාධාරණාය ථොමෙතුං ‘‘දයාය තායා’’තිආදිමාහ. තස්සා පන දෙසනාය නිදානඤ්ච සමුට්ඨානඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘දයාය තායා’’තිආදි වුත්තං. නිදානඤ්ච දුවිධං අබ්භන්තරං බාහිරඤ්චාති. අබ්භන්තරං කරුණා, බාහිරං දෙසකාලාදි. සමුට්ඨානං දෙසනාපඤ්ඤා. තත්ථ අබ්භන්තරනිදානං දස්සෙන්තො ‘‘දයාය තාය සත්තෙසු, සමුස්සාහිතමානසො’’ති ආහ. තත්ථ දයාති කරුණා අධිප්පෙතා. තාය හි සමුස්සාහිතො අභිධම්මකථාමග්ගං සම්පවත්තයීති. තායාති අයං ත-සද්දො පුබ්බෙ වුත්තස්ස පටිනිද්දෙසො හොති.

පුරිමගාථාය ච පධානභාවෙන පඤ්ඤා නිද්දිට්ඨා, තබ්බිසෙසනභාවෙන කරුණා. සා හි තස්සා නිදස්සනභූතා අප්පධානා තං විසෙසෙත්වා විනිවත්තා, තස්මා ‘‘තායා’’ති පටිනිද්දෙසං නාරහති. යා ච පධානභූතා පඤ්ඤා, සා දෙසනාය සමුට්ඨානං, න සමුස්සාහිනීති තස්සා ච පටිනිද්දෙසො න යුත්තොති? පඤ්ඤාය තාව පටිනිද්දෙසො න යුත්තොති සුවුත්තමෙතං, කරුණාය පන පටිනිද්දෙසො නො න යුත්තො ‘‘දයාය තායා’’ති ද්වින්නං පදානං සමානාධිකරණභාවතො. සමානාධිකරණානඤ්හි ද්වින්නං පදානං රූපක්ඛන්ධාදීනං විය විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො හොති. රූප-සද්දො හි අඤ්ඤක්ඛන්ධනිවත්තනත්ථං වුච්චමානො විසෙසනං හොති, ඛන්ධ-සද්දො ච නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණවචනභාවතො විසෙසිතබ්බො, එවමිධාපි ‘‘දයාය තායා’’ති ද්වින්නං පදානං එකවිභත්තියුත්තානං සමානාධිකරණභාවතො විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො හොති. තත්ථ දයා සමුස්සාහිනීති පධානා, නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණවචනඤ්චිදං. තස්මා ‘‘දයායා’’ති විසෙසිතබ්බවචනමෙතං, තස්ස ච යථා විසෙසනං හොති ‘‘තායා’’ති ඉදං වචනං, තථා තස්ස පටිනිද්දෙසභාවො යොජෙතබ්බො. න හි පඤ්ඤාපටිනිද්දෙසභාවෙ දයාවිසෙසනං ත-සද්දො හොති, කරුණාපටිනිද්දෙසභාවෙ ච හොතීති. පධානඤ්ච පඤ්ඤං වජ්ජෙත්වා ‘‘දයායා’’ති එතෙන සම්බජ්ඣමානො ‘‘තායා’’ති අයං ත-සද්දො අප්පධානාය කරුණාය පටිනිද්දෙසො භවිතුමරහති. අයමෙත්ථ අත්ථො – යාය දයාය සමුස්සාහිතො, න සා යා කාචි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පන නිදස්සනභූතා මහාකරුණා, තාය සමුස්සාහිතොති.

කථං පන කරුණා ‘‘දයා’’ති ඤාතබ්බා, නනු වුත්තං ‘‘දයාපන්නො’’ති එතස්ස අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.8) ‘‘මෙත්තචිත්තතං ආපන්නො’’ති, තස්මා දයා මෙත්තාති යුජ්ජෙය්‍ය, න කරුණාති? යදි එවං ‘‘අදයාපන්නො’’ති එතස්ස අට්ඨකථායං ‘‘නික්කරුණතං ආපන්නො’’ති වුත්තන්ති දයා මෙත්තාති ච න යුජ්ජෙය්‍ය, තස්මා දයා-සද්දො යත්ථ යත්ථ පවත්තති, තත්ථ තත්ථ අධිප්පායවසෙන යොජෙතබ්බො. දයා-සද්දො හි අනුරක්ඛණත්ථං අන්තොනීතං කත්වා පවත්තමානො මෙත්තාය ච කරුණාය ච පවත්තතීති නො න යුජ්ජති. එවඤ්හි අට්ඨකථානං අවිරොධො හොතීති. කරුණා ච දෙසනාය නිදානභාවෙන වුත්තා, න මෙත්තා ‘‘අච්චන්තමෙව හි තං සමයං භගවා කරුණාවිහාරෙන විහාසී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.1; ම. නි. අට්ඨ. 1.1 මූලපරියායසුත්තවණ්ණනා; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.1; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.1) එවමාදීසු, තස්මා ඉධ කරුණාව දයාවචනෙන ගහිතාති වෙදිතබ්බා. සා හි සමුස්සාහිනී, න මෙත්තා, මෙත්තා පන පඤ්ඤාගතිකපවත්තිනී හොතීති.

‘‘සත්තෙසූ’’ති කස්මා එවං වුත්තං, නනු ‘‘තායා’’ති එතෙන වචනෙන සත්තවිසයා කරුණා ගහිතාති? නො න ගහිතා, පුරිමගාථාය පන ‘‘සත්තෙසු කරුණා යථාරුචි පවත්තිත්ථා’’ති සප්පදෙසසත්තවිසයා නිප්පදෙසසත්තවිසයා ච සබ්බා වුත්තා, ඉධ පන නිප්පදෙසසත්තවිසයතං ගහෙතුං ‘‘සත්තෙසූ’’ති නිප්පදෙසසත්තවිසයභූතා දස්සිතා. තෙන සබ්බසත්තවිසයාය කරුණාය සමුස්සාහිතො අභිධම්මකථාමග්ගං දෙවානං සම්පවත්තයි, න දෙවවිසයාය එව, තස්මා සබ්බසත්තහිතත්ථං අභිධම්මකථාමග්ගං දෙවානං සම්පවත්තයි, න දෙවානංයෙව අත්ථායාති අයමත්ථො දස්සිතොව හොති. අථ වා ‘‘සත්තෙසූ’’ති ඉදං න දයාය ආලම්බනනිදස්සනං, සමුස්සාහනවිසයො පන එතෙන දස්සිතො. අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනත්ථඤ්හි භගවා කරුණාය න දෙවෙසුයෙව සමුස්සාහිතො, සබ්බබොධනෙය්‍යෙසු පන සත්තෙසු සමුස්සාහිතො සබ්බෙසං අත්ථාය පවත්තත්තා, තස්මා සත්තෙසු සමුස්සාහිතමානසොති සත්තෙසු විසයභූතෙසු නිමිත්තභූතෙසු වා සමුස්සාහිතමානසො උය්‍යොජිතචිත්තොති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

එවං අබ්භන්තරනිදානං දස්සෙත්වා බාහිරනිදානං දස්සෙන්තො ‘‘පාටිහීරාවසානම්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මිං කාලෙ භගවතා අභිධම්මකථාමග්ගො පවත්තිතො, තං දස්සෙතුං ‘‘පාටිහීරාවසානම්හි වසන්තො’’ති වුත්තං. ‘‘අවසානම්හි වසන්තො තිදසාලයෙ’’ති වචනතො යස්සාවසානම්හි තිදසාලයෙ වසි, තං කණ්ඩම්බමූලෙ කතං යමකපාටිහාරියං ඉධ ‘‘පාටිහීර’’න්ති වුත්තං, න බොධිමූලාදීසු කතං පාටිහාරියං, නාපි ආදෙසනානුසාසනියොති විඤ්ඤායති, පාකටත්තා ච ආසන්නත්තා ච තදෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. පාටිහාරියපදස්ස වචනත්ථං (උදා. අට්ඨ. 1; ඉතිවු. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘පටිපක්ඛහරණතො රාගාදිකිලෙසාපනයනතො පාටිහාරිය’’න්ති වදන්ති, භගවතො පන පටිපක්ඛා රාගාදයො න සන්ති යෙ හරිතබ්බා. පුථුජ්ජනානම්පි හි විගතුපක්කිලෙසෙ අට්ඨඞ්ගගුණසමන්නාගතෙ චිත්තෙ හතපටිපක්ඛෙ ඉද්ධිවිධං පවත්තති, තස්මා තත්ථ පවත්තවොහාරෙන ච න සක්කා ඉධ ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වත්තුං. සචෙ පන මහාකාරුණිකස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යගතා ච කිලෙසා පටිපක්ඛා, තෙසං හරණතො ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වුත්තං, එවං සති යුත්තමෙතං. අථ වා භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛා තිත්ථියා, තෙසං හරණතො පාටිහාරියං. තෙ හි දිට්ඨිහරණවසෙන දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන ච ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීහි හරිතා අපනීතා හොන්තීති. අථ වා පටීති අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු (සු. නි. 985; චූළනි. පාරායනවග්ග, වත්ථුගාථා 4) විය, තස්මා සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතුපක්කිලෙසෙ ච කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං, අත්තනො වා උපක්කිලෙසෙසු චතුත්ථජ්ඣානමග්ගෙහි හරිතෙසු පච්ඡා හරණං පටිහාරියං, ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනියො ච විගතුපක්කිලෙසෙන කතකිච්චෙන ච සත්තහිතත්ථං පුන පවත්තෙතබ්බා, හරිතෙසු ච අත්තනො උපක්කිලෙසෙසු පරසත්තානං උපක්කිලෙසහරණානි හොන්තීති පටිහාරියානි භවන්ති, පටිහාරියමෙව පාටිහාරියං. පටිහාරියෙ වා ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනිසමුදායෙ භවං එකෙකං පාටිහාරියන්ති වුච්චති. පටිහාරියං වා චතුත්ථජ්ඣානං මග්ගො ච පටිපක්ඛහරණතො, තත්ථ ජාතං, තස්මිං වා නිමිත්තභූතෙ, තතො වා ආගතන්ති පාටිහාරියං. පාටිහාරියමෙව ඉධ ‘‘පාටිහීර’’න්ති වුත්තං. අවසානම්හි වසන්තොති එතෙහි කාලං නිදස්සෙති. පාටිහීරකරණාවසානෙන හි තිදසාලයවාසෙන ච පරිච්ඡින්නො අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනස්ස කාලොති. තිදසාලයෙති දෙසං නිදස්සෙති. සො හි අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනස්ස දෙසො තත්ථ වසන්තෙන පවත්තිතත්තාති.

3. තත්ථාපි දෙසවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘පාරිච්ඡත්තකමූලම්හී’’තිආදි වුත්තං. යුගන්ධරෙති සීතපබ්බතෙස්වෙකො ද්වෙචත්තාලීසයොජනසහස්සුබ්බෙධො, ආදිච්චො ච තදුබ්බෙධමග්ගචාරී, සො සති සම්භවෙ යථා යුගන්ධරෙ සොභෙය්‍ය, එවං සොභමානො නිසින්නොති අත්ථො.

4-5. ඉදානි පුග්ගලෙ ධම්මපටිග්ගාහකෙ අපදිසන්තො ‘‘චක්කවාළසහස්සෙහී’’තිආදිමාහ. සබ්බසොති සමන්තතො ආගම්ම සබ්බෙහි දිසාභාගෙහි, සන්නිවෙසවසෙන වා සමන්තතො සන්නිවිට්ඨෙහි දසහි චක්කවාළසහස්සෙහීති අධිප්පායො, න සබ්බසො චක්කවාළසහස්සෙහි දසහි දසහීති. එවං සති චත්තාලීසචක්කවාළසහස්සෙහි අධිකෙහි වා ආගමනං වුත්තං සියා, න චෙතං අධිප්පෙතන්ති. සමන්තතො සන්නිසින්නෙනාති වා යොජෙතබ්බං. සමං, සම්මා වා නිසින්නෙන සන්නිසින්නෙන, අඤ්ඤමඤ්ඤං අබ්‍යාබාධෙත්වා භගවති ගාරවං කත්වා සොතං ඔදහිත්වා නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජිතබ්බෙ වජ්ජෙත්වා නිසින්නෙනාති අත්ථො. මාතරං පමුඛං කත්වා සන්නිසින්නෙන දෙවානං ගණෙන පරිවාරිතොති වා, මාතරං පමුඛං කත්වා අභිධම්මකථාමග්ගං සම්පවත්තයීති වා යොජනා කාතබ්බා.

ඉදානි දෙසනාය සමුට්ඨානං දස්සෙන්තො ‘‘තස්සා පඤ්ඤාය තෙජසා’’ති ආහ. යා සා ආදිම්හි කරුණාය උපමිතා සබ්බඤෙය්‍යධම්මානං යථාසභාවජානනසමත්ථා, තෙසං දෙසෙතබ්බප්පකාරජානනසමත්ථා, බොධෙතබ්බපුග්ගලානං ආසයාධිමුත්තියාදිවිභාවනසමත්ථා ච පඤ්ඤා, තස්සා ච යථාවුත්තබලයොගතොති අත්ථො. තෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව අභිධම්මකථාය සමුට්ඨානභාවෙ සමත්ථං, නාඤ්ඤන්ති ඉමමත්ථං දීපෙන්තො අභිධම්මකථාය අසාධාරණභාවං දස්සෙති. මග්ගොති උපායො. ඛන්ධායතනාදීනං කුසලාදීනඤ්ච ධම්මානං අවබොධස්ස, සච්චප්පටිවෙධස්සෙව වා උපායභාවතො ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො. පබන්ධො වා ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. සො හි දීඝත්තා මග්ගො වියාති මග්ගො, තස්මා අභිධම්මකථාපබන්ධො ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො. දෙවානං ගණෙන පරිවාරිතොති වත්වා පුන දෙවානන්ති වචනං තෙසං ගහණසමත්ථතං දීපෙති. න හි අසමත්ථානං භගවා දෙසෙතීති.

6. එවං කරුණාපඤ්ඤාමුඛෙහි ගුණෙහි භගවතො අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනෙන ච හිතප්පටිපත්තියා පරමපණාමාරහතං දස්සෙත්වා ඉදානි අධිප්පෙතං පණාමං කරොන්තො ආහ ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා’’ති. භගවතො ථොමනෙනෙව ච ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතතා සඞ්ඝස්ස ච සුප්පටිපන්නතා දස්සිතා හොති තප්පභවස්ස අනඤ්ඤථාභාවතො, තස්මා පණාමාරහං තඤ්ච රතනද්වයං පණමන්තො ‘‘සද්ධම්මඤ්චස්ස…පෙ… චඤ්ජලි’’න්ති ආහ. තත්ථ යස්මා බුද්ධො ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ තථාගතො වන්දනීයො’’ති, සඞ්ඝො ච ‘‘සුප්පටිපන්නො…පෙ… අඤ්ජලිකරණීයො’’ති (අ. නි. 6.10) වුත්තො, තස්මා ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා, කත්වා සඞ්ඝස්ස චඤ්ජලි’’න්ති වුත්තං. ධම්මො පන ස්වාක්ඛාතතාදිගුණයුත්තො තථානුස්සරණෙන පූජෙතබ්බො හොති ‘‘තමෙව ධම්මං සක්කත්වා ගරුංකත්වා උපනිස්සාය විහරෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 1.173; අ. නි. 4.21) වචනතො, කායවාචාචිත්තෙහි සබ්බථා පූජෙතබ්බො, තස්මා ‘‘සද්ධම්මඤ්චස්ස පූජෙත්වා’’ති වුත්තං. සිරීමතොති එත්ථ සිරීති පඤ්ඤාපුඤ්ඤානං අධිවචනන්ති වදන්ති. අථ වා පුඤ්ඤනිබ්බත්තා සරීරසොභග්ගාදිසම්පත්ති කතපුඤ්ඤෙ නිස්සයති, කතපුඤ්ඤෙහි වා නිස්සීයතීති ‘‘සිරී’’ති වුච්චති, සා ච අතිසයවතී භගවතො අත්ථීති සිරීමා, භගවා, තස්ස සිරීමතො.

7. නිපච්චකාරස්සාති පණාමකිරියාය. ආනුභාවෙනාති බලෙන. සොසෙත්වාති සුක්ඛාපෙත්වා අන්තරධාපෙත්වා අත්ථං පකාසයිස්සාමීති සම්බන්ධො. අන්තරායෙති අත්ථප්පකාසනස්ස උපඝාතකෙ. අසෙසතොති නිස්සෙසෙ සකලෙ.

8. ඉදානි අභිධම්මස්ස ගම්භීරත්ථත්තා අත්ථප්පකාසනස්ස දුක්කරභාවං දීපෙතුං ‘‘විසුද්ධාචාරසීලෙනා’’තිආදිනා අභියාචනං දස්සෙති. ථුල්ලච්චයාදිවිසුද්ධියා විසුද්ධාචාරො, පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසවිසුද්ධියා විසුද්ධසීලො. චාරිත්තවාරිත්තවිසුද්ධියා වා විසුද්ධාචාරසීලො, තෙන. සක්කච්චන්ති චිත්තිං කත්වා. අභියාචිතොති අභිමුඛං යාචිතො. තෙන අනාදරියං අත්ථප්පකාසනෙ කාතුං අසක්කුණෙය්‍යං දස්සෙති.

9. ඉදානි යස්ස අත්ථං පකාසෙතුකාමො, තං දස්සෙතුං ‘‘යං දෙවදෙවො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යන්ති අභිධම්මං. දෙවදෙවොති විසුද්ධිසම්මුතිඋපපත්තිදෙවානං දෙවො. ලොකෙ හි යෙ ‘‘සරණං පරායණ’’න්ති ගන්තබ්බා ගතිභූතා, තෙ ‘‘දෙවා’’ති වුච්චන්ති, භගවා ච සබ්බදෙවානං ගතිභූතොති. නයතොති සඞ්ඛෙපතො. සමාචික්ඛීති සම්මා ආචික්ඛි යථා ථෙරො බුජ්ඣති. වෙනෙය්‍යසත්තෙ විනෙතීති විනායකො, නායකවිරහිතො වා, සයම්භූති අත්ථො.

10-12. යඤ්චාති යඤ්ච අභිධම්මං භික්ඛූනං පයිරුදාහාසීති සම්බන්ධො. පයිරුදාහාසීති කථෙසි. ඉතීති ඉමිනා අනුක්කමෙන. ‘‘යො ධාරිතො’’ති යන්ති උපයොගවසෙන වුත්තො යං-සද්දො ධාරිතොති පච්චත්තෙන සම්බජ්ඣමානො පච්චත්තවසෙන පරිණමති, තස්මා යො ධාරිතො, යො ච සඞ්ගීතො, තස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමීති යොජනා කාතබ්බා. වෙදෙන පඤ්ඤාය ඊහති පවත්තතීති වෙදෙහො, තෙන මුනිනා. අභිණ්හසොති බහුසො. අභිධම්මස්සාති එතං ‘‘අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති එතෙන යොජෙතබ්බං. ඉදානි යො අත්ථප්පකාසනස්ස නිස්සයො, තං දස්සෙතුං ‘‘ආදිතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ආදිතොති ආදිම්හි පඨමසඞ්ගීතියං.

13. යා අට්ඨකථා සඞ්ගීතා, කස්ස පන සා අට්ඨකථාති? අඤ්ඤස්ස වුත්තස්ස අභාවා ‘‘යස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති වුත්තං, අධිකාරවසෙන ‘‘තස්ස අභිධම්මස්සා’’ති විඤ්ඤායති. සඞ්ගීතාති අත්ථං පකාසෙතුං යුත්තට්ඨානෙ ‘‘අයං එතස්ස අත්ථො, අයං එතස්ස අත්ථො’’ති සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා, පච්ඡාපි ච දුතියතතියසඞ්ගීතීසු අනුසඞ්ගීතා.

14-16. අභිසඞ්ඛතාති රචිතා. තතොති අට්ඨකථාතො. තන්තිනයානුගන්ති තන්තිගතිං අනුගතං. භාසන්ති මාගධභාසං. නිකායන්තරලද්ධීහීති අන්තරන්තරා අනුප්පවෙසිතාහි. අසම්මිස්සන්ති අවොකිණ්ණං. අනාකුලන්ති සනිකායෙපි අනාවිලං පරිච්ඡින්නං. අසම්මිස්සො අනාකුලො ච යො මහාවිහාරවාසීනං අත්ථවිනිච්ඡයො, තං දීපයන්තො අත්ථං පකාසයිස්සාමීති. එතෙන තිපිටකචූළනාගත්ථෙරාදීහි වුත්තො ථෙරවාදොපි සඞ්ගහිතො හොති. අථ වා තම්බපණ්ණිභාසං අපනෙත්වා මාගධභාසඤ්ච ආරොපෙත්වා පකාසියමානො යො අභිධම්මස්ස අත්ථො අසම්මිස්සො අනාකුලොයෙව ච හොති මහාවිහාරවාසීනඤ්ච විනිච්ඡයභූතො, තං අත්ථං ‘‘එසො මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයො’’ති දීපයන්තො පකාසයිස්සාමි. තප්පකාසනෙනෙව හි සො තථා දීපිතො හොතීති.

17. තොසයන්තො විචක්ඛණෙති විචක්ඛණෙ තොසයන්තො ගහෙතබ්බං ගහෙත්වානාති එවං යොජෙත්වා ‘‘ගහෙතබ්බට්ඨානෙයෙව ගහිතං සුට්ඨු කත’’න්ති එවං තොසයන්තොති අත්ථං වදන්ති. එවං සති ගහෙතබ්බග්ගහණෙනෙව තොසනං කතං, න අඤ්ඤෙන අත්ථප්පකාසනෙනාති එතං ආපජ්ජෙය්‍ය. තොසයන්තො අත්ථං පකාසයිස්සාමීති එවං පන යොජනාය සති ගහෙතබ්බග්ගහණං අඤ්ඤඤ්ච සබ්බං අත්ථප්පකාසනං හොතීති සබ්බෙන තෙන තොසනං කතං හොති, තස්මා තොසයන්තො අත්ථං පකාසයිස්සාමීති යුත්තරූපා.

18-20. ඉදානි යං අත්ථප්පකාසනං කත්තුකාමො, තස්ස මහත්තං පරිහරිතුං ‘‘කම්මට්ඨානානී’’තිආදිමාහ. අත්ථවණ්ණනන්ති එත්ථ වණ්ණනා නාම විවරිත්වා විත්ථාරෙත්වා වචනං. ඉතීති ‘‘අපනෙත්වා තතො භාස’’න්ති එවමාදිනා යථාදස්සිතප්පකාරෙන. ඉති සොතූනං උස්සාහුප්පාදනස්ස හෙතුං දස්සෙති. අභිධම්මකථන්ති අභිධම්මට්ඨකථං. නිසාමෙථාති සුණාථ. ඉදානි අවස්සං අයං සොතබ්බායෙවාති දළ්හං උස්සාහෙන්තො ආහ ‘‘දුල්ලභා හි අයං කථා’’ති.

වීසතිගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිදානකථාවණ්ණනා

අට්ඨසාලිනිං තාව වණ්ණෙන්තෙහි ආචරියෙහි තස්සා සන්නිවෙසො විභාවෙතබ්බො. තස්මා ඉදං වුච්චති –

‘‘වචනත්ථො පරිච්ඡෙදො, සන්නිවෙසො ච පාළියා;

සාගරෙහි තථා චින්තා, දෙසනාහි ගම්භීරතා.

‘‘දෙසනාය සරීරස්ස, පවත්තිග්ගහණං තථා;

ථෙරස්ස වාචනාමග්ග-තප්පභාවිතතාපි ච.

‘‘පටිවෙධා තථා බුද්ධ-වචනාදීහි ආදිතො;

ආභිධම්මිකභාවස්ස, සාධනං සබ්බදස්සිනො.

‘‘විනයෙනාථ ගොසිඞ්ග-සුත්තෙන ච මහෙසිනා;

භාසිතත්තස්ස සංසිද්ධි, නිදානෙන ච දීපිතා.

‘‘පකාසෙත්වා ඉමං සබ්බං, පටිඤ්ඤාතකථා කතා;

අට්ඨසාලිනියා එතං, සන්නිවෙසං විභාවයෙ’’ති.

වචනත්ථවිජානනෙන විදිතාභිධම්මසාමඤ්ඤත්ථස්ස අභිධම්මකථා වුච්චමානා සොභෙය්‍යාති අභිධම්මපරිජානනමෙව ආදිම්හි යුත්තරූපන්ති තදත්ථං පුච්ඡති ‘‘තත්ථ කෙනට්ඨෙන අභිධම්මො’’ති. තත්ථ තත්ථාති ‘‘අභිධම්මස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති යදිදං වුත්තං, තස්මිං. ‘‘යස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤාතං, සො අභිධම්මො කෙනට්ඨෙන අභිධම්මොති අත්ථො. තත්ථාති වා ‘‘අභිධම්මකථ’’න්ති එතස්මිං වචනෙ යො අභිධම්මො වුත්තො, සො කෙනට්ඨෙන අභිධම්මොති අත්ථො. ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙනාති එත්ථ ධම්මො අතිරෙකො ධම්මාතිරෙකො, සුත්තන්තාධිකා පාළීති අත්ථො. ධම්මො විසෙසො ධම්මවිසෙසො ධම්මාතිසයො, විචිත්තා පාළීති අත්ථො, ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසා එව අත්ථො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨො. ද්වින්නම්පි අත්ථානං අභිධම්මසද්දස්ස අත්ථභාවෙන සාමඤ්ඤතො එකවචනනිද්දෙසො කතො. තස්මාති යස්මා ‘‘අභික්කමන්ති, අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු විය අතිරෙකවිසෙසට්ඨදීපකො අභිසද්දො, තස්මා අයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චතීති සම්බන්ධො.

තත්ථ සියා – ‘‘අභික්කමන්ති, අභික්කන්තවණ්ණා’’ති එත්ථ ධාතුසද්දස්ස පුරතො පයුජ්ජමානො අභිසද්දො කිරියාය අතිරෙකවිසෙසභාවදීපකො හොතීති යුත්තං උපසග්ගභාවතො, ධම්මසද්දො පන න ධාතුසද්දොති එතස්මා පුරතො අභිසද්දො පයොගමෙව නාරහති. අථාපි පයුජ්ජෙය්‍ය, කිරියාවිසෙසකා උපසග්ගා, න ච ධම්මො කිරියාති ධම්මස්ස අතිරෙකවිසෙසභාවදීපනං න යුත්තන්ති? නො න යුත්තං. අඤ්ඤස්සපි හි උපසග්ගස්ස අධාතුසද්දා පුරතො පයුජ්ජමානස්ස අකිරියායපි අතිරෙකවිසෙසභාවදීපකස්ස දස්සනතොති එතමත්ථං විභාවෙතුං අතිඡත්තාදිඋදාහරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. එවමෙවාති යථා ඡත්තාතිරෙකඡත්තවිසෙසාදිඅත්ථෙන අතිඡත්තාදයො හොන්ති අතිසද්දස්ස උපසග්ගස්ස අධාතුසද්දස්සපි පුරතො පයුජ්ජමානස්ස අකිරියාය ච තබ්භාවදීපකත්තා, එවමයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චති අභි-සද්දස්ස උපසග්ගස්ස අධාතුසද්දස්සපි පුරතො පයුජ්ජමානස්ස අකිරියාය ච තබ්භාවදීපකත්තාති අධිප්පායො.

එකදෙසෙනෙව විභත්තාති ‘‘කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා? රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. කතමො ච, භික්ඛවෙ, රූපක්ඛන්ධො? යං කිඤ්චි රූපං අතීතා…පෙ… සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’තිඑවමාදිනා (සං. නි. 3.48; විභ. 2) උද්දෙසනිද්දෙසමත්තෙනෙව විභත්තා, ‘‘තත්ථ කතමං රූපං අතීත’’න්තිඑවමාදිනා (විභ. 3) පටිනිද්දෙසස්ස අභිධම්මභාජනීයස්ස පඤ්හපුච්ඡකස්ස ච අභාවා න නිප්පදෙසෙන. අභිධම්මං පත්වා පන…පෙ… නිප්පදෙසතොව විභත්තා, තස්මා අයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චති නිප්පදෙසානං තිණ්ණම්පි නයානං අතිරෙකපාළිභාවතො විසෙසපාළිභාවතො චාති අධිප්පායො. සුත්තන්තෙ බාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං එකතො අනාගතත්තා ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තී’’තිආදිනා පටිච්චසමුප්පාදෙ තස්ස තස්ස පච්චයධම්මස්ස පච්චයුප්පන්නධම්මානං පච්චයභාවො උද්දිට්ඨො, උද්දිට්ඨධම්මානඤ්ච කුසලාදිභාවො පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බො, න චෙත්ථ ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා’’ති එවං වුත්තො උද්දෙසො අත්ථීති පඤ්හපුච්ඡකං නත්ථි. සුත්තන්තෙ පඤ්ච සික්ඛාපදානි උද්දිට්ඨානි පාණාතිපාතා වෙරමණීතිආදීනි. සා පන වෙරමණී යදි සභාවකිච්චාදිවසෙන විභජීයෙය්‍ය, ‘‘ආරති විරතී’’තිආදිනා අභිධම්මභාජනීයමෙව හොති. අථාපි චිත්තුප්පාදවසෙන විභජීයෙය්‍ය, තථාපි අභිධම්මභාජනීයමෙව හොති. අඤ්ඤො පන වෙරමණීනං විභජිතබ්බප්පකාරො නත්ථි, යෙන පකාරෙන සුත්තන්තභාජනීයං වත්තබ්බං සියා. තස්මා සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි.

වචනත්ථතො අභිධම්මෙ ඤාතෙ පරිච්ඡෙදතො ඤාපෙතුං ආහ ‘‘පකරණපරිච්ඡෙදතො’’තිආදි. කතිපයාව පඤ්හවාරා අවසෙසාති ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ අනාගතා හුත්වා මහාධම්මහදයෙ ආගතා ධම්මහදයවිභඞ්ගවචනවසෙන අවසෙසා කතිපයාව පඤ්හවාරාති අත්ථො. එත්ථෙව සඞ්ගහිතාති ‘‘අපුබ්බං නත්ථී’’ති වුත්තං. අප්පමත්තිකාව තන්ති අවසෙසාති ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ අනාගන්ත්වා මහාධම්මහදයෙ ආගතතන්තිතො යදි පථවීආදීනං විත්ථාරකථා මහාධාතුකථා රූපකණ්ඩධාතුවිභඞ්ගාදීසු, අථ ධාතුකථාය විත්ථාරකථා ධාතුකථාය අනාගන්ත්වා මහාධාතුකථාය ආගතතන්ති අප්පමත්තිකාවාති අධිප්පායො.

යං පන වුත්තං ‘‘සාවකභාසිතත්තා ඡඩ්ඩෙථ න’’න්ති, තං බුද්ධභාසිතභාවදස්සනෙන පටිසෙධෙතුං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො හී’’තිආදිමාහ. චතූසු පඤ්හෙසූති ‘‘උපලබ්භති නුපලබ්භතී’’ති පටිඤ්ඤාය ගහිතාය පටික්ඛෙපගහණත්ථං ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’ති වුත්තං සච්චිකට්ඨං නිස්සයං කත්වා උපාදාය පවත්තා ද්වෙපි පඤ්චකා එකො පඤ්හො, ‘‘සබ්බත්ථා’’ති සරීරං සබ්බං වා දෙසං උපාදාය පවත්තා එකො, ‘‘සබ්බදා’’ති කාලමුපාදාය එකො, ‘‘සබ්බෙසූ’’ති යදි ඛන්ධායතනාදයො ගහිතා, තෙ උපාදාය පවත්තා, අථ පන ‘‘යො සච්චිකට්ඨො සබ්බත්ථ සබ්බදා’’ති එතෙහි න කොචි සච්චිකට්ඨො දෙසො කාලො වා අග්ගහිතො අත්ථි, තෙ පන සාමඤ්ඤවසෙන ගහෙත්වා අනුයොගො කතො, න භෙදවසෙනාති භෙදවසෙන ගහෙත්වා අනුයුඤ්ජිතුං ‘‘සබ්බෙසූ’’ති වුත්තා සච්චිකට්ඨදෙසකාලප්පදෙසෙ උපාදාය ච පවත්තා එකොති එතෙසු චතූසු. ද්වින්නං පඤ්චකානන්ති එත්ථ ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති…පෙ… මිච්ඡා’’ති එකං, ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භති…පෙ… මිච්ඡා’’ති (කථා. 18) එකං, ‘‘ත්වං චෙ පන මඤ්ඤසි…පෙ… ඉදං තෙ මිච්ඡා’’ති (කථා. 3) එකං, ‘‘එසෙ චෙ දුන්නිග්ගහිතෙ…පෙ… ඉදං තෙ මිච්ඡා’’ති එකං, ‘‘න හෙවං නිග්ගහෙතබ්බෙ, තෙන හි යං නිග්ගණ්හාසි…පෙ… සුකතා පටිපාදනා’’ති (කථා. 10) එකන්ති එවං නිග්ගහකරණං, පටිකම්මකරණං, නිග්ගහස්ස සුනිග්ගහභාවං ඉච්ඡතො පටිඤ්ඤාඨපනෙන පටිකම්මවෙඨනං, පටිකම්මස්ස දුප්පටිකම්මභාවං ඉච්ඡතො තංනිදස්සනෙන නිග්ගහස්ස දුන්නිග්ගහභාවදස්සනෙන නිග්ගහනිබ්බෙඨනං, අනිග්ගහභාවාරොපනාදිනා ඡෙදොති අයං එකො පඤ්චකො, යො අට්ඨකථායං අනුලොමපඤ්චකපටිකම්මචතුක්කනිග්ගහචතුක්කඋපනයනචතුක්කනිගමනචතුක්ක නාමෙහි සකවාදිපුබ්බපක්ඛෙ අනුලොමපච්චනීකපඤ්චකොති වුත්තො, පරවාදිපුබ්බපක්ඛෙ ච එවමෙව පච්චනීයානුලොමපඤ්චකොති වුත්තො. එවං ද්වෙ පඤ්චකා වෙදිතබ්බා. එවං සෙසපඤ්හෙසුපීති අට්ඨ පඤ්චකා අට්ඨමුඛා වාදයුත්තීති වුත්තා. යුත්තීති උපායො, වාදස්ස යුත්ති වාදයුත්ති, වාදප්පවත්තනස්ස උපායොති අත්ථො.

අනුලොමපච්චනීකපඤ්චකෙ ආදිනිග්ගහං දස්සෙත්වා පච්චනීයානුලොමපඤ්චකෙ ච ආදිනිග්ගහමෙව දස්සෙත්වා මාතිකං දීපෙතුං ‘‘සා පනෙසා’’තිආදිමාහ. පුග්ගලොති අත්තා සත්තො ජීවො. උපලබ්භතීති පඤ්ඤාය උපගන්ත්වා ලබ්භති. සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙනාති මායාමරීචිආදයො විය නාභූතාකාරෙන, අනුස්සවාදීහි ගහෙතබ්බා විය න අනුත්තමත්ථභාවෙන, අථ ඛො භූතෙන උත්තමත්ථභාවෙන උපලබ්භතීති පුච්ඡති. ඉතරො තාදිසං ඉච්ඡන්තො පටිජානාති. පුන යො සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙන උපලබ්භති, සො සච්චිකට්ඨපරමට්ඨතො අඤ්ඤො තදාධාරො, අඤ්ඤත්‍ර වා තෙහි, තෙසං වා ආධාරභූතො, අනඤ්ඤො වා තතො රුප්පනාදිසභාවතො සප්පච්චයාදිසභාවතො වා උපලබ්භමානො ආපජ්ජතීති අනුයුඤ්ජති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො…පෙ… පරමට්ඨෙනා’’ති. ඉතරො පුග්ගලස්ස රූපාදීහි අඤ්ඤත්තං අනඤ්ඤත්තඤ්ච අනිච්ඡන්තො ‘‘න හෙව’’න්ති පටික්ඛිපති. පුන සකවාදී පටිඤ්ඤාය එකත්තාපන්නං අප්පටික්ඛිපිතබ්බං පටික්ඛිපතීති කත්වා නිග්ගහං ආරොපෙන්තො ආහ ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති. ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’ති පුට්ඨො සකවාදී පුග්ගලදිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො ‘‘ආමන්තා’’ති පටිජානාති. පුන ඉතරො යො සච්චිකට්ඨෙන නුපලබ්භති පුග්ගලො, සො සච්චිකට්ඨපරමට්ඨතො අඤ්ඤො වා අනඤ්ඤො වා නුපලබ්භතීති ආපජ්ජති අඤ්ඤස්ස පකාරස්ස අභාවාති අනුයුඤ්ජති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො…පෙ… පරමට්ඨෙනා’’ති. යස්මා පන පුග්ගලො සබ්බෙන සබ්බං නුපලබ්භති, තස්මා තස්ස අඤ්ඤත්තානඤ්ඤත්තානුයොගො අනනුයොගො පුග්ගලලද්ධිං පටිසෙධෙන්තස්ස අනාපජ්ජනතොති ‘‘න හෙව’’න්ති පටික්ඛිපති. ඉතරො පටිඤ්ඤාය ආපජ්ජනලෙසමෙව පස්සන්තො අවිපරීතං අත්ථං අසම්බුජ්ඣන්තොයෙව නිග්ගහං ආරොපෙති ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති.

ඉතීති යං දිස්වා මාතිකා ඨපිතා, එවං දෙසිතත්තාති අධිප්පායො. යථා කින්ති යෙන පකාරෙන බුද්ධභාසිතං නාම ජාතං, තං නිදස්සනං කින්ති අත්ථො. යතොනිදානන්ති යංකාරණා ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනාදිනිදානන්ති අත්ථො. පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාති තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චසම්පයුත්තා සඤ්ඤාකොට්ඨාසා. සමුදාචරන්තීති අජ්ඣාචරන්ති. එත්ථ චෙති එතෙසු ආයතනාදීසු තණ්හාමානදිට්ඨීහි අභිනන්දිතබ්බං අභිවදිතබ්බං අජ්ඣොසිතබ්බඤ්ච නත්ථි චෙ. නනු නත්ථියෙව, කස්මා ‘‘නත්ථි චෙ’’ති වුත්තන්ති? සච්චං නත්ථි, අප්පහීනාභිනන්දනාභිවදනජ්ඣොසානානං පන පුථුජ්ජනානං අභිනන්දිතබ්බාදිප්පකාරානි ආයතනාදීනි හොන්තීති තෙසං න සක්කා ‘‘නත්ථී’’ති වත්තුං, පහීනාභිනන්දනාදීනං පන සබ්බථා නත්ථීති ‘‘නත්ථි චෙ’’ති වුත්තං. එසෙවන්තොති අභිනන්දනාදීනං නත්ථිභාවකරො මග්ගො තප්පටිප්පස්සද්ධිභූතං ඵලං වා රාගානුසයාදීනං අන්තො අවසානං, අප්පවත්තීති අත්ථො.

ජානං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාති. න හි පදෙසඤාණවා ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාතීති. පස්සං පස්සතීති දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛුධම්මචක්ඛුබුද්ධචක්ඛුසමන්තචක්ඛුසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි චක්ඛූහි පස්සිතබ්බං පස්සති. අථ වා ජානං ජානාතීති යථා අඤ්ඤෙ සවිපල්ලාසා කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති, න එවං භගවා, භගවා පන පහීනවිපල්ලාසත්තා ජානන්තො ජානාතියෙව, දිට්ඨිදස්සනස්ස ච අභාවා පස්සන්තො පස්සතියෙවාති අත්ථො. චක්ඛුභූතොති පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා සත්තෙසු ච තදුප්පාදනතො ලොකස්ස චක්ඛුභූතො. ඤාණභූතොති එතස්ස ච එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මා බොධිපක්ඛියා. බ්‍රහ්මා මග්ගො, තෙහි උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො තබ්භූතො. වත්තාති චතුසච්චධම්මෙ වදතීති වත්තා. පවත්තාති චිරං සච්චප්පටිවෙධං පවත්තෙන්තො වදතීති පවත්තා. අත්ථස්ස නින්නෙතාති අත්ථං උද්ධරිත්වා දස්සෙතා, පරමත්ථං වා නිබ්බානං පාපයිතා. අමතස්ස දාතාති අමතසච්ඡිකිරියං සත්තෙසු උප්පාදෙන්තො අමතං දදාතීති අමතස්ස දාතා. බොධිපක්ඛියධම්මානං තදායත්තභාවතො ධම්මස්සාමී. සුවණ්ණාලිඞ්ගන්ති සුවණ්ණමයං ආලිඞ්ගං ඛුද්දකමුදිඞ්ගං. සුපුප්ඵිතසතපත්තපදුමමිව සස්සිරිකං සසොභං සුපුප්ඵිතසතපත්තසස්සිරිකං.

අනුමොදිතකාලතො පට්ඨාය…පෙ… බුද්ධභාසිතං නාම ජාතන්ති එතෙන අනුමොදනා බුද්ධභාසිතභාවස්ස කාරණන්ති අයමත්ථො වුත්තො විය දිස්සති, එවඤ්ච සති කථාවත්ථුස්ස බුද්ධභාසිතභාවො න සියා අනනුමොදිතත්තා, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො – ‘‘මහාකච්චායනො එවං විභජිස්සතී’’ති දිස්වා භගවා මාතිකං නික්ඛිපිත්වා විහාරං පවිට්ඨො, තථෙව ච ථෙරො භගවතා දින්නනයෙන ඨපිතමාතිකාය විභජීති බුද්ධභාසිතං නාම ජාතං, තං පන අනුමොදනාය පාකටං ජාතන්ති එතමත්ථං සන්ධාය ‘‘එවං සත්ථාරා…පෙ… නාම ජාත’’න්ති වුත්තන්ති.

ඉදානි පාළියා සන්නිවෙසං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ ධම්මසඞ්ගණීපකරණෙ’’තිආදිමාහ. කාමාවචරකුසලතො අට්ඨාති කාමාවචරකුසලෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ ගහෙත්වා තතො අට්ඨ චිත්තානි උද්ධරති. පඨමා විභත්තීතිපි වදන්ති. එකූනනවුති චිත්තානීති යත්ථ එතානි චිත්තානි විභත්තානි, තෙ පාළිප්පදෙසා ‘‘එකූනනවුති චිත්තානී’’ති වුත්තා. තෙසඤ්ච සමුදායො චිත්තවිභත්ති, තස්මා උපපන්නමෙතං ‘‘එකූනනවුති චිත්තානි චිත්තවිභත්තී’’ති. මාතිකඤ්ච උද්දිසිත්වා තත්ථ එකෙකං පදං උද්ධරිත්වා යස්මා චිත්තානි විභත්තානි, තස්මා මාතිකාපි චිත්තවිභත්තිඅන්තොගධායෙවාති චිත්තුප්පාදකණ්ඩං මාතිකාපදභාජනීයවසෙන දුවිධන්ති ඉදම්පි වචනං යුජ්ජති.

මූලතොති ‘‘තීණි කුසලමූලානී’’තිආදිනා (ධ. ස. 985) කුසලාදීනං මූලවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා වචනං. ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනා ඛන්ධතො. ‘‘කායකම්ම’’න්තිආදිනා ද්වාරතො. ‘‘සුඛභූමියං කාමාවචරෙ’’තිආදිනා (ධ. ස. 988) භූමිතො. අත්ථොති හෙතුඵලං. ධම්මොති හෙතු. ‘‘තීණි කුසලමූලානි තීණි අකුසලමූලානී’’තිආදිනා (ධ. ස. 985-986) හෙතුවසෙන සඞ්ගහො ධම්මතො නික්ඛෙපො. ‘‘තංසම්පයුත්තො, තංසමුට්ඨානා තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’තිආදිනා (ධ. ස. 985-986) හෙතුඵලවසෙන සඞ්ගහො අත්ථතො නික්ඛෙපො. අථ වා ධම්මොති භාසිතො. අත්ථොති භාසිතත්ථො. ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’ති (ධ. ස. 1059) ධම්මො. ‘‘තත්ථ කතමෙ තයො කුසලහෙතූ අලොභො’’තිආදි (ධ. ස. 1060) අත්ථො, සො ච ධම්මො. ‘‘තත්ථ කතමො අලොභො’’තිආදි (ධ. ස. 1061) අත්ථොති එවං අත්ථධම්මවසෙන නික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. නාමතොති ‘‘තීණි කුසලමූලානී’’ති වුත්තධම්මානං අලොභොතිආදිනාමවසෙන. ලිඞ්ගතොති උද්දිට්ඨස්ස එකස්සෙව ධම්මස්ස ‘‘අලොභො අලුබ්භනා අලුබ්භිතත්ත’’න්ති (ධ. ස. 1061) පුරිසාදිලිඞ්ගවසෙන නික්ඛෙපො.

ගණනචාරන්ති ගණනප්පවත්තිං. සමානෙන්තීති සමානං කරොන්ති පූරෙන්ති, තථා සමානෙතබ්බන්ති එත්ථාපි. ‘‘විජ්ජාභාගිනො අවිජ්ජාභාගිනො’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 101) එවමාදීසු එත්ථ විඤ්ඤාතෙසු ආභිධම්මිකත්ථෙරා සුත්තන්තං සුණන්තා චින්තෙන්තා ච සුත්තන්තෙසු ‘‘විජ්ජාභාගිනො’’තිආදීසු ආගතෙසු අත්ථස්ස විඤ්ඤාතත්තා න කිලමන්තීති එතමත්ථං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ආභිධම්මිකත්ථෙරානං…පෙ… අකිලමත්ථං ඨපිතා’’ති.

අනමතග්ගොති අඤ්ඤාතග්ගො. ඛන්ධන්තරන්ති ඛන්ධනානත්තං, ඛන්ධමෙව වා. ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා සණ්හං, සුඛුමාය පඤ්ඤාය ගහෙතබ්බතො සුඛුමඤ්ච ධම්මං සණ්හසුඛුමධම්මං. බලවතා ඤාණවෙගෙන පවත්තත්තා බලවතො ඤාණවෙගස්ස නිමිත්තභාවතො ච බලවං. ගම්භීරමෙව ගම්භීරගතං, ගම්භීරානි වා ගතානි ගමනානි එතස්ස සන්තීති ගම්භීරගතං. යථානුපුබ්බන්ති යථානුපුබ්බෙන. නිඛිලෙනාති නිරවසෙසෙන දෙසිතං, පඤ්චඛිලරහිතෙන වා භගවතා දෙසිතං. රූපගතංවාති හත්ථගතං රූපං විය චක්ඛුනා. ‘‘පටිවෙධඤාණෙන සමන්තපට්ඨානං යො පස්සති, සො අත්ථෙව, නො නත්ථී’’ති අත්තානං සන්ධාය ථෙරො වදතීති.

ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ ආගතෙසු එකාධිකෙසු අට්ඨසු කිලෙසසතෙසු අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතානි අපනෙත්වා සෙසා ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ච උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන දිගුණිතානි දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සානි දසාධිකානි හොන්ති, අප්පකං පන ඌනමධිකං වා න ගණනූපගං හොතීති ‘‘දියඩ්ඪකිලෙසසහස්ස’’න්ති වුත්තං. ඉතරෙසං අතීතාදිභාවාමසනා අග්ගහණං ඛෙපනෙ දට්ඨබ්බං.

මෙචකපටාති නීලනිභා පටා. චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූති චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූති අත්ථො ගහෙතබ්බො. කස්මා? න හි චිත්තසමුට්ඨානං රූපං බහි නිගච්ඡතීති, චිත්තසමුට්ඨානරූපපරම්පරාය ආගතත්තා පන එවං වුත්තං. අථ වා චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූති එත්ථ පච්චයඋතුසද්දානං ලොපං කත්වා සොයෙව පුබ්බෙ වුත්තො අත්ථො සුවණ්ණතා සුස්සරතා විය. එත්ථ හි ‘‘සුස්සරතා’’ති උපාදින්නකාධිකාරෙ ආගතං, න ච සද්දො උපාදින්නකො අත්ථි, තස්මා උපාදින්නකරූපඔට්ඨතාලුආදිනිස්සයත්තා එවං වුත්තන්ති, එවමෙත්ථාපි චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානං සන්ධාය ‘‘චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූ’’ති වදති.

කායසක්ඛින්ති පච්චක්ඛං. දන්තාවරණන්ති ඔට්ඨද්වයං. මුඛාදානන්ති මුඛවිවරං. සිලිට්ඨන්ති සංගතං සුසණ්ඨිතං. සරෙ නිමිත්තං ගහෙත්වාති ‘‘ධම්මො එසො වුච්චතී’’ති ධම්මස්සරවසෙන නිමිත්තං ගහෙත්වා, න කිලෙසානුබ්‍යඤ්ජනවසෙන. එකප්පහාරෙනාති එත්ථ පහාරොති දිවසස්ස තතියො භාගො වුච්චති. එවං සන්තෙති පුබ්බෙ වුත්තමග්ගහෙත්වා වාචනාමග්ගස්ස ථෙරප්පභවත්තවචනමෙව ගහෙත්වා තෙන පුරිමවචනඤ්ච පටික්ඛිපන්තො චොදෙති.

තෙනෙතමෙතස්සාති විනයස්ස. අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙති යො තං සුත්තං සජ්ඣායති සුණාති වාචෙති චින්තෙති දෙසෙති, සුත්තෙන සඞ්ගහිතො සීලාදිඅත්ථො තස්සපි හොති, තෙන පරස්ස සාධෙතබ්බතො පරස්සපි හොතීති තදුභයං තං සුත්තං සූචෙති දීපෙති. තථා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථෙ ලොකියලොකුත්තරත්ථෙති එවමාදිභෙදෙ අත්ථෙ ආදිසද්දෙන සඞ්ගණ්හාති. අත්ථසද්දො චායං හිතපරියායවචනං, න භාසිතත්ථවචනං. යදි සියා, සුත්තං අත්තනොපි භාසිතත්ථං සූචෙති පරසුත්තස්සපීති අයමත්ථො සියා, සුත්තෙන ච යො අත්ථො පකාසිතො, සො තස්සෙව හොතීති න තෙන පරත්ථො සූචිතො හොති, තෙන ච සූචෙතබ්බස්ස පරත්ථස්ස නිවත්තෙතබ්බස්ස අභාවා අත්තග්ගහණං න කත්තබ්බං, අත්තත්ථපරත්ථවිනිමුත්තස්ස භාසිතත්ථස්ස අභාවා ආදිග්ගහණඤ්ච න කත්තබ්බං, තස්මා යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස සුත්තෙ අසම්භවතො සුත්තාධාරස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන අත්තත්ථපරත්ථා වුත්තා.

අථ වා සුත්තං අනපෙක්ඛිත්වා යෙ අත්තත්ථාදයොපි අත්ථප්පභෙදා වුත්තා නිද්දෙසෙ (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) ‘‘අත්තත්ථො පරත්ථො උභයත්ථො දිට්ඨධම්මිකො අත්ථො සම්පරායිකො අත්ථො උත්තානො අත්ථො ගම්භීරො අත්ථො ගුළ්හො අත්ථො පටිච්ඡන්නො අත්ථො නෙය්‍යො අත්ථො නීතො අත්ථො අනවජ්ජො අත්ථො නික්කිලෙසො අත්ථො වොදානො අත්ථො පරමත්ථො අත්ථො’’ති, තෙ සුත්තං සූචෙතීති අත්ථො. අථ වා ‘‘අත්තනා ච අප්පිච්ඡො හොතී’’ති අත්තත්ථං, ‘‘අප්පිච්ඡකථඤ්ච පරෙසං කත්තා හොතී’’ති පරත්ථං සූචෙතීති. එවං ‘‘අත්තනා ච පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොතී’’තිආදිසුත්තානි (අ. නි. 4.99) යොජෙතබ්බානි. විනයාභිධම්මෙහි ච විසෙසෙත්වා සුත්තසද්දස්ස අත්ථො වත්තබ්බො, තස්මා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසප්පවත්තාය දෙසනාය අත්තහිතපරහිතාදීනි සාතිසයං පකාසිතානි හොන්ති, න ආණාධම්මසභාවවසප්පවත්තායාති ඉදමෙව ‘‘අත්ථානං සූචනතො සුත්ත’’න්ති වුත්තං.

සුත්තෙ ච ආණාධම්මසභාවා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයං අනුවත්තන්ති, න විනයාභිධම්මෙසු විය වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයො ආණාධම්මසභාවෙ අනුවත්තති, තස්මා වෙනෙය්‍යානං එකන්තහිතපටිලාභසංවත්තනිකා සුත්තන්තදෙසනා හොතීති ‘‘සුවුත්තා චෙත්ථ අත්ථා’’තිආදි වුත්තං. පසවතීති ඵලති. ‘‘සුත්තාණා’’ති එතස්ස අත්ථං පකාසෙතුං ‘‘සුට්ඨු ච නෙ තායතී’’ති වුත්තං. අත්තත්ථපරත්ථාදිවිධානෙසු ච සුත්තස්ස පමාණභාවො තෙසඤ්ච සඞ්ගාහකත්තං යොජෙතබ්බං, තදත්ථප්පකාසනෙ පධානත්තා සුත්තස්ස ඉතරෙහි විසෙසනඤ්ච. එතන්ති ‘‘අත්ථානං සූචනතො’’තිආදිකං අත්ථවචනං. එතස්සාති සුත්තස්ස.

අභික්කමන්තීති එත්ථ අභි-සද්දො කමනස්ස වුද්ධිභාවං අතිරෙකත්තං දීපෙති. අභික්කන්තෙනාති ච එත්ථ කන්තියා අධිකත්තං විසෙසභාවන්ති යුත්තං කිරියාවිසෙසකත්තා උපසග්ගස්ස. අභිඤ්ඤාතා, අභිරාජා, අභිවිනයෙති එත්ථ ලක්ඛණපූජිතපරිච්ඡින්නෙසු රත්තිආදීසු අභි-සද්දො වත්තතීති කථමෙතං යුජ්ජෙය්‍යාති? ලක්ඛණකරණඤාණපූජනපරිච්ඡෙදකිරියාදීපනතො තාහි ච කිරියාහි රත්තිරාජවිනයානං යුත්තත්තා. භාවනාඵරණවුද්ධීහි වුද්ධිමන්තො. ආරම්මණාදීහීති ආරම්මණසම්පයුත්තකම්මද්වාරපටිපදාදීහි. අවිසිට්ඨන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨෙසු විනයසුත්තන්තාභිධම්මෙසු අවිසිට්ඨං සමානං පිටකසද්දන්ති අත්ථො. යථාවුත්තෙනෙවාති ‘‘එවං දුවිධත්ථෙනා’’තිආදිනා නයෙන.

කථෙතබ්බානං අත්ථානං දෙසකායත්තෙන ආණාදිවිධිනා අතිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනා. සාසිතබ්බපුග්ගලගතෙන යථාපරාධාදිනා සාසිතබ්බභාවෙන අනුසාසනං විනයනං සාසනං. කථෙතබ්බස්ස සංවරාසංවරාදිනො අත්ථස්ස කථනං වචනපටිබද්ධකරණං කථා. භෙද-සද්දො විසුං විසුං යොජෙතබ්බො ‘‘දෙසනාභෙදං සාසනභෙදං කථාභෙදඤ්ච යථාරහං පරිදීපයෙ’’ති. භෙදන්ති නානත්තං, නානාකරණන්ති අත්ථො. සික්ඛා ච පහානානි ච ගම්භීරභාවො ච සික්ඛාපහානගම්භීරභාවං, තඤ්ච පරිදීපයෙ. යන්ති පරියත්තිආදිං. යථාති උපාරම්භාදිහෙතු පරියාපුණනාදිප්පකාරෙහි.

තීසුපි චෙතෙසු එතෙ ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධාති එත්ථ තන්තිඅත්ථො තන්තිදෙසනා තන්තිඅත්ථපටිවෙධො ච තන්තිවිසයා හොන්තීති විනයපිටකාදීනං අත්ථදෙසනාපටිවෙධාධාරභාවො යුත්තො, පිටකානි පන තන්තියොයෙවාති ධම්මාධාරභාවො කථං යුජ්ජෙය්‍යාති? තන්තිසමුදායස්ස අවයවතන්තියා ආධාරභාවතො, ධම්මාදීනඤ්ච දුක්ඛොගාහභාවතො තෙහි විනයාදයො ගම්භීරාති විනයාදීනඤ්ච චතුබ්බිධො ගම්භීරභාවො වුත්තො, තස්මා ‘‘ධම්මාදයො එව දුක්ඛොගාහත්තා ගම්භීරා, න විනයාදයො’’ති න චොදෙතබ්බමෙතං. තත්ථ පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං, දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය ච දුක්ඛොගාහභාවො වෙදිතබ්බො. පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තබ්බිසයඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා.

හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදාති එතෙන වචනත්ථෙන ධම්මස්ස හෙතුභාවො කථං ඤාතබ්බොති? ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’ති එතස්ස සමාසපදස්ස අවයවපදත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුම්හි ඤාණ’’න්ති වුත්තත්තා. ‘‘ධම්මෙ පටිසම්භිදා’’ති එත්ථ හි ‘‘ධම්මෙ’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුම්හී’’ති වුත්තං, ‘‘පටිසම්භිදා’’ති එතස්ස ච අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘ඤාණ’’න්ති, තස්මා හෙතුධම්මසද්දා එකත්ථා ඤාණපටිසම්භිදාසද්දා චාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තෙන සාධිතො ධම්මස්ස හෙතුභාවො. අත්ථස්ස හෙතුඵලභාවො ච එවමෙව දට්ඨබ්බො. යථාධම්මන්ති එත්ථ ධම්ම-සද්දො හෙතුං හෙතුඵලඤ්ච සබ්බං ගණ්හාති. සභාවවාචකො හෙස, න පරියත්තිහෙතුභාවවාචකො, තස්මා යථාධම්මන්ති යො යො අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිධම්මො, තස්මිං තස්මින්ති අත්ථො. ධම්මාභිලාපොති අත්ථබ්‍යඤ්ජනකො අවිපරීතාභිලාපො. එතෙන ‘‘තත්‍ර ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718-720) එත්ථ වුත්තධම්මනිරුත්තිං දස්සෙති. අනුලොමාදිවසෙන වා කථනන්ති එතෙන තස්සා ධම්මනිරුත්තියා අභිලාපං කථනං තස්ස වචනස්ස පවත්තනං දස්සෙති. අධිප්පායොති එතෙන ‘‘දෙසනාති පඤ්ඤත්තී’’ති එතං වචනං ධම්මනිරුත්තාභිලාපං සන්ධාය වුත්තං, න තබ්බිනිමුත්තං පඤ්ඤත්තිං සන්ධායාති දස්සෙති.

සො ච ලොකියලොකුත්තරොති එවං වුත්තං අභිසමයං යෙන පකාරෙන අභිසමෙති, යඤ්ච අභිසමෙති, යො ච තස්ස සභාවො, තෙහි පාකටං කාතුං ‘‘විසයතො අසම්මොහතො ච අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො’’ති ආහ. තත්ථ හි විසයතො අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො අවිජ්ජාදිධම්මසඞ්ඛාරාදිඅත්ථතදුභයපඤ්ඤාපනාරම්මණො ලොකියො අභිසමයො. අසම්මොහතො අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො නිබ්බානාරම්මණො මග්ගසම්පයුත්තො යථාවුත්තධම්මත්ථපඤ්ඤත්තීසු සම්මොහවිද්ධංසනො ලොකුත්තරො අභිසමයොති. අභිසමයතො අඤ්ඤම්පි පටිවෙධත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තෙසං තෙසං වා’’තිආදිමාහ. ‘‘පටිවෙධනං පටිවෙධො’’ති ඉමිනා හි වචනත්ථෙන අභිසමයො, පටිවිජ්ඣීයතීති පටිවෙධොති ඉමිනා තංතංරූපාදිධම්මානං අවිපරීතසභාවො ච පටිවෙධොති යුජ්ජති.

යථාවුත්තෙහි ධම්මාදීහි පිටකානං ගම්භීරභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉදානි යස්මා එතෙසු පිටකෙසූ’’තිආදිමාහ. යො චෙත්ථාති එතෙසු තංතංපිටකගතෙසු ධම්මාදීසු යො පටිවෙධො එතෙසු ච පිටකෙසු තෙසං තෙසං ධම්මානං යො අවිපරීතසභාවොති යොජෙතබ්බො. දුක්ඛොගාහතා ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අයං පනෙත්ථ විසෙසො ‘‘අවිපරීතසභාවසඞ්ඛාතො පටිවෙධො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යතාය එව දුක්ඛොගාහො’’ති.

යන්ති පරියත්තිදුග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං. අත්ථන්ති භාසිතත්ථං පයොජනත්ථඤ්ච. න උපපරික්ඛන්තීති න විචාරෙන්ති. න නිජ්ඣානං ඛමන්තීති නිජ්ඣානපඤ්ඤං න ඛමන්ති, නිජ්ඣායිත්වා පඤ්ඤාය දිස්වා රොචෙත්වා න ගහෙතබ්බා හොන්තීති අධිප්පායො. ඉතීති එවං එතාය පරියත්තියා වාදප්පමොක්ඛානිසංසා අත්තනො උපරි පරෙහි ආරොපිතවාදස්ස නිග්ගහස්ස පමොක්ඛප්පයොජනා හුත්වා ධම්මං පරියාපුණන්ති. වාදප්පමොක්ඛොති වා නින්දාපමොක්ඛො. යස්ස චත්ථායාති යස්ස ච සීලාදිපරිපූරණස්ස අනුපාදාවිමොක්ඛස්ස වා අත්ථාය. ධම්මං පරියාපුණන්තීති ඤායෙන පරියාපුණන්තීති අධිප්පායො. අස්සාති අස්ස ධම්මස්ස. නානුභොන්තීති න වින්දන්ති. තෙසං තෙ ධම්මා දුග්ගහිතත්තා උපාරම්භමානදප්පමක්ඛපලාසාදිහෙතුභාවෙන දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති. භණ්ඩාගාරෙ නියුත්තො භණ්ඩාගාරිකො, භණ්ඩාගාරිකො වියාති භණ්ඩාගාරිකො, ධම්මරතනානුපාලකො. අඤ්ඤං අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා භණ්ඩාගාරිකස්සෙව සතො පරියත්ති භණ්ඩාගාරිකපරියත්ති.

තාසංයෙවාති අවධාරණං පාපුණිතබ්බානං ඡළභිඤ්ඤාචතුපටිසම්භිදානං විනයෙ පභෙදවචනාභාවං සන්ධාය වුත්තං. වෙරඤ්ජකණ්ඩෙ හි තිස්සො විජ්ජාව විභත්තාති. දුතියෙ තාසංයෙවාති අවධාරණං චතස්සො පටිසම්භිදා අපෙක්ඛිත්වා කතං, න තිස්සො විජ්ජා. තා හි ඡසු අභිඤ්ඤාසු අන්තොගධාති සුත්තෙ විභත්තායෙවාති. ඤත්වා සඞ්ගය්හමානන්ති යොජනා. තෙසන්ති තෙසං පිටකානං. සබ්බම්පීති සබ්බම්පි බුද්ධවචනං.

අත්ථානුලොමනාමතො අනුලොමිකො. අනුලොමිකත්තංයෙව විභාවෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. එකනිකායම්පීති එකසමූහම්පි. පොණිකා ච චික්ඛල්ලිකා ච ඛත්තියා, තෙසං නිවාසො පොණිකනිකායො චික්ඛල්ලිකනිකායො ච. එවං ධම්මක්ඛන්ධතො චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති බුද්ධවචනපිටකාදීනි නිට්ඨාපෙත්වා අනෙකච්ඡරියපාතුභාවපටිමණ්ඩිතාය සඞ්ගීතියා පඨමබුද්ධවචනාදිකො සබ්බො වුත්තප්පභෙදො අඤ්ඤොපි උද්දානසඞ්ගහාදිභෙදො සඞ්ගීතියා ඤායතීති එතස්ස දස්සනත්ථං ‘‘එවමෙතං සබ්බම්පී’’තිආදි ආරද්ධං. අයං අභිධම්මො පිටකතො අභිධම්මපිටකන්තිආදිනා පිටකාදිභාවදස්සනෙනෙව මජ්ඣිමබුද්ධවචනභාවො තථාගතස්ස ච ආදිතො ආභිධම්මිකභාවො දස්සිතොති වෙදිතබ්බො.

එත්ථ සියා ‘‘යදි තථාගතභාසිතභාවො අභිධම්මස්ස සිද්ධො සියා, මජ්ඣිමබුද්ධවචනභාවො ච සිද්ධො භවෙය්‍ය, සො එව ච න සිද්ධො’’ති තස්ස විනයාදීහි බුද්ධභාසිතභාවං සාධෙතුං වත්ථුං දස්සෙන්තො ‘‘තං ධාරයන්තෙසු භික්ඛූසූ’’තිආදිමාහ. සබ්බසාමයිකපරිසායාති සබ්බනිකායිකපරිසාය පඤ්චපි නිකායෙ පරියාපුණන්තියා. න උග්ගහිතන්ති සකලස්ස විනයපිටකස්ස අනුග්ගහිතත්තා ආහ. විනයමත්තං උග්ගහිතන්ති විභඞ්ගද්වයස්ස උග්ගහිතත්තා ආහ. විනයං අවිවණ්ණෙතුකාමතාය ‘‘අභිධම්මං පරියාපුණස්සූ’’ති භණන්තස්ස අනාපත්තිං, අභිධම්මෙ අනොකාසකතං භික්ඛුං පඤ්හං පුච්ඡන්තියා පාචිත්තියඤ්ච වදන්තෙන භගවතා අභිධම්මස්ස බුද්ධභාසිතභාවො දීපිතො බුද්ධභාසිතෙහි සුත්තාදීහිසහ වචනතො, බාහිරකභාසිතෙසු ච ඊදිසස්ස වචනස්ස අභාවා.

ඉතොපි බලවතරං ආභිධම්මිකස්ස සාධුකාරදානෙන විචිකිච්ඡාවිච්ඡෙදස්ස කතත්තා. කම්මතො අඤ්ඤං කම්මං කම්මන්තරං, තං කාමාවචරාදිං රූපාවචරාදිභාවෙන, කණ්හවිපාකාදිං සුක්කවිපාකාදිභාවෙන කථෙන්තො ආලොළෙති.

ජිනචක්කෙති ජිනසාසනෙ. විසංවාදෙතීති විප්පලම්භෙති. භෙදකරවත්ථූසු එකස්මින්ති ‘‘භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙනාති දීපෙතී’’ති එකස්මිං සන්දිස්සති. උත්තරිපි එවං වත්තබ්බො…පෙ… න අඤ්ඤෙසං විසයො…පෙ… නිදානකිච්චං නාම නත්ථීති අපාකටානං කාලදෙසදෙසකපරිසානං පාකටභාවකරණත්ථං තදුපදෙසසහිතෙන නිදානෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤෙසං අවිසයත්තා දෙසකො පාකටො, ඔක්කන්තිකාලාදීනං පාකටත්තා කාලො ච, දෙවලොකෙ දෙසිතභාවස්ස පාකටත්තා දෙසපරිසා ච පාකටාති කිං නිදානකිච්චං සියාති.

යත්ථ ඛන්ධාදයො නිප්පදෙසෙන විභත්තා, සො අභිධම්මො නාම, තස්මා තස්ස නිදානෙන ඛන්ධාදීනං නිප්පදෙසතොපි පටිවිද්ධට්ඨානෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන ථෙරො ‘‘මහාබොධිනිදානො අභිධම්මො’’ති දස්සෙති. ‘‘සො එවං පජානාමි සම්මාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිත’’න්තිආදිනා (සං. නි. 5.12) නයෙන පච්චයාදීහි වෙදනං උපපරික්ඛන්තො ඛන්ධාදිපදෙසානං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං වසෙන විහාසි. ධම්මෙති කුසලාදිඅරණන්තෙ.

ධම්මං පරිවත්තෙන්තොති සාට්ඨකථං පාළිං පරිවත්තෙන්තො එතං පරවාදීචොදනං පත්වා ‘‘අයං පරවාදී’’තිආදිමාහ. අම්හාදිසෙසු නිදානං ජානන්තෙසු පටිසරණෙසු විජ්ජමානෙසු අප්පටිසරණො අරඤ්ඤෙ කන්දන්තො විය නිදානසබ්භාවෙ සක්ඛිභූතෙසුපි අම්හෙසු විජ්ජමානෙසු අසක්ඛිකං අඩ්ඩං කරොන්තො විය හොති, නිදානස්ස අත්ථිභාවම්පි න ජානාති, නනු එතං නිදානන්ති කථෙන්තො එවමාහ. එකමෙවාති දෙසනානිදානමෙව අජ්ඣාසයානුරූපෙන දෙසිතත්තා. ද්වෙ නිදානානීති අධිගන්තබ්බදෙසෙතබ්බධම්මානුරූපෙන දෙසිතත්තා. අභිධම්මාධිගමස්ස මූලං අධිගමං නිදෙතීති අධිගමනිදානං. බොධිඅභිනීහාරසද්ධායාති යාය සද්ධාය දීපඞ්කරදසබලස්ස සන්තිකෙ බොධියා චිත්තං අභිනීහරි පණිධානං අකාසි.

සුමෙධකථාවණ්ණනා

චතුරො ච අසඞ්ඛියෙති (බු. වං. අට්ඨ. 2.1-2) උද්ධං ආරොහනවසෙන අතික්කමිත්වා අමරං නාම නගරං අහොසීති වචනසෙසයොජනා කාතබ්බා. දසහීති හත්ථිඅස්සරථභෙරීසඞ්ඛමුදිඞ්ගවීණාගීතසම්මතාළෙහි ‘‘අස්නාථ පිවථ ඛාදථා’’ති දසමෙන සද්දෙන. තෙ පන එකදෙසෙන දස්සෙතුං ‘‘හත්ථිසද්ද’’න්තිආදි වුත්තං. හත්ථිසද්දන්ති කරණත්ථෙ උපයොගො දට්ඨබ්බො. භෙරීසඞ්ඛරථානඤ්ච සද්දෙහි අවිවිත්තන්ති වා ඝොසිතන්ති වා යොජෙතබ්බං. හත්ථිසද්දන්ති වා හත්ථිසද්දවන්තං නගරං. ඛාදථ පිවථ චෙවාති ඉති-සද්දො ඤාතත්ථත්තා අප්පයුත්තො දට්ඨබ්බො.

සබ්බඞ්ගසම්පන්නං උය්‍යානපොක්ඛරණීආදිසම්පන්නත්තා. ලක්ඛණෙති ඉත්ථිලක්ඛණෙ පුරිසලක්ඛණෙ ච. ඉතිහාසෙති පොරාණෙ. සධම්මෙති අත්තනො තෙවිජ්ජධම්මෙ ච යඤ්ඤවිධිආදිකෙ ච. පාරමින්ති පාරඤාණං පාරාධිගමං ගතො. චින්තෙසහන්ති චින්තෙසිං අහං සුමෙධභූතොති සත්ථා වදති. අත්ථි හෙහිතීති සො විජ්ජමානො භවිස්සති. න හෙතුයෙති අභවිතුං. එවමෙවාති එවමෙවං. න ගවෙසතීති න ගන්තුං එසති න ඉච්ඡති නානුගච්ඡති වා. ධොවෙති ධොවන්තෙ. සෙරීති සායත්තිකො. සයංවසීති සවසො. මහාචොරසමො වියාති කායසාරාගවසෙන දුච්චරිතානෙසනෙහි කුසලභණ්ඩච්ඡෙදනා. නාථාති නාථවන්තො. පඤ්චදොසවිවජ්ජිතන්ති එවමාදිකස්ස අත්ථො කෙසුචි අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ලිඛිතොති කත්වා න වක්ඛාම.

සාසනෙති එත්ථ තාපසසාසනං ඣානාභිඤ්ඤා ච. වසීභූතස්ස සතො. මයි එවංභූතෙ දීපඞ්කරො ජිනො උප්පජ්ජි. සොධෙති ජනො. අඤ්ජසං වටුමායනන්ති පරියායවචනෙහි මග්ගමෙව වදති. මා නං අක්කමිත්ථාති එත්ථ නන්ති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. ඝාතියාමහන්ති එත්ථ ච අ-ඉති ච හං-ඉති ච නිපාතා, අහං-ඉති වා එකො නිපාතො සානුනාසිකො කතො. ආහුතීනන්ති දක්ඛිණාහුතීනං. මන්ති මම, මං වා අබ්‍ර්වි.

කප්පෙ අතික්කමිත්වා වුත්තෙපි බොධිම්හි මාතාදිසංකිත්තනෙ සඞ්ගණ්හිතුං ‘‘බොධි තස්ස භගවතො’’තිආදිමාහ. සුඛෙනාති උත්තමෙන සුඛෙන. අසමොති තාපසෙහි අසමො. අභිඤ්ඤාසුඛතොපි විසිට්ඨං ඊදිසං බුද්ධත්තබ්‍යාකරණජං සුඛං අලභිං. යාති යානි නිමිත්තානි. ආභුජතීති ආවත්තති. අභිරවන්තීති සද්දං කරොන්ති. ඡුද්ධාති නික්ඛන්තා. නුද්ධංසතීති න උද්ධං ගච්ඡති. උභයන්ති උභයවචනං. ධුවසස්සතන්ති එකන්තසස්සතං, අවිපරීතමෙවාති අත්ථො. ආපන්නසත්තානන්ති ගබ්භිනීනං. යාවතාදස දිසා, තත්ථ. ධම්මධාතුයාති ධම්මධාතුයං, සබ්බෙසු ධම්මෙසු විචිනාමීති අත්ථො.

යස්ස සම්පුණ්ණො, තං වමතෙව උදකං නිස්සෙසං. එතෙති එකිස්සාපි දානපාරමිතාය අනෙකප්පකාරතාය බහුවචනනිද්දෙසො කතො. පටිලග්ගිතං රක්ඛතීති වචනසෙසො, භුම්මත්ථෙ වා උපයොගො. චතූසු භූමීසූති පාතිමොක්ඛාදීසු සංවරභූමීසු. අද්වෙජ්ඣමානසොති කදාචි ඛමනං කදාචි අක්ඛමනං, කස්සචි ඛමනං කස්සචි අක්ඛමනන්ති එවං ද්වෙධාභාවං අනාපන්නමානසො හුත්වා. සච්චස්ස වීථි නාම දිට්ඨාදි ච අදිට්ඨාදි ච යථාභූතංව වත්ථු. අධිට්ඨානන්ති කුසලසමාදානාධිට්ඨානං, සමාදින්නෙසු කුසලෙසු අචලතා අධිට්ඨානං නාම. පථවියා උපෙක්ඛනං නාම විකාරානාපත්ති. අඤ්ඤත්‍රාති අඤ්ඤං. සභාවරසලක්ඛණෙති එත්ථ භාවොති අවිපරීතතා විජ්ජමානතා, සහ භාවෙන සභාවො, අවිපරීතො අත්තනො බොධිපරිපාචනකිච්චසඞ්ඛාතො රසො, අනවජ්ජවත්ථුපරිච්චාගාදිසඞ්ඛාතං ලක්ඛණඤ්ච සභාවරසලක්ඛණං, තතො සම්මසතො. ධම්මතෙජෙනාති ඤාණතෙජෙන. චලතාති චලතාය කම්පනතාය. සෙසීති සයි. මා භාථාති මා භායිත්ථ. සබ්බීතියොති සබ්බා ඊතියො උපද්දවා තං විවජ්ජන්තු.

සුමෙධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පවච්ඡතීති දෙති. යොගෙනාති උපායෙන. සමිංසූති සන්නිපතිංසු. අප්පත්තමානසාති අප්පත්තඅරහත්තා භික්ඛූ ගරහිතා භවන්ති. රිත්තාති සුඤ්ඤා අන්තරහිතා. සාලකල්‍යාණී නාම එකො රුක්ඛො. බුද්ධචක්කවත්තිකාලෙයෙව කිර එකාහෙනෙව උප්පජ්ජති.

ලිඞ්ගසම්පත්තීති පුරිසලිඞ්ගතා. හෙතූති තිහෙතුකපටිසන්ධිතා. ගුණසම්පත්තීති අභිඤ්ඤාසමාපත්තිලාභිතා. අධිකාරොති බුද්ධානං සක්කාරකරණං. ඡන්දතාති බුද්ධත්තප්පත්තියං ඡන්දසමායොගො. සබ්බඞ්ගසම්පන්නාති අට්ඨඞ්ගානි සමොධානෙත්වා කතපණිධානා. පක්ඛිකාති පීඨසප්පිකා. පණ්ඩකාති උභයලිඞ්ගරහිතා. බොධිසත්තා ච බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිපඨමකප්පිකෙසු කාලෙසු උභයලිඞ්ගරහිතා හොන්ති, න පන පණ්ඩකපරියාපන්නාති එතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පරියාපන්නා න භවන්තී’’ති වුත්තං, යථාවුත්තෙසු වා දොසෙසු සබ්බෙසු පරියාපන්නා න භවන්ති, බොධිසත්තෙසු වා පරියාපන්නා තදන්තොගධා, පරිච්ඡින්නසංසාරත්තා වා පරියාපන්නා බොධිසත්තා උභතොබ්‍යඤ්ජනපණ්ඩකා න භවන්තීති අත්ථො. සබ්බත්ථ සුද්ධගොචරා යස්මා, තස්මා මිච්ඡාදිට්ඨිං න සෙවන්ති. මිච්ඡාදිට්ඨින්ති නත්ථිකාහෙතුකාකිරියදිට්ඨිං. භවාභවෙති ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච භවෙ. භොජපුත්තෙති ලුද්දකෙ. ලගනන්ති සඞ්ගො. අඤ්ඤථාති ලීනතා. ගාමණ්ඩලාති ගාමදාරකා. රූපන්ති විප්පකාරං. අයං තාව නිදානකථා යාය අභිධම්මස්ස බුද්ධභාසිතතාසිද්ධීති අත්ථයොජනා කාතබ්බා.

නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

1. චිත්තුප්පාදකණ්ඩං

තිකමාතිකාපදවණ්ණනා

ඉදානි පටිඤ්ඤාතකථං කාතුං ‘‘ඉදානි ඉති මෙ…පෙ… කථනොකාසො සම්පත්තො’’තිආදිමාහ. ඉතො පට්ඨායාති කුසලධම්මපදතො පට්ඨාය.

1. සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමොති තීසුපි පදෙසු වෙදනාසද්දස්ස විජ්ජමානත්තා තෙන ලද්ධනාමො සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමො හොති. නනු සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මාති චත්තාරි පදානි, එවං සෙසෙසුපීති ද්වාදසෙතානි පදානි, න තීණීති වෙදනාසද්දස්ස පදත්තයාවයවත්තං සන්ධාය ‘‘සබ්බපදෙහී’’ති වුච්චෙය්‍ය, න යුත්තං. ‘‘වෙදනායා’’ති හි විසුං පදං න කස්සචි පදස්ස අවයවො හොති, නාපි සුඛාදිපදභාවං භජතීති තෙන ලද්ධනාමො කථං සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමො සියාති? අධිප්පෙතප්පකාරත්ථගමකස්ස පදසමුදායස්ස පදත්තා. පජ්ජති අවබුජ්ඣීයති එතෙනාති හි පදං, ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා’’ති එතෙන ච පදසමුදායෙන යථාධිප්පෙතො අත්ථො සමත්තො විඤ්ඤායති, තස්මා සො පදසමුදායො ‘‘පද’’න්ති වුච්චති. එවං ඉතරෙපි වෙදිතබ්බා. තස්මා තෙසං තිණ්ණං සමුදායානං අවයවෙන ලද්ධනාමො සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමොති යුත්තො.

ගන්ථතො ච අත්ථතො චාති එත්ථ හෙතුපදසහෙතුකපදාදීහි සම්බන්ධත්තා ගන්ථතො ච හෙතුඅත්ථසහෙතුකත්ථාදීහි සම්බන්ධත්තා අත්ථතො ච අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. සහෙතුකහෙතුසම්පයුත්තදුකා හි හෙතුදුකෙ හෙතූහි සම්බන්ධත්තා හෙතුදුකසම්බන්ධා, හෙතුසහෙතුකදුකො හෙතුදුකසහෙතුකදුකසම්බන්ධො උභයෙකපදවසෙන. තථා හෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකො හෙතුදුකහෙතුසම්පයුත්තදුකසම්බන්ධො, නහෙතුසහෙතුකදුකො එකද්විපදවසෙන හෙතුදුකසහෙතුකදුකසම්බන්ධොති. කණ්ණිකා වියාති පුප්ඵමයකණ්ණිකා විය. ඝටා වියාති පුප්ඵහත්ථකාදීසු පුප්ඵාදීනං සමූහො විය. කණ්ණිකාඝටාදීසු හි පුප්ඵාදීනි වණ්ටාදීහි අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධානි හොන්තීති තථාසම්බන්ධතා එතෙසං දුකානං වුත්තා. දුකසාමඤ්ඤතොති අඤ්ඤෙහි හෙතුදුකාදීහි දුකවසෙන සමානභාවා. අඤ්ඤෙහීති සාරම්මණදුකාදීහි. අසඞ්ගහිතො පදෙසො යෙසං අත්ථි, තෙ සප්පදෙසා. යෙසං පන නත්ථි, තෙ නිප්පදෙසා.

‘‘කච්චි නු භොතො කුසල’’න්ති එවං පුච්ඡිතමෙවත්ථං පාකටං කත්වා පුච්ඡිතුං ‘‘කච්චි භොතො අනාමය’’න්ති වුත්තං, තස්මා කුසලසද්දො අනාමයත්ථො හොති. බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.361) භගවතො කායසමාචාරාදයො වණ්ණෙන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘යො ඛො, මහාරාජ, කායසමාචාරො අනවජ්ජො’’ති කුසලො කායසමාචාරො වුත්තො. න හි භගවතො සුඛවිපාකං කම්මං අත්ථීති සබ්බසාවජ්ජරහිතා කායසමාචාරාදයො කුසලාති වුත්තා. කුසලෙසු ධම්මෙසූති ච බොධිපක්ඛියධම්මා ‘‘කුසලා’’ති වුත්තා. තෙ ච විපස්සනාමග්ගඵලසම්පයුත්තා න එකන්තෙන සුඛවිපාකායෙවාති අනවජ්ජත්ථො කුසලසද්දො. අඞ්ගපච්චඞ්ගානන්ති කුසලසද්දයොගෙන භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වා නාමකිරියාපයොජනාදීසූති අත්ථො. නච්චගීතස්සාති ච සාමිවචනං භුම්මත්ථෙ, නච්චගීතස්ස විසෙසෙසූති වා යොජෙතබ්බං. කුසලානං ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති පුඤ්ඤවිපාකනිබ්බත්තකකම්මං ‘‘කුසල’’න්ති වුත්තං. ධම්මා හොන්තීති සුඤ්ඤධම්මත්තා සභාවමත්තා හොන්තීති අත්ථො. එවං ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සීති එත්ථාපි සුඤ්ඤතත්ථො ධම්මසද්දො දට්ඨබ්බො.

සලයන්ති…පෙ… විද්ධංසෙන්තීති එත්ථ පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමං අත්ථවචනං. අථ වා සලනස්ස අත්ථදීපනානි චලනාදීනි තීණි තදඞ්ගප්පහානාදීහි යොජෙතබ්බානි. අප්පහීනභාවෙන සන්තානෙ සයමානා අකුසලා ධම්මා රාගාදිඅසුචිසම්පයොගතො නානාවිධදුක්ඛහෙතුතො ච කුච්ඡිතෙන ආකාරෙන සයන්ති. ඤාණවිප්පයුත්තානම්පි ඤාණං උපනිස්සයපච්චයො හොතීති සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා කුසෙන ඤාණෙන පවත්තෙතබ්බාති කුසලා. උප්පන්නංසානුප්පන්නංසභාගෙසු සඞ්ගහිතත්තා උභයභාගගතං සංකිලෙසපක්ඛං පහානානුප්පාදනෙහි ලුනන්ති සම්මප්පධානද්වයං විය.

සත්තාදිගාහකානං චිත්තානං ගොචරා සත්තාදයො විය පඤ්ඤාය උපපරික්ඛියමානා න නිස්සභාවා, කින්තු අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධම්මා. න ච ධාරියමානසභාවා අඤ්ඤො ධම්මො නාම අත්ථි. න හි රුප්පනාදීහි අඤ්ඤෙ රූපාදයො, කක්ඛළාදීහි ච අඤ්ඤෙ පථවීආදයො ධම්මා විජ්ජන්තීති. අඤ්ඤථා පන අවබොධෙතුං න සක්කාති නාමවසෙන විඤ්ඤාතාවිඤ්ඤාතෙ සභාවධම්මෙ අඤ්ඤෙ විය කත්වා ‘‘අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තී’’ති වුත්තං. සප්පච්චයධම්මෙසු විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘ධාරීයන්ති වා පච්චයෙහී’’ති ආහ. ධාරීයන්තීති උපධාරීයන්ති, ලක්ඛීයන්තීති අත්ථො.

අකුසලාති කුසලපටිසෙධනමත්තං කුසලාභාවමත්තවචනං තදඤ්ඤමත්තවචනං වා එතං න හොති, කින්තු තප්පටිපක්ඛවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘මිත්තපටිපක්ඛා අමිත්තා වියා’’තිආදි වුත්තං. තප්පටිපක්ඛවචනතා ච අබ්‍යාකතතතියරාසිවචනෙන විඤ්ඤායති. යදි හි කුසලාභාවමත්තවචනං අකුසලසද්දො, තෙන න කොචි ධම්මො වුත්තොති අබ්‍යාකතවචනෙනෙව ච තතියො රාසි වුත්තො න සියා, කුසලා චෙව ධම්මා අබ්‍යාකතා චාති දුකොවායං ආපජ්ජති, න තිකො, එවඤ්ච සති අකුසලවචනෙන න කොචි අත්ථො. අථ සියා, ‘‘අනබ්‍යාකතා’’ති ච වත්තබ්බං සියා කුසලානං විය අබ්‍යාකතානඤ්ච අභාවමත්තසම්භවා, තස්මා අභාවමත්තවචනෙ අබ්‍යාකතභාවමත්තං විය කුසලාභාවමත්තං අකුසලං න කොචි රාසීති ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති තතියො රාසි න සියා. තතියරාසිභාවෙන ච අබ්‍යාකතා වුත්තාති අකුසලො ච එකො රාසීති විඤ්ඤායති. තස්මා නාභාවවචනතා, සභාවධාරණාදිඅත්ථෙන ධම්මසද්දෙන සමානාධිකරණභාවතො ච අකුසලසද්දස්ස කුසලාභාවමත්තවචනතා න හොති, නාපි තදඤ්ඤමත්තවචනතා තතියරාසිවචනතො එව. යදි හි කුසලෙහි අඤ්ඤෙ අකුසලා චෙතසිකෙහි අඤ්ඤෙ අචෙතසිකා විය, කුසලාකුසලවචනෙහි සබ්බෙසං ධම්මානං සඞ්ගහිතත්තා අසඞ්ගහිතස්ස තතියරාසිස්ස අභාවා චෙතසිකදුකො විය අයඤ්ච දුකො වත්තබ්බො සියා ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා’’ති, න ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති තතියො රාසි වත්තබ්බො, වුත්තො ච සො, තස්මා න තදඤ්ඤමත්තවචනං අකුසලසද්දො, පාරිසෙසෙන තප්පටිපක්ඛෙසු අ-කාරස්ස පයොගදස්සනතො ලොකෙ ‘‘අමිත්තා’’ති සාසනෙ ‘‘අලොභො’’ති ඉධාපි තප්පටිපක්ඛවචනතා අකුසලසද්දස්ස සිද්ධා, තත්ථ නිරුළ්හත්තා ච න ඉතරවචනතා, තප්පටිපක්ඛභාවො ච විරුද්ධසභාවත්තා තප්පහෙය්‍යභාවතො ච වෙදිතබ්බො, න කුසලවිනාසනතො. න හි කුසලා අකුසලෙහි පහාතබ්බා, මහාබලවතාය පන කුසලායෙව පයොගනිප්ඵාදිතා සදානුසයිතෙ අකුසලෙ තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවසෙන පජහන්තීති.

න බ්‍යාකතාති අකථිතා. කථං පනෙතෙ අකථිතා හොන්ති, නනු ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’’තිආදීහි තිකදුකපදෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවචනෙහි ඵස්සාදිවචනෙහි ච කථිතාති? නො න කථිතා, තානි පන වචනානි ඉධ අනධිප්පෙතානි අවුත්තත්තා අනනුවත්තනතො. න හි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා’’තිආදිං වත්වා ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති වුත්තං, තස්මා න තානි ඉධ අනුවත්තන්තීති තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතතා න හොති, කුසලාකුසලවචනානි පන ඉධ වුත්තත්තා අනුවත්තන්තීති තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතතා ඤායතීති ‘‘කුසලාකුසලභාවෙන අකථිතාති අත්ථො’’ති ආහ. න බ්‍යාකතාති වා අවිපාකා, අබ්‍යාකතවචනෙනෙව ච අවිපාකත්ථා ඤායන්ති. න හි භගවතො වචනං ඤාපකසාධනීයං, ආසයානුසයචරියාදිකුසලෙන භගවතා යෙසං අවබොධනත්ථං ධම්මා වුත්තා තෙසං වචනානන්තරං තදත්ථපටිවෙධතො, පච්ඡිමෙහි පන යථා තෙසං අවබොධනත්ථං භගවතා තං තං වචනං වුත්තං, යථා ච තෙහි තදත්ථො පටිවිද්ධො, තං සබ්බං ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා සුත්වා වෙදිතබ්බං හොති, තස්මා කාරණං අවත්වා ‘‘කුසලාකුසලභාවෙන අකථිතාති අත්ථො’’ති ආහ. යො ච වදෙය්‍ය ‘‘අකුසලවිපාකභාවෙන අකථිතත්තා, කුසලා අබ්‍යාකතාති ආපජ්ජන්ති, කුසලවිපාකභාවෙන අකථිතත්තා අකුසලාපී’’ති, සොපි ‘‘අඤ්ඤාපකසාධනීයවචනො භගවා’’ති නිවාරෙතබ්බො අනුවත්තමානවචනවචනීයභාවෙන අකථිතස්ස ච අබ්‍යාකතභාවතො. න හි අවිපාකවචනං වුත්තං කුසලවචනඤ්ච අවුත්තං, යතො අවිපාකවචනස්ස අධිකතභාවො කුසලස්ස ච තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතභාවො සියා, තස්මා න කුසලානං අබ්‍යාකතතා, එවං අකුසලානඤ්ච අනබ්‍යාකතභාවෙ යොජනා කාතබ්බා.

අථ වා වි-සද්දො විරොධවචනො, ආ-සද්දො අභිමුඛභාවප්පකාසනො, තස්මා අත්තනො පච්චයෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධාභිමුඛා කතා, ලක්ඛණවිරොධතො විනාසකවිනාසිතබ්බතො චාති බ්‍යාකතා, කුසලාකුසලා. න බ්‍යාකතාති අබ්‍යාකතා. තෙ හි ලක්ඛණතො කුසලාකුසලා විය විරුද්ධා න හොන්ති. න හි අවිපාකතා දුක්ඛවිපාකතා විය සුඛවිපාකතාය සුඛවිපාකතා විය ච දුක්ඛවිපාකතාය සුඛදුක්ඛවිපාකතාහි විරුජ්ඣතීති නාපි තෙ කිඤ්චි පජහන්ති, න ච තෙ කෙනචි පහාතබ්බාති අයමෙත්ථ අත්තනොමති.

අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණාති එත්ථ නත්ථි එතෙසං අවජ්ජන්ති අනවජ්ජා, ගරහිතබ්බභාවරහිතා නිද්දොසාති අත්ථො. තෙන නෙසං අගරහිතබ්බභාවං දස්සෙති, න ගාරය්හවිරහමත්තං. අඤ්ඤෙපි අත්ථි නිද්දොසා අබ්‍යාකතාති අනවජ්ජවචනමත්තෙන තෙසම්පි කුසලතාපත්තිදොසං දිස්වා තං පරිහරිතුං සුඛවිපාකවචනං ආහ. අවජ්ජපටිපක්ඛා වා ඉධ අනවජ්ජාති වුත්තා, න බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.361) විය පටිප්පස්සද්ධාවජ්ජා විරහිතාවජ්ජමත්තා වා, තස්මා අනවජ්ජවචනෙන අවජ්ජවිනාසනභාවො දස්සිතො. අබ්‍යාකතෙහි පන විසිට්ඨං කුසලාකුසලානං සාධාරණං සවිපාකතාලක්ඛණන්ති තස්මිං ලක්ඛණෙ විසෙසදස්සනත්තං සුඛවිපාකවචනං අවොච. සිද්ධො හි පුරිමෙනෙව අකුසලාබ්‍යාකතෙහි කුසලානං විසෙසොති. සුඛො විපාකො එතෙසන්ති සුඛවිපාකා. තෙන කුසලාකුසලානං සාමඤ්ඤෙ විපාකධම්මභාවෙ සුඛවිපාකවිපච්චනසභාවං දස්සෙති, න තෙසං සුඛවිපාකසබ්භාවමෙව. අනවජ්ජා ච තෙ සුඛවිපාකා චාති අනවජ්ජසුඛවිපාකා. කුසලා ලක්ඛීයන්ති එතෙනාති ලක්ඛණං, අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණං එතෙසන්ති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා. නනු තෙ එව කුසලා අනවජ්ජසුඛවිපාකා, කථං තෙ සයමෙව අත්තනො ලක්ඛණං හොන්තීති? විඤ්ඤාතාවිඤ්ඤාතසද්දත්ථභාවෙන ලක්ඛණලක්ඛිතබ්බභාවයුත්තිතො. කුසලසද්දත්ථවසෙන හි අවිඤ්ඤාතා කුසලා ලක්ඛිතබ්බා හොන්ති, අනවජ්ජසුඛවිපාකසද්දත්ථභාවෙන විඤ්ඤාතා ලක්ඛණන්ති යුත්තමෙතං. අථ වා ලක්ඛීයතීති ලක්ඛණං, සභාවො. අනවජ්ජසුඛවිපාකා ච තෙ ලක්ඛණඤ්චාති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා, අනවජ්ජසුඛවිපාකා හුත්වා ලක්ඛියමානා සභාවා කුසලා නාමාති අත්ථො.

අථ වා අනවජ්ජවචනෙන අනවජ්ජත්තං ආහ, සුඛවිපාකවචනෙන සුඛවිපාකත්තං, තස්මා අනවජ්ජඤ්ච සුඛවිපාකො ච අනවජ්ජසුඛවිපාකං, තං ලක්ඛණං එතෙසං කරණත්ථෙ ච කම්මත්ථෙ ච ලක්ඛණසද්දෙ සභාවභූතන්ති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා, අනවජ්ජසුඛවිපාකසභාවෙන ලක්ඛියමානා තංසභාවවන්තො ච කුසලාති වුත්තං හොති. තත්ථ අනවජ්ජවචනෙන පවත්තිසුඛතං කුසලානං දස්සෙති, සුඛවිපාකවචනෙන විපාකසුඛතං. පුරිමඤ්හි අත්තනො පවත්තිසභාවවසෙන ලක්ඛණතාවචනං, පච්ඡිමං කාලන්තරෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථතායාති. තථා පුරිමෙන කුසලානං අත්තසුද්ධිං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන විසුද්ධවිපාකතං. පුරිමෙන ච කුසලං අකුසලසභාවතො නිවත්තෙති, පච්ඡිමෙන අබ්‍යාකතසභාවතො සවිපාකත්තදීපකත්තා පච්ඡිමස්ස. පුරිමෙන වා වජ්ජපටිපක්ඛභාවදස්සනතො කිච්චට්ඨෙන රසෙන අකුසලවිද්ධංසනරසතං දීපෙති, පච්ඡිමෙන සම්පත්තිඅත්ථෙන ඉට්ඨවිපාකරසතං. පුරිමෙන ච උපට්ඨානාකාරට්ඨෙන පච්චුපට්ඨානෙන වොදානපච්චුපට්ඨානතං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන ඵලත්ථෙන සුඛවිපාකපච්චුපට්ඨානතං. පුරිමෙන ච යොනිසොමනසිකාරං කුසලානං පදට්ඨානං විභාවෙති. තතො හි තෙ අනවජ්ජා ජාතාති. පච්ඡිමෙන කුසලානං අඤ්ඤෙසං පදට්ඨානභාවං දස්සෙති. තෙ හි සුඛවිපාකස්ස කාරණං හොන්තීති. එත්ථ ච සුඛවිපාකසද්දෙ සුඛසද්දො ඉට්ඨපරියායවචනන්ති දට්ඨබ්බො. ඉට්ඨචතුක්ඛන්ධවිපාකා හි කුසලා, න සුඛවෙදනාවිපාකාව. සඞ්ඛාරදුක්ඛොපසමසුඛවිපාකතාය ච සම්භවො එව නත්ථි. න හි තංවිපාකොති. යදි පන විපාකසද්දො ඵලපරියායවචනං, නිස්සන්දවිපාකෙන ඉට්ඨරූපෙනාපි සුඛවිපාකතා යොජෙතබ්බා.

සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකලක්ඛණාති එත්ථ ච වුත්තවිධිඅනුසාරෙන අත්ථො ච යොජනා ච යථාසම්භවං වෙදිතබ්බා. විපාකාරහතා කුසලාකුසලානං ලක්ඛණභාවෙන වුත්තා, තබ්භාවෙන අකථිතා අබ්‍යාකතා අවිපාකාරහසභාවා හොන්තීති ආහ ‘‘අවිපාකලක්ඛණා අබ්‍යාකතා’’ති. යථෙව හි සුඛදුක්ඛවිපාකාරහා සුඛදුක්ඛවිපාකාති එවංලක්ඛණතා කුසලාකුසලානං වුත්තා, එවමිධාපි අවිපාකාරහා අවිපාකාති එවංලක්ඛණතා අබ්‍යාකතානං වුත්තා. තස්මා ‘‘අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො න භවිස්සති කම්මවිපාකො නත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො න භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234) එවංපකාරානං කුසලාකුසලානං කුසලාකුසලභාවානාපත්ති අබ්‍යාකතභාවාපත්ති වා න හොති. න හි තෙ සුඛදුක්ඛවිපාකාරහා න හොන්ති විපාකධම්මත්තා, අවිපාකාරහා වා න හොන්ති අවිපාකධම්මත්තාභාවාති.

කුසලාති වා ධම්මාති වාතිආදීනීති කුසලධම්මපදානි ද්වෙ, අකුසලධම්මපදානි ද්වෙ, අබ්‍යාකතධම්මපදානි ද්වෙති. එකත්ථනානත්ථානීති විසුං විසුං ද්වින්නං ද්වින්නං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං එකත්ථනානත්ථතං චොදෙති, න ඡන්නං. දොසමෙත්ථ වත්තුකාමො චොදකො පුච්ඡතීති ඤත්වා ආචරියො ආහ ‘‘කිඤ්චෙත්ථා’’ති. එත්ථ එකත්ථනානත්ථතායං කිඤ්චි වත්තබ්බං අසමත්තා තෙ චොදනා, අවසිට්ඨං තාව බ්‍රූහීති වුත්තං හොති. යදි එකත්ථානි ඉන්දසක්කසද්දානං විය සද්දමත්තෙ එව භෙදො, එවං කුසලධම්මසද්දානං, න අත්ථෙති. යථා ‘‘ඉන්දො සක්කො’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉන්දො ඉන්දො’’ති වුත්තසදිසං හොති, එවං ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති ඉදං වචනං ‘‘කුසලා කුසලා’’ති වුත්තසදිසං හොති. එවං ඉතරෙසුපි ‘‘අකුසලා අකුසලා’’ති වුත්තසදිසතා ‘‘අබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා’’ති වුත්තසදිසතා ච යොජෙතබ්බා. අථ නානත්ථානි, ඉන්දකුවෙරසද්දානං විය සද්දතො අත්ථතො ච කුසලධම්මසද්දානං භෙදො, තථා අකුසලධම්මසද්දාදීනන්ති ඡහි පදෙහි චතූහි පදෙහි ච ඡ චත්තාරො ච අත්ථා භින්නා වුත්තාති කුසලත්තිකාදීනං කුසලඡක්කාදිභාවො, හෙතුදුකාදීනඤ්ච හෙතුචතුක්කාදිභාවො ආපජ්ජතීති.

නනු තිණ්ණං ධම්මසද්දානං තිණ්ණං ඉන්දසද්දානං විය රූපාභෙදා අත්ථාභෙදොති ඡක්කභාවො න භවිස්සති, තස්මා එවමිදං වත්තබ්බං සියා ‘‘තිකදුකානං චතුක්කතිකභාවො ආපජ්ජතී’’ති, න වත්තබ්බං, තිණ්ණං ධම්මසද්දානං එකත්ථානං තිණ්ණං ඉන්දසද්දානං විය වචනෙ පයොජනාභාවා වුත්තානං තෙසං මාසසද්දානං විය අභින්නරූපානඤ්ච අත්ථභෙදො උපපජ්ජතීති, එවමපි යථා එකො මාසසද්දො අභින්නරූපො කාලං අපරණ්ණවිසෙසං සුවණ්ණමාසඤ්ච වදති, එවං ධම්මසද්දොපි එකො භින්නෙ අත්ථෙ වත්තුමරහතීති කාලාදීනං මාසපදත්ථතාය විය තබ්බචනීයභින්නත්ථානං ධම්මපදත්ථතාය අභෙදොති චතුක්කතිකභාවො එව ආපජ්ජතීති, නාපජ්ජති එකස්ස සද්දස්ස ජාතිගුණකිරියාභින්නානං අනභිධානතො. න හි මාස-සද්දො එකො ජාතිභින්නානං කාලාදීනං අන්තරෙන සරූපෙකසෙසං වාචකො හොති. ඉධ ච යදි සරූපෙකසෙසො කතො සියා, දුතියො තතියො ච ධම්ම-සද්දො න වත්තබ්බො සියා, වුත්තො ච සො, තස්මා කුසලාදි-සද්දා විය අභින්නකුසලාදිජාතීසු රූපසාමඤ්ඤෙපි මාස-සද්දා විය තයො විනිවත්තඅඤ්ඤජාතීසු වත්තමානා තයො ද්වෙ ච ධම්ම-සද්දා ආපන්නාති තිකදුකානං ඡක්කචතුක්කභාවො එව ආපජ්ජතීති.

පදානඤ්ච අසම්බන්ධොති කුසලධම්මපදානං අඤ්ඤමඤ්ඤං තථා අකුසලධම්මපදානං අබ්‍යාකතධම්මපදානඤ්ච අසම්බන්ධො ආපජ්ජතීති අත්ථො. ද්වින්නං ද්වින්නඤ්හි ඉච්ඡිතො සම්බන්ධො, න සබ්බෙසං ඡන්නං චතුන්නං වා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති. ඉදං පන කස්මා චොදෙති, නනු නානත්ථත්තෙ සති අත්ථන්තරදස්සනත්ථං වුච්චමානෙසු ධම්ම-සද්දෙසු කුසලාකුසලාබ්‍යාකත-සද්දානං විය අසම්බන්ධො වුත්තො යුත්තො එවාති? සච්චමෙතං, අසම්බන්ධං පන සිද්ධං කත්වා පුරිමචොදනා කතා ‘‘තිකදුකානං ඡක්කචතුක්කභාවො ආපජ්ජතී’’ති, ඉධ පන තං අසම්බන්ධං සාධෙතුං ඉදං චොදිතන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා එවමෙත්ථ යොජනා කාතබ්බා – යදි පන ඡක්කචතුක්කභාවං න ඉච්ඡසි, පදානං සම්බන්ධෙන භවිතබ්බං යථාවුත්තනයෙන, සො ච සමානවිභත්තීනං ද්වින්නං ද්වින්නං සම්බන්ධො එකත්ථත්තෙ සති යුජ්ජෙය්‍ය, ත්වං පන නානත්ථතං වදසීති පදානඤ්ච තෙ අසම්බන්ධො ආපජ්ජති, නෙව නාපජ්ජතීති. නියමනත්ථො ච-සද්දො. පුබ්බාපර…පෙ… නිප්පයොජනානි නාම හොන්තීති ඡක්කචතුක්කභාවං අනිච්ඡන්තස්ස, නානත්ථතං පන ඉච්ඡන්තස්සාති අධිප්පායො. අවස්සඤ්ච සම්බන්ධො ඉච්ඡිතබ්බො පුබ්බාපරවිරොධාපත්තිතොති දස්සෙතුං ‘‘යාපි චෙසා’’තිආදිමාහ. පුච්ඡා හි පදවිපල්ලාසකරණෙන ධම්මා එව කුසලාති කුසලධම්ම-සද්දානං ඉධ උද්දිට්ඨානං එකත්ථතං දීපෙති, තව ච නානත්ථතං වදන්තස්ස නෙව හි ධම්මා කුසලාති කත්වා තායපි පුච්ඡාය විරොධො ආපජ්ජති, වුච්චති ච තථා සා පුච්ඡාති න නානත්ථතා යුජ්ජති.

අපරො නයොති ‘‘කුසලා ධම්මා’’තිආදීනං ද්වින්නං ද්වින්නං එකත්ථත්තමෙව තිණ්ණං ධම්මසද්දානං එකත්ථනානත්ථත්තෙහි චොදෙති. තිණ්ණං ධම්මානං එකත්තාතිආදිම්හි යථා තීහි ඉන්ද-සද්දෙහි වුච්චමානානං ඉන්දත්ථානං ඉන්දභාවෙන එකත්තා තතො අනඤ්ඤෙසං සක්කපුරින්දදසහස්සක්ඛසද්දත්ථානං එකත්තං, එවං තිණ්ණං ධම්ම-සද්දත්ථානං ධම්මභාවෙන එකත්තා තතො අනඤ්ඤෙසං කුසලාකුසලාබ්‍යාකත-සද්දත්ථානං එකත්තං ආපජ්ජතීති අත්ථො. ධම්මො නාම භාවොති සභාවධාරණාදිනා අත්ථෙන ධම්මොති වුත්තො, සො ච සභාවස්සෙව හොති, නාසභාවස්සාති ඉමිනා අධිප්පායෙන වදති. හොතු භාවො, තතො කින්ති? යදි තිණ්ණං ධම්මසද්දානං නානත්ථතා, තීසු ධම්මෙසු යො කොචි එකො ධම්මො භාවො, තතො අනඤ්ඤං කුසලං අකුසලං අබ්‍යාකතං වා එකෙකමෙව භාවො. භාවභූතා පන ධම්මා අඤ්ඤෙ ද්වෙ අභාවා හොන්තීති තෙහි අනඤ්ඤෙ කුසලාදීසු ද්වෙ යෙ කෙචි අභාවා. යොපි ච සො එකො ධම්මො භාවොති ගහිතො, සොපි සමානරූපෙසු තීසු ධම්මසද්දෙසු අයමෙව භාවත්ථො හොතීති නියමස්ස අභාවා අඤ්ඤස්ස භාවත්ථත්තෙ සති අභාවො හොතීති තතො අනඤ්ඤස්සපි අභාවත්තං ආපන්නන්ති කුසලාදීනං සබ්බෙසම්පි අභාවත්තාපත්ති හොති. න හි ඉන්දස්ස අමනුස්සත්තෙ තතො අනඤ්ඤෙසං සක්කාදීනං මනුස්සත්තං අත්ථීති.

නනු එවමපි එකස්ස භාවත්තං විනා අඤ්ඤෙසං අභාවත්තං න සක්කා වත්තුං, තත්ථ ච එකෙනෙව භාවෙන භවිතබ්බන්ති නියමාභාවතො තිණ්ණම්පි භාවත්තෙ සිද්ධෙ තෙහි අනඤ්ඤෙසං කුසලාදීනම්පි භාවත්තං සිද්ධං හොතීති? න හොති තිණ්ණං ධම්ම-සද්දානං නානත්ථභාවස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා. න හි තිණ්ණං භාවත්තෙ නානත්ථතා අත්ථි, අනුඤ්ඤාතා ච සා තයාති. නනු තිණ්ණං ධම්මානං අභාවත්තෙපි නානත්ථතා න සියාති? මා හොතු නානත්ථතා, තව පන නානත්ථතං පටිජානන්තස්ස ‘‘එසො දොසො’’ති වදාමි, න පන මයා නානත්ථතා එකත්ථතා වා අනුඤ්ඤාතාති කුතො මෙ විරොධො සියාති. අථ වා අභාවත්තං ආපන්නෙහි ධම්මෙහි අනඤ්ඤෙ කුසලාදයොපි අභාවා එව සියුන්ති ඉදං වචනං අනියමෙන යෙ කෙචි ද්වෙ ධම්මා අභාවත්තං ආපන්නා, තෙහි අනඤ්ඤෙසං කුසලාදීසු යෙසං කෙසඤ්චි ද්වින්නං කුසලාදීනං අභාවත්තාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං එකස්ස භාවත්තා. යම්පි වුත්තං ‘‘තෙහි ච අඤ්ඤො කුසලපරොපි අභාවො සියා’’ති, තං අනියමදස්සනත්ථං වුත්තං, න සබ්බෙසං අභාවසාධනත්ථං. අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො අකුසලපරස්ස වා අබ්‍යාකතපරස්ස වා ධම්මස්ස භාවත්තෙ සති තෙහි අඤ්ඤො කුසලපරොපි අභාවො සියාති.

සබ්බමෙතං අකාරණන්ති එත්ථ කාරණං නාම යුත්ති. කුසලකුසලසද්දානං විය එකන්තඑකත්ථතං, කුසලරූපචක්ඛුම-සද්දානං විය එකන්තනානත්ථතඤ්ච විකප්පෙත්වා යායං පුනරුත්ති ඡක්කචතුක්කාපත්ති අසම්බන්ධවිරොධාභාවාපත්ති දොසාරොපනයුත්ති වුත්තා, සබ්බා සා අයුත්ති, තථා එකත්ථනානත්ථතාභාවතොති වුත්තං හොති. යා යා අනුමති යථානුමති අනුමතියා අනුමතියා වොහාරසිද්ධිතො. අනුමතියා අනුරූපං වා යථානුමති, යථා අනුමති පවත්තා, තථා තදනුරූපං වොහාරසිද්ධිතොති අත්ථො. අනුමති හි විසෙසනවිසෙසිතබ්බාභාවතො අච්චන්තමභින්නෙසු කත්ථචි කිරියාගුණාදිපරිග්ගහවිසෙසෙන අවිවටසද්දත්ථවිවරණත්ථං පවත්තා යථා ‘‘සක්කො ඉන්දො පුරින්දදො’’ති. කත්ථචි අච්චන්තං භින්නෙසු යථා ‘‘ධවො ඛදිරො පලාසො ච ආනීයන්තූ’’ති. කත්ථචි විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවතො භෙදාභෙදවන්තෙසු සෙය්‍යථාපි ‘‘නීලුප්පලං පණ්ඩිතපුරිසො’’ති, තාය තාය අනුමතියා තදනුරූපඤ්ච තෙ තෙ වොහාරා සිද්ධා. තස්මා ඉහාපි කුසලධම්ම-සද්දානං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවතො විසෙසත්ථසාමඤ්ඤත්ථපරිග්ගහෙන සමානෙ අත්ථෙ භෙදාභෙදයුත්තෙ පවත්ති අනුමතාති තාය තාය අනුමතියා තදනුරූපඤ්ච සිද්ධො එසො වොහාරො. තස්මා වුත්තං ‘‘සබ්බමෙතං අකාරණ’’න්ති.

අත්තනො අත්තනො අත්ථවිසෙසං තස්ස දීපෙන්තීති අත්තනා පරිග්ගහිතං අත්තනා වුච්චමානං අනවජ්ජසුඛවිපාකාදිකුසලාදිභාවං ධම්ම-සද්දස්ස දීපෙන්ති තදත්ථස්ස තබ්භාවදීපනවසෙනාති අධිප්පායො. න හි ධම්ම-සද්දො කුසලාදිභාවො හොතීති. ඉමිනාවාති ‘‘ධම්ම-සද්දො පරියත්තිආදීසු දිස්සතී’’තිආදිනා ‘‘අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තී’’තිආදිනා ච නයෙන. සො හි සබ්බත්ථ සමානො, න කුසල-සද්දො ආරොග්‍යාදීසු දිස්සතීති ‘‘කුච්ඡිතෙ සලයන්තී’’තිආදිකො, සො ච විසෙසනයො ‘‘ඉතො පරං විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාමා’’ති එතෙන අපනීතොති දට්ඨබ්බො. න හි කුසලාදිවිසෙසං ගහෙත්වා පවත්තා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තාතිආදයො විසෙසාති.

2. සුඛස්ස ච පහානාති එත්ථ සුඛින්ද්‍රියං ‘‘සුඛ’’න්ති වුත්තං, තඤ්ච සුඛවෙදනාව හොතීති ‘‘සුඛවෙදනායං දිස්සතී’’ති වුත්තං, න පන ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා වෙදනා’’තිඑවමාදීසු (සං. නි. 4.249 ආදයො) සුඛ-සද්දො විය සුඛවෙදනාසද්දෙන සමානත්ථත්තා. අයඤ්හි සුඛින්ද්‍රියත්ථො සුඛ-සද්දො කායසුඛනං කායානුග්ගහං සාතවිසෙසං ගහෙත්වා පවත්තො, න පන සුඛා වෙදනා ‘‘යං කිඤ්චි වෙදනං වෙදෙති සුඛං වා (ම. නි. 1.409), යො සුඛං දුක්ඛතො’’තිඑවමාදීසු (සං. නි. 4.253) සුඛ-සද්දො විය සාතසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා පවත්තොති. යස්මිං සති සුඛහෙතූනං පවත්ති, තං සුඛමූලං. බුද්ධුප්පාදෙ ච කාමසමතික්කමාදිකෙ විරාගෙ ච සති සුඛහෙතූනං පුඤ්ඤපස්සද්ධිආදීනං පවත්ති හොතීති තං ‘‘සුඛමූලං සුඛ’’න්ති වුත්තං. සුඛස්ස ච ආරම්මණත්තා ‘‘රූපං සුඛ’’න්ති වුත්තං. පුඤ්ඤානීති යදිදං වචනං, තං සුඛස්ස ච අධිවචනං ඉට්ඨවිපාකස්ස අධිවචනං තදත්ථස්ස ඉට්ඨවිපාකවිපච්චනතොති අත්ථො. සුඛපච්චයානං රූපාදීනං ඉට්ඨානං ඨානං ඔකාසො සග්ගා නන්දනඤ්චාති ‘‘සුඛා සග්ගා සුඛං නන්දන’’න්ති වුත්තං. දිට්ඨධම්මෙති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ. සුඛවිහාරාති පඨමජ්ඣානවිහාරාදී. නීවරණාදිබ්‍යාබාධරහිතත්තා ‘‘අබ්‍යාබජ්ඣා’’ති වුත්තා. සබ්බසඞ්ඛාරදුක්ඛනිබ්බාපනතො තංනිරොධත්තා වා ‘‘නිබ්බානං සුඛ’’න්ති වුත්තං. ආදි-සද්දෙන ‘‘අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, සුඛමිච්චෙව භාසිත’’න්ති අදුක්ඛමසුඛෙ. ‘‘ද්වෙපි මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා පරියායෙන සුඛා වෙදනා දුක්ඛා වෙදනා’’ති (සං. නි. 4.267) සුඛොපෙක්ඛාසු ච ඉට්ඨාසූති එවමාදීසු පවත්ති සඞ්ගහිතා.

දුක්ඛවත්ථූති දුක්ඛස්ස ඔකාසො. අත්තනො පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානම්පි හි තං දුක්ඛං ජාතිආදීසු විජ්ජමානෙසු තබ්බත්ථුකං හුත්වා උප්පජ්ජති. දුක්ඛපච්චයෙති දුක්ඛහෙතුම්හි, දුක්ඛස්ස ජනකෙති අත්ථො. දුක්ඛපච්චයට්ඨානෙති දුක්ඛජනකකම්මස්ස සහායභූතානං අනිට්ඨරූපාදිපච්චයානං ඨානෙ. පච්චයසද්දො හි ජනකෙ ජනකසහායෙ ච පවත්තතීති. ආදි-සද්දෙන ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.15, 45-46, 76) සඞ්ඛාරදුක්ඛාදීසු පවත්ති දට්ඨබ්බා. සම්පයුත්තෙ වත්ථුඤ්ච කරජකායං සුඛයති ලද්ධස්සාදෙ අනුග්ගහිතෙ කරොතීති සුඛා. සුඛාති වෙදනාසද්දමපෙක්ඛිත්වා සුඛභාවමත්තස්ස අප්පකාසනෙන නපුංසකලිඞ්ගතා න කතා. සභාවතො සඞ්කප්පතො ච යං ඉට්ඨං, තදනුභවනං ඉට්ඨාකාරානුභවනං වා ඉට්ඨානුභවනං.

සමන්ති අවිසමං. සමා එකීභාවූපගතා විය යුත්තා, සමං වා සහ යුත්තාති යොජෙතබ්බං. එකුප්පාදාති එකො සමානො උප්පාදො එතෙසන්ති එකුප්පාදා, සමානපච්චයෙහි සහුප්පත්තිකාති අත්ථො. සහුප්පත්තිකානං රූපාරූපානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකනිරොධා’’ති වුත්තං, යෙ සමානුප්පාදා සමානනිරොධා ච, තෙ සම්පයුත්තාති රූපාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයොගො නිවාරිතො හොති. එවමපි අවිනිබ්භොගරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකවත්ථුකා’’ති වුත්තං, යෙ එකුප්පාදා එකනිරොධා එකවත්ථුකා ච, තෙ සම්පයුත්තාති. එවමපි අවිනිබ්භොගරූපෙසු එකං මහාභූතං සෙසමහාභූතොපාදාරූපානං නිස්සයපච්චයො හොතීති තෙන තානි එකවත්ථුකානීති, චක්ඛාදිනිස්සයභූතානි වා භූතානි එකං වත්ථු එතෙසු සන්නිස්සිතන්ති එකවත්ථුකානීති කප්පෙන්තස්ස තෙසං සම්පයුත්තතාපත්ති සියාති තන්නිවාරණත්ථං ‘‘එකාරම්මණා’’ති වුත්තං, යෙ එකුප්පාදා…පෙ… එකාරම්මණා ච හොන්ති, තෙ සම්පයුත්තාති. පටිලොමතො වා එකාරම්මණාති වුත්තෙ එකවීථියඤ්ච පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනානං නානාවීථියං පරසන්තානෙ ච එකස්මිං ආරම්මණෙ උප්පජ්ජමානානං භින්නවත්ථුකානං සම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකවත්ථුකා’’ති වුත්තං, යෙ එකවත්ථුකා හුත්වා එකාරම්මණා, තෙ සම්පයුත්තාති. එවමපි සම්පටිච්ඡනසන්තීරණාදීනං සම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකනිරොධා’’ති වුත්තං, යෙ එකනිරොධා හුත්වා එකවත්ථුකා එකාරම්මණා, තෙ සම්පයුත්තාති. කිං පන නානුප්පාදාපි එවං තිවිධලක්ඛණා හොන්ති, අථ එකුප්පාදා එවාති විචාරණාය එකුප්පාදා එව එවං තිවිධලක්ඛණා හොන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘එකුප්පාදා’’ති වුත්තං.

3. විපක්කභාවමාපන්නානං අරූපධම්මානන්ති යථා සාලිබීජාදීනං ඵලානි තංසදිසානි නිබ්බත්තානි විපක්කානි නාම හොන්ති, විපාකනිරුත්තිඤ්ච ලභන්ති, න මූලඞ්කුරපත්තඛන්ධනාළානි, එවං කුසලාකුසලානං ඵලානි අරූපධම්මභාවෙන සාරම්මණභාවෙන සුක්කකණ්හාදිභාවෙන ච තංසදිසානි විපක්කභාවමාපන්නානීති විපාකනිරුත්තිං ලභන්ති, න රූපධම්මා කම්මනිබ්බත්තාපි කම්මාසදිසාති දස්සෙතුං වුත්තං. ජාතිජරාසභාවාති ජායනජීරණසභාවා. විපාකපකතිකාති විපච්චනපකතිකා. විපච්චනසභාවතා ච අනුපච්ඡින්නාවිජ්ජාතණ්හාමානසන්තානෙ සබ්‍යාපාරතා, තෙන අභිඤ්ඤාදිකුසලානං භාවනායපහාතබ්බාදිඅකුසලානඤ්ච විපාකානුප්පාදනෙපි විපාකධම්මතා සිද්ධා හොති. විපක්කභාවන්ති චෙත්ථ භාව-සද්දෙන සභාවො එව වුත්තො. තං යථාවුත්තං විපක්කසභාවං දුතියස්ස වුත්තං විපච්චනසභාවඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘උභයසභාවපටික්ඛෙපවසෙනා’’ති ආහ.

4. උපෙතෙන ආදින්නා උපාදින්නා. කිං පන තං උපෙතං, කෙන ච උපෙතං, කථඤ්ච උපෙතං, කෙ ච තෙන ආදින්නාති? සති ච ලොකුත්තරානං කෙසඤ්චි ආරම්මණභාවෙ තන්නිවත්තනත්ථං උපෙතසද්දසම්බන්ධිනා උපය-සද්දෙන වුච්චමානාහි චතුබ්බිධුපාදානභූතාහි තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතං, තෙහි ච ආරම්මණකරණවසෙන උපෙතං, න සමන්නාගමවසෙන. සති ච සබ්බතෙභූමකධම්මානං උපාදානාරම්මණත්තෙ යෙහි විපාකකටත්තාරූපානි අම්හෙහි නිබ්බත්තත්තා අම්හාකං එතානි ඵලානීති ගණ්හන්තෙහි විය ආදින්නානි, තානි තෙභූමකකම්මානි කම්මභාවෙන එකත්තං උපනෙත්වා උපෙතන්ති ඉධ ගහිතානි. තෙහි ච නිබ්බත්තානි විපාකකටත්තාරූපානි උපාදින්නා ධම්මාති සබ්බමෙතං දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණකරණවසෙනා’’තිආදි වුත්තං. අයඤ්ච අත්ථනයො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො, න වචනානුපුබ්බෙනාති. එත්ථාහ – යදි ආරම්මණකරණවසෙන තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන ආදින්නා උපාදින්නා, සබ්බතෙභූමකධම්මා ච තණ්හාදීනං ආරම්මණා හොන්ති, න ච උපෙතසද්දො කම්මෙ එව නිරුළ්හො, තෙන කම්මස්සෙව ගහණෙ කාරණං නත්ථි, තස්මා සබ්බතෙභූමකධම්මපච්චයුප්පන්නානං අවිජ්ජාදිහෙතූහි නිබ්බත්තානං සඞ්ඛාරාදිඵලානං උපාදින්නත්තං ආපජ්ජති තෙසම්පි තෙහිඵලභාවෙන ගහිතත්තා. උප-සද්දෙන ච උපෙතතාමත්තං ජොතිතං, න ආරම්මණකරණං සමන්නාගමනිවත්තකං, ආදින්න-සද්දෙන ච ගහිතතාමත්තං වුත්තං, න කම්මසමුට්ඨානතාවිසෙසො. තස්මා සබ්බපච්චයුප්පන්නානං උපාදින්නත්තං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති බොධනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාපවත්තිතො. යෙසඤ්හි බොධනත්ථං ‘‘උපාදින්නා’’ති එතං වුත්තං, තෙ තෙනෙව වචනෙන යථාවුත්තප්පකාරෙ ධම්මෙ බුජ්ඣිංසු, එතරහි පන තාවතා බුජ්ඣිතුං අසක්කොන්තෙන සුත්වා තදත්ථො වෙදිතබ්බොති එසා අත්ථවිභාවනා කතා ‘‘කම්මුනා’’ති.

අයං පන අපරො අත්ථො දට්ඨබ්බො – උප-සද්දො උපෙතං දීපෙති. අයඤ්හි උප-සද්දො සමාසෙ පයුජ්ජමානො ‘‘අතිමාලා’’තිආදීසු අති-සද්දො විය අතික්කමනං සසාධනං උපගමනං සසාධනං වදති, උපගමනඤ්ච උපාදානඋපයො, තෙන උපගතං උපෙතං. කිං පන තන්ති? යං අසති උපාදානෙ න හොති, තං ‘‘උපාදානපච්චයා භවො’’ති එවං වුත්තං තෙභූමකකම්මං පච්චයභාවෙන පුරිමජාතුප්පන්නෙන උපාදානෙන උපගතත්තා ‘‘උපෙත’’න්ති වුච්චති. න හි කොචි අනුපග්ගම්ම අනිච්ඡන්තො කම්මං කරොතීති. තෙන උපෙතෙන කම්මුනා පුනබ්භවස්ස ආදානං හොති. කම්මුනා හි සාසවෙන සත්තා ආදියන්ති පුනබ්භවං, තස්මා ආදාතබ්බභාවෙන පාකටො පුනබ්භවො. සො ච උපපත්තිභවො තෙභූමකවිපාකකටත්තාරූපසඞ්ගහො ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’ති එත්ථ ජාතිවචනෙ සමවරුද්ධොති උපාදින්නවචනෙන උපපත්තිභවො වුච්චති, උපපත්තිභවො ච තෙභූමකවිපාකකටත්තාරූපානීති ධාතුකථායං පකාසිතමෙතං. තස්මා උපෙතෙන ආදින්නාති තෙ එව ධම්මා වුච්චන්තීති සිද්ධො අයමත්ථොති. උපාදින්න-සද්දස්ස අත්ථං වත්වා තං විස්සජ්ජෙත්වා උපාදානිය-සද්දස්ස විසුං උපාදින්නසද්දානපෙක්ඛං අත්ථං වත්තුං ‘‘ආරම්මණභාවං උපගන්ත්වා’’තිආදිමාහ. තස්මා එව අවිසෙසෙත්වා ‘‘උපාදානස්ස ආරම්මණපච්චයභූතානමෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. තං පන උපාදානියං උපාදින්නං අනුපාදින්නන්ති දුවිධං. තස්මා තං විසෙසනෙන දස්සෙන්තො ‘‘උපාදින්නා ච තෙ උපාදානියා චා’’තිආදිමාහ.

5. සංකිලෙසොති දස කිලෙසවත්ථූනි වුච්චන්ති. සංකිලිට්ඨාති තෙහි විබාධිතා උපතාපිතා ච. තෙ පන යස්මා සංකිලෙසසම්පයුත්තා එකුප්පාදාදීහි නින්නානත්තා එකීභාවමිව ගතා විසාදීහි විය සප්පිආදයො විදූසිතා මලීනා විබාධිතා උපතාපිතා ච නාම හොන්ති, තස්මා ආහ ‘‘සංකිලෙසෙන සමන්නාගතා සංකිලිට්ඨා’’ති. සංකිලෙසං අරහන්තීති සංකිලෙසස්ස ආරම්මණභාවෙන තං ලද්ධුං අරහන්තීති අත්ථො. ආරම්මණභාවානතික්කමනතොති එතෙන සංකිලෙසානතික්කමනමෙව දස්සෙති, වත්ථයුගිකසුඞ්කසාලිකසද්දානං විය සංකිලෙසික-සද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා.

6. සහ විතක්කෙන හොන්තීති වචනසෙසො යොජෙතබ්බො අවුච්චමානස්සපි භවති-අත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තා. මත්තාති පමාණවාචකං එකං පදන්ති ගහෙත්වා ‘‘විචාරොව මත්තා එතෙස’’න්ති අත්ථො වුත්තො. අඤ්ඤත්ථ අවිප්පයොගීසු විතක්කවිචාරෙසු විචාරොව එතෙසං මත්තා, තතො උද්ධං විතක්කෙන සම්පයොගං න ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අයමපරො අත්ථො – මත්ත-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථො. සවිතක්කසවිචාරා ධම්මා හි විතක්කවිසිට්ඨෙන විචාරෙන සවිචාරා, එතෙ පන විචාරමත්තෙන විතක්කසඞ්ඛාතවිසෙසරහිතෙන, තස්මා ‘‘විචාරමත්තා’’ති වුච්චන්ති, විචාරමත්තවන්තොති අත්ථො. විචාරමත්තවචනෙන අවිතක්කත්තෙ සිද්ධෙ අවිතක්කානං අඤ්ඤෙසම්පි අත්ථිභාවජොතනත්ථං අවිතක්කවචනං. අවිතක්කා හි විචාරමත්තා ච සන්ති අවිචාරා චාති නිවත්තෙතබ්බා ගහෙතබ්බා ච හොන්ති, තෙසු අවුච්චමානෙසු නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බස්ස අදස්සිතත්තා විචාරමත්තාවඅවිතක්කාති ආපජ්ජෙය්‍යාති. විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො පන යථාකාමං හොතීති සාමඤ්ඤෙන අවිතක්කභාවෙන සහ විචාරමත්තතාය ධම්මවිසෙසනභාවං දස්සෙතුං ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති පදානුක්කමො කතො.

අථ වා සවිචාරා දුවිධා සවිතක්කා අවිතක්කා ච, තෙසු අවිතක්කෙ නිවත්තෙතුං ආදිපදං වුත්තං. අවිචාරා ච දුවිධා සවිතක්කා අවිතක්කා ච, තෙසු සවිතක්කෙ නිවත්තෙතුං තතියපදං වුත්තං. යෙ පන ද්වීහිපි නිවත්තිතා අවිතක්කා සවිතක්කා ච සවිචාරා අවිචාරා ච, තෙසු අඤ්ඤතරදස්සනං වා කත්තබ්බං සියා උභයදස්සනං වා. උභයදස්සනෙ කරියමානෙ යදි ‘‘සවිතක්කසවිචාරා’’ති වුච්චෙය්‍ය, ආදිපදත්ථතාව ආපජ්ජති. අථ ‘‘අවිතක්කඅවිචාරා’’ති වුච්චෙය්‍ය, අන්තපදත්ථතා. අථ පන ‘‘අවිතක්කසවිචාරා සවිතක්කඅවිචාරා’’ති වුච්චෙය්‍ය, අජ්ඣත්තබහිද්ධානං විය අත්ථන්තරාභාවො වා සඞ්කරදොසො වා එකස්සෙව සවිතක්කාවිතක්කතාසවිචාරාවිචාරතාවිරොධො වා ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා අඤ්ඤතරදස්සනෙන ඉතරම්පි පකාසෙතුං අවිතක්කවචනෙන ද්විප්පකාරෙසු වත්තබ්බෙසු සවිතක්කඅවිචාරෙ නිවත්තෙත්වා අවිතක්කසවිචාරෙ දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති. අථ වා විතක්කාභාවෙන එතෙ විචාරමත්තා, න විචාරතො අඤ්ඤස්ස කස්සචි ධම්මස්ස අභාවාති දස්සෙතුං අවිතක්කවචනෙන විචාරමත්තා විසෙසිතා.

7. උපෙක්ඛතීති වෙදයමානාපි මජ්ඣත්තවෙදනා සුඛාකාරෙ දුක්ඛාකාරෙ ච උදාසිනා හොතීති අත්ථො. අථ වා උපෙතා යුත්තා සුඛදුක්ඛානං අවිරුද්ධා ඉක්ඛා අනුභවනං උපෙක්ඛා. විසෙසදස්සනවසෙනාති නානත්තදස්සනවසෙන. යදි හි පීතිසහගතා එව සුඛසහගතා සියුං, ‘‘පීතිසහගතා’’ති එතෙනෙව සිද්ධත්තා ‘‘සුඛසහගතා’’ති ඉදං න වත්තබ්බං සියා, ‘‘සුඛසහගතා’’ති වා වුච්චමානෙ ‘‘පීතිසහගතා’’ති න වත්තබ්බං, තතො තිකං පූරෙන්තෙන දුක්ඛසහගතපදං වත්තබ්බං සියා, එවඤ්ච සති ‘‘වෙදනාත්තිකො එවාය’’න්ති වුත්තවචනං ආපජ්ජති, තස්මා ‘‘පීතිසහගතා’’ති වත්වා ‘‘සුඛසහගතා’’ති වදන්තො පීතිවිප්පයුත්තම්පි සුඛං අත්ථීති තතියජ්ඣානකායවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං සුඛං සප්පීතිකසුඛතො භින්නං කත්වා දස්සෙතීති අධිප්පායො. අථ වා පීතිසුඛානං දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තානං නානත්තදස්සනත්ථං අයං තිකො වුත්තො. ‘‘පීතිසහගතා’’ති එත්ථ හි සුඛෙකදෙසො සඞ්ගහිතො, න පීති. ‘‘සුඛසහගතා’’ති එත්ථ පීති සඞ්ගහිතා, න සුඛං. පීතිවිප්පයුත්තසුඛසහගතා ච පුරිමෙන අසඞ්ගහිතා පච්ඡිමෙන සඞ්ගහිතාති සිද්ධො පීතිසුඛානං විසෙසොති.

8. නිබ්බානං දස්සනතොති නිබ්බානාරම්මණතං සන්ධායාහ. අථ වා ධම්මචක්ඛු පුනප්පුනං නිබ්බත්තනෙන භාවනාභාවං අප්පත්තං දස්සනං නාම, ධම්මචක්ඛු ච පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණෙන චතුසච්චධම්මදස්සනං තදතිසයො, තස්මා නත්ථෙත්ථ ගොත්‍රභුස්ස දස්සනභාවාපත්තීති. උභයපටික්ඛෙපවසෙනාති ද්වීහි පදෙහි වුත්තධම්මපටික්ඛෙපවසෙන, න පහායකපටික්ඛෙපවසෙන. තථා හි සති දස්සනභාවනාහි අඤ්ඤො සමුච්ඡෙදවසෙන පහායකො අත්ථි, තෙන පහාතබ්බා නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බාති අයමත්ථො ආපජ්ජති, න ච අඤ්ඤො පහායකො අත්ථි අඤ්ඤෙහි වික්ඛම්භිතානඤ්ච පුනප්පවත්තිසබ්භාවා, නාපි පහාතබ්බා තතියපදෙන සඞ්ගය්හන්ති, කින්තු අප්පහාතබ්බා එවාති. තස්මා පහාතබ්බපදං පච්චෙකං යොජෙත්වා නෙව දස්සනෙන පහාතබ්බා න භාවනාය පහාතබ්බාති දස්සනෙන භාවනාය පහාතබ්බෙහි අඤ්ඤෙ ගහිතාති වෙදිතබ්බා.

9. එවමත්ථං අග්ගහෙත්වාති අත්ථායුත්තිතො ච සද්දායුත්තිතො ච අග්ගහෙතබ්බතං දස්සෙති. දස්සනභාවනාහි අප්පහාතබ්බහෙතුමත්තෙසු හි ගය්හමානෙසු අහෙතුකා අසඞ්ගහිතාති යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස අපරිපුණ්ණත්තා අත්ථායුත්ති, පහාතබ්බසද්දස්ස නිච්චසාපෙක්ඛත්තෙ ච සති න සම්බන්ධීසද්දතො පහායකතො අඤ්ඤං පටිසෙධං අපෙක්ඛමානස්ස හෙතුසද්දෙන සමාසො උපපජ්ජතීති සද්දායුත්ති ච වෙදිතබ්බා. එවමත්ථො ගහෙතබ්බොති පහාතබ්බ-සද්දං පටිසෙධෙන අයොජෙත්වා යෙසං අඤ්ඤපදත්ථෙ සමාසො, තබ්බිසෙසනං අත්ථීති ඉදං පටිසෙධෙන යොජෙත්වා දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං නෙවත්ථීති අත්ථො ගහෙතබ්බොති වුත්තං හොති. එවඤ්ච සති යථාධිප්පෙතත්ථො සබ්බො සඞ්ගහිතොති. අත්ථායුත්ති මා හොතු, සද්දො පන ඉධාපි න යුත්තො. එකන්තයොගීනං අත්ථි-සද්දමෙව හි අපෙක්ඛමානානං උභින්නං පහාතබ්බහෙතු-සද්දානං සමාසො යුත්තො, න පටිසෙධං අපෙක්ඛමානානන්ති, තස්මා ගහෙතබ්බත්ථදස්සනමත්තං එතං කතං, සද්දො පන යථා යුජ්ජති, තථා යොජෙතබ්බො. එවං පන යුජ්ජති – පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං අත්ථීති පහාතබ්බහෙතුකා. කෙන පහාතබ්බොති? දස්සනෙන භාවනාය ච. තයිදං පහාතබ්බහෙතුකපදං දස්සනභාවනාපදෙහි විසුං විසුං යොජෙත්වා තෙහි යුත්තෙන යෙ දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුකා නෙව හොන්ති, භාවනාය පහාතබ්බහෙතුකා ච න හොන්තීති පටිසෙධඤ්ච විසුං විසුං යොජෙත්වා තෙ නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බහෙතුකාති වුච්චන්ති. නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මවචනං විය හි පුරිමපදද්වයසඞ්ගහිතධම්මපටිසෙධනෙන තදඤ්ඤධම්මනිදස්සනමෙතං හොති, න අහෙතුකපදං විය හෙතුවිරහප්පකාසනෙනාති. එවඤ්ච කත්වා ද්වෙ පටිසෙධා යුත්තා හොන්ති.

හෙතුයෙව හි තෙසං නත්ථි, යො දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො සියාති පුරිමස්මිඤ්හි අත්ථෙ හෙතූනං දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බතා පටික්ඛිත්තා, පටික්ඛෙපො ච පහාතබ්බාසඞ්කාසබ්භාවෙ හොති, පහාතබ්බාසඞ්කා ච හෙතුම්හි සති සියා, තෙසං පන අහෙතුකානං හෙතුයෙව නත්ථි, යො දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො සියා, තදභාවා පහාතබ්බාසඞ්කා නත්ථීති තංනිවාරණත්ථො පටික්ඛෙපො න සම්භවති, තස්මා ‘‘නෙවදස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බො හෙතු එතෙස’’න්ති එවං අහෙතුකානං ගහණං න භවෙය්‍යාති අත්ථො. අථ වා ඉතරථා හි අහෙතුකානං අග්ගහණං භවෙය්‍යාති අත්ථස්ස පාකටත්තා න කාරණසාධනීයො එසොති ගහෙතබ්බත්ථස්සෙව කාරණං වදන්තො ‘‘හෙතුයෙව හි තෙසං නත්ථී’’තිආදිමාහ. තෙසඤ්හි නෙවදස්සනෙන න භාවනායපහාතබ්බහෙතුකපදවචනීයානං යො දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො සියා, සො එවංපකාරො හෙතු නත්ථි. තෙ හි අනෙකප්පකාරා සහෙතුකා අහෙතුකා චාති, තස්මා නෙවදස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං අත්ථීති අයමත්ථො ගහෙතබ්බොති අත්ථො.

10. තං ආරම්මණං කත්වාති ඉදං චතුකිච්චසාධනවසෙන ආරම්මණකරණං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤථා ගොත්‍රභුඵලපච්චවෙක්ඛණාදීනම්පි අපචයගාමිතා ආපජ්ජෙය්‍යාති. අථ වා හෙතුභාවෙන අපචයං නිබ්බානං ගච්ඡන්තීති අපචයගාමිනො. නිබ්බානස්ස හි අනිබ්බත්තනියත්තෙපි සමුදයප්පහානසමුදයනිරොධානං අධිගමඅධිගන්තබ්බභාවතො හෙතුහෙතුඵලභාවො මග්ගනිබ්බානානං යුජ්ජති. යථාහ ‘‘දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 719). අත්ථොති හි හෙතුඵලං. ධම්මොති හෙතූති. පුරිමපච්ඡිමානං පුරිමෙ සසම්පයුත්තා වුත්තා, පච්ඡිමෙ කෙවලා. පුරිමෙ විය පන පච්ඡිමෙ අත්ථෙපි අරියමග්ගසීසෙන සබ්බලොකුත්තරකුසලචිත්තුප්පාදා ගහෙතබ්බා. දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ ‘‘ආචයං ගාමිනො’’ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපො කතොති දට්ඨබ්බො. ආචිනන්තීති වා ආචයා, ආචයා හුත්වා ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීතිපි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

11. සත්ත පන සෙක්ඛා සික්ඛනසීලාති සෙක්ඛා, තෙසං ඉමෙති සෙක්ඛා, අඤ්ඤාසාධාරණා මග්ගඵලත්තයධම්මා. සයමෙව සික්ඛන්තීති සික්ඛනසීලානමෙතං නිදස්සනං. යෙ හි ධම්මා සික්ඛන්ති, තෙ සික්ඛනසීලා හොන්තීති. අක්ඛරත්ථො පන සික්ඛා එතෙසං සීලන්ති සෙක්ඛාති. න සෙක්ඛාති යත්ථ සෙක්ඛභාවාසඞ්කා අත්ථි, තත්ථායං පටිසෙධොති ලොකියනිබ්බානෙසු අසෙක්ඛභාවානාපත්ති දට්ඨබ්බා. සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා හි සික්ඛා අත්තනො පටිපක්ඛකිලෙසෙහි විප්පමුත්තා පරිසුද්ධා උපක්කිලෙසානං ආරම්මණභාවම්පි අනුපගමනතො එතා සික්ඛාති වත්තුං යුත්තා අට්ඨසු මග්ගඵලෙසු විජ්ජන්ති, තස්මා චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයධම්මා විය අරහත්තඵලධම්මාපි තාසු සික්ඛාසු ජාතාති ච, තංසික්ඛාසමඞ්ගිනො අරහතො ඉතරෙසං විය සෙක්ඛත්තෙ සති සෙක්ඛස්ස එතෙති ච, සික්ඛා සීලං එතෙසන්ති ච සෙක්ඛාති ආසඞ්කිතබ්බා සියුන්ති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘අසෙක්ඛා’’ති යථාවුත්තසෙක්ඛභාවපටිසෙධො කතො. අරහත්තඵලෙ හි පවත්තමානා සික්ඛා පරිනිට්ඨිතසික්ඛාකිච්චත්තා න සික්ඛාකිච්චං කරොන්ති, කෙවලං සික්ඛාඵලභාවෙනෙව පවත්තන්ති, තස්මා තා න සික්ඛාවචනං අරහන්ති, නාපි තංසමඞ්ගිනො සෙක්ඛවචනං, න ච තංසම්පයුත්තා සික්ඛනසීලාති සික්ඛාසු ජාතාතිආදිඅත්ථෙහි අග්ගඵලධම්මා සෙක්ඛා න හොන්ති, හෙට්ඨිමඵලෙසු පන සික්ඛා සකදාගාමිමග්ගවිපස්සනාදීනං උපනිස්සයභාවතො සික්ඛාකිච්චං කරොන්තීති සික්ඛාවචනං අරහන්ති, තංසමඞ්ගිනො ච සෙක්ඛවචනං, තංසම්පයුත්තා ච සික්ඛනසීලවුත්තීති තත්ථ ධම්මා යථාවුත්තෙහි අත්ථෙහි සෙක්ඛා හොන්ති එව.

සෙක්ඛාති වා අපරියොසිතසික්ඛා දස්සිතා. අනන්තරමෙව ‘‘අසෙක්ඛා’’ති වචනං පරියොසිතසික්ඛානං දස්සනන්ති න ලොකියනිබ්බානානං අසෙක්ඛතාපත්ති. වුද්ධිප්පත්තා වා සෙක්ඛාති එතස්මිං අත්ථෙ සෙක්ඛධම්මෙසු එව කෙසඤ්චි වුද්ධිප්පත්තානං අසෙක්ඛතා ආපජ්ජති, තෙන අරහත්තමග්ගධම්මා වුද්ධිප්පත්තා ච යථාවුත්තෙහි ච අත්ථෙහි සෙක්ඛාති කත්වා අසෙක්ඛා ආපන්නාති? න, තංසදිසෙසු තබ්බොහාරා. අරහත්තමග්ගතො හි නින්නානාකරණං අරහත්තඵලං ඨපෙත්වා පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණං විපාකභාවඤ්ච, තස්මා තෙ එව සෙක්ඛා ධම්මා අරහත්තඵලභාවං ආපන්නාති සක්කා වත්තුං, කුසලසුඛතො ච විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරන්ති වුද්ධිප්පත්තා ච තෙ ධම්මා හොන්තීති අසෙක්ඛාති වුච්චන්තීති.

12. කිලෙසවික්ඛම්භනාසමත්ථතාදීහි පරිත්තා. ‘‘කිලෙස…පෙ… තායා’’ති අත්ථත්තයම්පි කුසලෙසු යුජ්ජති, විපාකකිරියෙසු දීඝසන්තානතාව. පමාණකරෙහි වා ඔළාරිකෙහි කාමතණ්හාදීහි පරිච්ඡින්නා පරිත්තා. තෙහි අපරිච්ඡින්නත්තා සුඛුමෙහි රූපතණ්හාදීහි පරිච්ඡින්නා පමාණමහත්තං ගතාති මහග්ගතා. අපරිච්ඡින්නා අප්පමාණා.

14. අතප්පකට්ඨෙනාති දිවසම්පි පච්චවෙක්ඛියමානා ලොකුත්තරධම්මා තිත්තිං න ජනෙන්ති සමාපජ්ජියමානාපි ඵලධම්මාති.

15. මාතුඝාතාදීසු පවත්තමානාපි හිතසුඛං ඉච්ඡන්තාව පවත්තන්තීති තෙ ධම්මා හිතසුඛාවහා මෙ භවිස්සන්තීති ආසීසිතා හොන්ති, තථා අසුභාසුඛානිච්චානත්තෙසු සුභාදිවිපරියාසදළ්හතාය ආනන්තරියකම්මනියතමිච්ඡාදිට්ඨීසු පවත්ති හොතීති තෙ ධම්මා අසුභාදීසු සුභාදිවිපරීතප්පවත්තිකා හොන්ති. මිච්ඡාසභාවාති මුසාසභාවා. අනෙකෙසු ආනන්තරියෙසු කතෙසු යං තත්ථ බලවං, තං විපච්චති, න ඉතරානීති එකන්තවිපාකජනකතාය නියතතා න සක්කා වත්තුන්ති ‘‘විපාකදානෙ සතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛන්ධභෙදානන්තරන්ති චුතිඅනන්තරං. චුති හි මරණනිද්දෙසෙ (විභ. 193) ‘‘ඛන්ධානං භෙදො’’ති වුත්තාති. එතෙන වචනෙන සති ඵලදානෙ චුතිඅනන්තරො එව, න අඤ්ඤො එතෙසං ඵලකාලොති ඵලකාලනියමෙනෙව නියතතා වුත්තා හොති, න ඵලදානනියමෙනාති නියතඵලකාලානං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං දිට්ඨධම්මවෙදනීයානම්පි නියතතා ආපජ්ජති, තස්මා විපාකධම්මධම්මානං පච්චයන්තරවිකලතාදීහි අවිපච්චමානානම්පි අත්තනො සභාවෙන විපාකධම්මතා විය බලවතා ආනන්තරියෙන විපාකෙ දින්නෙ අවිපච්චමානානම්පි ආනන්තරියානං ඵලදානෙ නියතසභාවා ආනන්තරියසභාවා ච පවත්තීති අත්තනො සභාවෙන ඵලදානනියමෙනෙව නියතතා ආනන්තරියතා ච වෙදිතබ්බා. අවස්සඤ්ච නියතසභාවා ආනන්තරියසභාවා ච තෙසං පවත්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙතං අඤ්ඤස්ස බලවතො ආනන්තරියස්ස අභාවෙ චුතිඅනන්තරං එකන්තෙන ඵලදානතො.

නනු එවං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං අඤ්ඤස්මිං විපාකදායකෙ අසති චුතිඅනන්තරමෙව එකන්තෙන ඵලදානතො ආනන්තරියසභාවා නියතසභාවා ච පවත්ති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති අසමානජාතිකෙන චෙතොපණිධිවසෙන උපඝාතකෙන ච නිවත්තෙතබ්බවිපාකත්තා අනන්තරෙකන්තඵලදායකත්තාභාවා, න පන ආනන්තරියකානං පඨමජ්ඣානාදීනං දුතියජ්ඣානාදීනි විය අසමානජාතිකං ඵලනිවත්තකං අත්ථි සබ්බානන්තරියකානං අවීචිඵලත්තා, න ච හෙට්ඨුපපත්තිං ඉච්ඡතො සීලවතො චෙතොපණිධි විය උපරූපපත්තිජනකකම්මඵලං ආනන්තරියකඵලං නිවත්තෙතුං සමත්ථො චෙතොපණිධි අත්ථි අනිච්ඡන්තස්සෙව අවීචිපාතනතො, න ච ආනන්තරියකොපඝාතකං කිඤ්චි කම්මං අත්ථි, තස්මා තෙසංයෙව අනන්තරෙකන්තවිපාකජනකසභාවා පවත්තීති.

අනෙකානි ච ආනන්තරියකානි කතානි එකන්තෙ විපාකෙ සන්නියතත්තා උපරතාවිපච්චනසභාවාසඞ්කත්තා නිච්ඡිතානි සභාවතො නියතානෙව. චුතිඅනන්තරං පන ඵලං අනන්තරං නාම තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තානි තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලානි අනන්තරප්පයොජනානි චාති සභාවතො ආනන්තරියකානෙව ච හොන්ති. තෙසු පන සමානසභාවෙසු එකෙන විපාකෙ දින්නෙ ඉතරානි අත්තනා කත්තබ්බස්ස කිච්චස්ස තෙනෙව කතත්තා න දුතියං තතියම්පි ච පටිසන්ධිං කරොන්ති, න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති නත්ථි තෙසං නියතානන්තරියතානිවත්තීති. න හි සමානසභාවං සමානසභාවස්ස සමත්ථතං විහනතීති. එකස්ස පන අඤ්ඤානිපි උපත්ථම්භකානි හොන්තීති දට්ඨබ්බානීති. සම්මා සභාවාති සච්චසභාවා.

16. පරිපුණ්ණමග්ගකිච්චත්තා චත්තාරො අරියමග්ගාව ඉධ ‘‘මග්ගා’’ති වුත්තා. පච්චයට්ඨෙනාති මග්ගපච්චයට්ඨෙන. නික්ඛෙපකණ්ඩෙපි හි යෙ මග්ගපච්චයං ලභන්ති, න පන සයං මග්ගපච්චයභාවං ගච්ඡන්ති, තෙ මග්ගහෙතුකාති දස්සෙතුං ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස මග්ගඞ්ගානි ඨපෙත්වා’’තිආදි (ධ. ස. 1039) වුත්තං. යො පන තත්ථෙව ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස අලොභො අදොසො අමොහො, ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’ති ආදිනයො වුත්තො, තං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගසම්පයුත්තා වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස සම්මාදිට්ඨි මග්ගො චෙව හෙතු චා’’තිආදිනා පන වුත්තනයං දස්සෙතුං ‘‘සම්මාදිට්ඨි සය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පන අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනවසෙන පටිපාටියා තයො නයා වුත්තා, හෙතුබහුතාවසෙන තතියො නයො ඉධ දුතියො වුත්තො.

අභිභවිත්වා පවත්තනට්ඨෙනාති සහජාතාධිපතිපි පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන ජෙට්ඨකභාවෙ පවත්තමානො සහජාතෙ අත්තනො වසෙ අනුවත්තයමානො තෙ අභිභවිත්වා පවත්තති, ආරම්මණාධිපතිපි තදාරම්මණෙ ධම්මෙ තථෙව අත්තානං අනුවත්තයමානො තෙ ධම්මෙ අභිභවිත්වා ආරම්මණභාවෙන පවත්තති, න පච්චුප්පන්නභාවෙන, තස්මා අධිපතිද්වයම්පි සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘මග්ගො අධිපති එතෙස’’න්ති අයඤ්ච අත්ථො නික්ඛෙපකණ්ඩෙ උදාහරණවසෙන ආගතං අත්ථනයං ගහෙත්වා වුත්තො. යස්මා පන පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 2.16.11) ‘‘මග්ගාධිපතිං ධම්මං පටිච්ච මග්ගාධිපති ධම්මො උප්පජ්ජති නාධිපතිපච්චයා, මග්ගාධිපතී ඛන්ධෙ පටිච්ච මග්ගාධිපති අධිපතී’’ති වුත්තං, තස්මා මග්ගො අධිපති මග්ගාධිපතීති අයම්පි අත්ථො පාළියං සරූපෙකසෙසවසෙන සමානසද්දත්ථවසෙන වා සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

17. අනුප්පන්නාති එතෙන සබ්බො උප්පන්නභාවො පටිසිද්ධො, න උප්පන්නධම්මභාවො එවාති තෙන උප්පන්නා විගතා අතීතාපි න සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. යදි හි සඞ්ගහිතා සියුං, ‘‘අනුප්පන්නො ධම්මො උප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිඑවමාදි වුච්චෙය්‍ය, න තු වුත්තන්ති. අනාගතානි විපාකකටත්තාරූපානි අතීතෙ අනාගතෙ වා කම්මෙ පුරිමනිප්ඵන්නෙ එව උප්පජ්ජිස්සන්ති, නානිප්ඵන්නෙති පරිනිට්ඨිතකාරණෙකදෙසානෙව හොන්ති, තස්මා තානි ‘‘අවස්සං උප්පජ්ජිස්සන්තීති උප්පාදිනො ධම්මා’’ති වුච්චන්ති.

18. අත්තනො සභාවන්ති කක්ඛළඵුසනාදිසභාවං.

20. එවං පවත්තමානාති එවං චක්ඛාදිභාවෙන ඵුසනාදිභාවෙන ච එකසන්තතිපරියාපන්නතාවසෙන පවත්තමානා. අත්තානං අධි අජ්ඣත්තාති අධි-සද්දො සමාසවිසයෙ අධිකාරත්ථං පවත්තිඅත්ථඤ්ච ගහෙත්වා පවත්තතීති අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තා අජ්ඣත්තා. තෙනාති යස්ස ඣානා වුට්ඨහිත්වා අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධා ච සුඤ්ඤතං ආනෙඤ්ජඤ්ච මනසිකරොතො අජ්ඣත්තසුඤ්ඤතාදීසු චිත්තං න පක්ඛන්දති න පසීදති න සන්තිට්ඨති නාධිමුච්චති, යො ච ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො, තෙන භික්ඛුනා. තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙති පඨමජ්ඣානාදිසමාධිනිමිත්තෙ. අජ්ඣත්තමෙවාති ඣානගොචරෙ කසිණාදිම්හි. චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බන්ති පඨමජ්ඣානාදිචිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බං. අජ්ඣත්තරතොති ගොචරජ්ඣත්තෙ නිබ්බානෙ රතො, සමාධිගොචරෙ කම්මට්ඨානෙ වා රතො. ‘‘සමාහිතො එකො සන්තුසිතො තමාහු භික්ඛු’’න්ති (ධ. ප. 362) ගාථාසෙසො.

අජ්ඣත්තං සම්පසාදනන්ති එත්ථ ඣානං සකසන්තතිපරියාපන්නත්තා ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්ති වුත්තන්ති නියකජ්ඣත්තත්ථො අජ්ඣත්ත-සද්දො හොති. අජ්ඣත්තන්ති සකසන්තතිනියකං. අජ්ඣත්තෙ භවා අජ්ඣත්තිකාති නියකජ්ඣත්තෙසුපි අබ්භන්තරා චක්ඛාදයො වුච්චන්ති. එත්ථ පන අජ්ඣත්තික-සද්දො චක්ඛාදීසු පවත්තමානො දස්සිතො, න අජ්ඣත්තසද්දො, අත්ථි ච අජ්ඣත්තඅජ්ඣත්තිකසද්දානං බහිද්ධාබාහිර-සද්දානං විය විසෙසො. අජ්ඣත්තිකසද්දො හි සපරසන්තානිකෙසු සබ්බෙසු චක්ඛාදීසු රූපාදීසු බාහිර-සද්දො විය පවත්තති, අජ්ඣත්ත-සද්දො පන සකසන්තානිකෙස්වෙව චක්ඛුරූපාදීසු තතො අඤ්ඤෙස්වෙව බහිද්ධා-සද්දො විය පවත්තතීති තස්මා සද්දතො අත්ථතො ච අසමානත්තා න ඉදමෙත්ථ උදාහරණං යුත්තන්ති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො දට්ඨබ්බො – අජ්ඣත්තෙ භවා අජ්ඣත්තිකාති අයඤ්හි වචනත්ථො. යඤ්ච අජ්ඣත්තෙ භවං, තෙන අජ්ඣත්තෙනෙව භවිතබ්බං, තෙන තංවාචකස්ස අජ්ඣත්ත-සද්දස්ස අජ්ඣත්තික-සද්දස්ස ච සමානත්ථතා. උභින්නම්පි සද්දානං සමානත්ථභාවතො අජ්ඣත්තජ්ඣත්තෙ පවත්තමානෙ අජ්ඣත්තික-සද්දෙ අජ්ඣත්ත-සද්දො තත්ථ පවත්තොති සක්කා වත්තුන්ති.

අයං ඛො පනානන්ද, විහාරොති විහාරසුඤ්ඤතාසුත්තෙ (ම. නි. 3.187) සඞ්ගණිකාරාමතාය රූපාදිරතියා ච ආදීනවං වත්වා තප්පටිපක්ඛවිහාරදස්සනත්ථං වුත්තං. අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතන්ති විසයභූතං ඉස්සරියට්ඨානභූතං සුඤ්ඤතං, සුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තින්ති අත්ථො. චිත්තිස්සරා හි බුද්ධා භගවන්තො ධම්මං දෙසෙන්තාපි යං මුහුත්තං තුණ්හී භවිතබ්බං හොති, තං මුහුත්තං ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, පගෙව අඤ්ඤස්මිං කාලෙ, තස්මා සබ්බත්ථාපි ඉස්සරියානං බහුලං ඵලසමාපත්තියං ඉස්සරියස්ස පවත්තනතො ඵලසමාපත්ති ‘‘ඉස්සරියට්ඨාන’’න්ති වුත්තා. අරහත්තඵලාධිගමෙන වා තථාගතානං ඉස්සරියං නිබ්බත්තං තංජනකෙනෙව මග්ගෙනාති තං තෙසං ඉස්සරියට්ඨානං. විසයො ච අනඤ්ඤත්ථභාවොව යථා ‘‘ආකාසෙ සකුණා උදකෙ මච්ඡා’’ති, බුද්ධා ච අඤ්ඤත්ථ දිස්සමානාපි විවෙකපබ්භාරතාය ඵලසමාපත්තිනින්නාව, තෙන තස්සා තස්සා කිරියාය අනන්තරං ඵලසමාපත්තියංයෙව භවන්තීති සා තෙසං විසයො, තබ්බිසයතා ච සච්චකසුත්තෙන (ම. නි. 1.364 ආදයො) දීපෙතබ්බා.

22. යෙසං දට්ඨබ්බභාවො අත්ථි, තෙ සනිදස්සනා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරභාවොව දට්ඨබ්බභාවො, තස්ස රූපායතනා අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි රූපායතනං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා ‘‘සහ නිදස්සනෙනාති සනිදස්සනා’’ති වුත්තං. ධම්මසභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො සභාවො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොතීති. සයඤ්ච නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං පටිහනනභාවො, යෙන බ්‍යාපාරාදිවිකාරපච්චයන්තරසහිතෙසු චක්ඛාදීනං විසයෙසු විකාරුප්පත්ති.

තිකමාතිකාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුකමාතිකාපදවණ්ණනා

1-6. මූලට්ඨෙනාති සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන මූලභාවෙන, න පච්චයමත්තට්ඨෙන හෙතුධම්මා හෙතූ ධම්මාති සමාසාසමාසනිද්දෙසභාවො ද්වින්නං පාඨානං විසෙසො. තථෙවාති සම්පයොගතොව. සහෙතුකානං හෙතුසම්පයුත්තභාවතො ‘‘සම්පයොගතො’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, න සහසද්දස්ස සම්පයොගත්ථත්තා. සහ-සද්දො පන එකපුඤ්ජෙ උප්පාදතො යාව භඞ්ගා සහෙතුකානං හෙතූහි සමානදෙසගහණානං හෙතුආදිසබ්භාවං දීපෙති, සම්පයුත්ත-සද්දො එකුප්පාදාදිවසෙන සහ හෙතූහි එකීභාවුපගමනං, තතො එව ච ද්වින්නං දුකානං නානත්තං වෙදිතබ්බං. ධම්මනානත්තාභාවෙපි හි පදත්ථනානත්තෙන දුකන්තරං වුච්චති. න හි හෙතුදුකසඞ්ගහිතෙහි ධම්මෙහි අඤ්ඤෙ සහෙතුකදුකාදීහි වුච්චන්ති, තෙ එව පන සහෙතුකාහෙතුකාදිභාවතො සහෙතුකදුකාදීහි වුත්තා. එවං සහෙතුකදුකසඞ්ගහිතා එව හෙතුසම්පයුත්තවිප්පයුත්තභාවතො හෙතුසම්පයුත්තදුකෙන වුත්තා. න හි ධම්මානං අවුත්තතාපෙක්ඛං දුකන්තරවචනන්ති නත්ථි පුනරුත්තිදොසො. දෙසෙතබ්බප්පකාරජානනඤ්හි දෙසනාවිලාසො තථා දෙසනාඤාණඤ්චාති. තෙන ධම්මානං තප්පකාරතා වුත්තා හොති. සකලෙකදෙසවසෙන පඨමදුකං දුතියතතියෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා චතුත්ථාදයො තයො දුකා වුත්තා. සකලඤ්හි පඨමදුකං දුතියදුකෙකදෙසෙන සහෙතුකපදෙන තතියදුකෙකදෙසෙන හෙතුසම්පයුත්තපදෙන ච යොජෙත්වා යථාක්කමං චතුත්ථපඤ්චමදුකා වුත්තා, තථා පඨමදුකෙකදෙසං නහෙතුපදං සකලෙන දුතියදුකෙන යොජෙත්වා ඡට්ඨදුකො වුත්තො. ඉදම්පි සම්භවතීති එතෙන අවුත්තම්පි සම්භවවසෙන දීපිතන්ති දස්සෙති. සම්භවො හි ගහණස්ස කාරණන්ති. යථා හෙතුසහෙතුකාති ඉදං සම්භවතීති කත්වා ගහිතං, එවං හෙතුඅහෙතුකාති ඉදම්පි සම්භවතීති කත්වා ගහෙතබ්බමෙවාති එවං අඤ්ඤත්ථාපි යොජෙතබ්බං.

එවං පඨමදුකං දුතියතතියදුකෙසු දුතියපදෙහි යොජෙත්වා ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා ච, අහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ, හෙතූ චෙව ධම්මා හෙතුවිප්පයුත්තා ච, හෙතුවිප්පයුත්තා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ’’ති යෙ ද්වෙ දුකා කාතබ්බා, තෙසං සම්භවවසෙනෙව සඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඛො පන-පදෙන අපරෙසම්පි දුකානං සඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍ර යදෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්‍රාති පාළියං. අයං අතිරෙකත්ථොති ඉදානි යං වක්ඛති, තමත්ථමාහ. තත්ථ පන අඤ්ඤෙපි අඤ්ඤථාපීති එතෙසං විසුං පවත්තියා ද්වෙ දුකා දස්සිතා, සහ පවත්තියා පන අයම්පි දුකො වෙදිතබ්බො ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා හෙතුසම්පයුත්තාපි හෙතුවිප්පයුත්තාපී’’ති, එතෙසු පන පඤ්චසු දුකෙසු දුතියදුකෙන තතියදුකො විය, චතුත්ථදුකෙන පඤ්චමදුකො විය ච ඡට්ඨදුකෙන නින්නානත්ථත්තා ‘‘න හෙතු ඛො පන ධම්මා හෙතුසම්පයුත්තාපි හෙතුවිප්පයුත්තාපී’’ති අයං දුකො න වුත්තො. දස්සිතනින්නානත්ථනයො හි සො පුරිමදුකෙහීති. ඉතරෙසු චතූසු හෙතූ චෙව අහෙතුකදුකෙන සමානත්ථත්තා හෙතූ චෙව හෙතුවිප්පයුත්තදුකො, හෙතුසහෙතුකදුකෙන සමානත්ථත්තා හෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකො ච නහෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකො විය න වත්තබ්බො. තෙසු පන ද්වීසු පච්ඡිමදුකෙ ‘‘හෙතූ ඛො පන ධම්මා සහෙතුකා’’ති පදං චතුත්ථදුකෙ පඨමපදෙන නින්නානාකරණත්තා න වත්තබ්බං, ‘‘හෙතූ ඛො පන ධම්මා අහෙතුකා’’ති පදං ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා’’ති එතෙන නින්නානත්තා න වත්තබ්බං. අවසිට්ඨෙ පන එකස්මිං දුකෙ ‘‘අහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ’’ති පදං ඡට්ඨදුකෙ දුතියපදෙන එකත්ථත්තා න වත්තබ්බං. ඉදානි ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා චා’’ති ඉදමෙවෙකං පදං අවසිට්ඨං, න ච එකෙන පදෙන දුකො හොතීති තඤ්ච න වුත්තන්ති. චතුත්ථදුකෙ දුතියපදෙන පන සමානත්ථස්ස ඡට්ඨදුකෙ පඨමපදස්ස වචනං දුකපූරණත්ථං, එතෙන වා ගතිදස්සනෙන සබ්බස්ස සම්භවන්තස්ස සඞ්ගහො කතොති දට්ඨබ්බො. තථා හි සබ්බො සම්භවදුකො පඨමදුකෙ දුතියතතියදුකපක්ඛෙපෙන දස්සිතො, තෙසු ච පඨමදුකපක්ඛෙපෙනාති.

7-13. සමානකාලෙන අසමානකාලෙන කාලවිමුත්තෙන ච පච්චයෙන නිප්ඵන්නානං පච්චයායත්තානං පච්චයභාවමත්තෙන තෙසං පච්චයානං අත්ථිතං දීපෙතුං සප්පච්චයවචනං, න සහෙතුකවචනං විය සමානකාලානමෙව, නාපි සනිදස්සනං විය තංසභාවස්ස අනත්ථන්තරභූතස්ස. සඞ්ඛත-සද්දො පන සමෙතෙහි නිප්ඵාදිතභාවං දීපෙතීති අයමෙතෙසං විසෙසො දුකන්තරවචනෙ කාරණං. එත්ථ ච අප්පච්චයා අසඞ්ඛතාති බහුවචනනිද්දෙසො අවිනිච්ඡිතත්ථපරිච්ඡෙදදස්සනවසෙන මාතිකාඨපනතො කතොති වෙදිතබ්බො. උද්දෙසෙන හි කුසලාදිසභාවානං ධම්මානං අත්ථිතාමත්තං වුච්චති, න පරිච්ඡෙදොති අපරිච්ඡෙදෙන බහුවචනෙන උද්දෙසො වුත්තොති. රූපන්ති රූපායතනං පථවියාදි වා. පුරිමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ රූපායතනස්ස අසඞ්ගහිතතා ආපජ්ජතීති රුප්පනලක්ඛණං වා රූපන්ති අයං අත්ථනයො වුත්තො. තත්ථ රූපන්ති රුප්පනසභාවො. න ලුජ්ජති න පලුජ්ජතීති යො ගහිතො තථා න හොති, සො ලොකොති තංගහණරහිතානං ලොකුත්තරානං නත්ථි ලොකතා. දුක්ඛසච්චං වා ලොකො, තත්ථ තෙනෙව ලොකසභාවෙන විදිතාති ලොකියා.

එවං සන්තෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන විජානිතබ්බස්ස රූපායතනස්ස තෙනෙව නවිජානිතබ්බස්ස සද්දායතනාදිකස්ස ච නානත්තා ද්වින්නම්පි පදානං අත්ථනානත්තතො දුකො හොති. එවං පන දුකෙ වුච්චමානෙ දුකබහුතා ආපජ්ජති, යත්තකානි විඤ්ඤාණානි, තත්තකා දුකා වුත්තා සමත්තා ඨපෙත්වා සබ්බධම්මාරම්මණානි විඤ්ඤාණානි. තෙසු ච දුකස්ස පච්ඡෙදො ආපජ්ජති, තථා ච සති ‘‘කෙනචී’’ති පදං සබ්බවිඤ්ඤාණසඞ්ගාහකං න සියා, නිද්දෙසෙන ච විරුද්ධං ඉදං වචනං. යො ච තත්ථ ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යාති අයං දුකො න හොතී’’ති පටිසෙධො කතො, සො ච කථං යුජ්ජෙය්‍ය. න හි සමත්ථා අට්ඨකථා පාළිං පටිසෙධෙතුන්ති, න ච කෙනචි-සද්දස්ස තෙනෙවාති අයං පදත්ථො සම්භවති, ‘‘කෙනචී’’ති එතස්ස ආදිපදස්ස අනියමිතං යං කිඤ්චි එකං පදත්ථො, තං වත්වා වුච්චමානස්ස ‘‘කෙනචී’’ති දුතියපදස්ස යං කිඤ්චි අපරං අනියමිතං පදත්ථොති ලොකසිද්ධමෙතං, තථෙව ච නිද්දෙසො පවත්තො, න චෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බධම්මභෙදෙන දුකභෙදො සමත්තො ආපජ්ජති යත්තකා විඤ්ඤාතබ්බා, තත්තකා දුකාති, තස්මා නත්ථි දුකබහුතා. න හි එකංයෙව විඤ්ඤාතබ්බං කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යං කෙනචි න විඤ්ඤෙය්‍යඤ්ච, කින්තු අපරම්පි අපරම්පීති සබ්බවිඤ්ඤාතබ්බසඞ්ගහෙ දුකො සමත්තො හොති, එවඤ්ච සති ‘‘කෙනචී’’ති පදං අනියමෙන සබ්බවිඤ්ඤාණසඞ්ගාහකන්ති සිද්ධං හොති, විඤ්ඤාණනානත්තෙන ච විඤ්ඤාතබ්බං භින්දිත්වා අයං දුකො වුත්තො, න විඤ්ඤාතබ්බානං අත්ථන්තරතායාති. එතස්ස පන දුකස්ස නික්ඛෙපරාසිනිද්දෙසො දුකසඞ්ගහිතධම්මෙකදෙසෙසු දුකපදද්වයප්පවත්තිදස්සනවසෙන පවත්තො. අත්ථුද්ධාරනිද්දෙසො නිරවසෙසදුකසඞ්ගහිතධම්මදස්සනවසෙනාති වෙදිතබ්බො.

14-19. චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවීථීසු තදනුගතමනොවිඤ්ඤාණවීථීසු ච කිඤ්චාපි කුසලාදීනම්පි පවත්ති අත්ථි, කාමාසවාදයො එව පන වණතො යූසං විය පග්ඝරණකඅසුචිභාවෙන සන්දන්ති, තස්මා තෙ එව ‘‘ආසවා’’ති වුච්චන්ති. තත්ථ හි පග්ඝරණකඅසුචිම්හි නිරුළ්හො ආසවසද්දොති. ධම්මතො යාව ගොත්‍රභුන්ති තතො පරං මග්ගඵලෙසු අප්පවත්තිතො වුත්තං. එතෙ හි ආරම්මණකරණවසෙන ධම්මෙ ගච්ඡන්තා තතො පරං න ගච්ඡන්තීති. නනු තතො පරං භවඞ්ගාදීනිපි ගච්ඡන්තීති චෙ? න, තෙසම්පි පුබ්බෙ ආලම්බිතෙසු ලොකියධම්මෙසු සාසවභාවෙන අන්තොගධත්තා තතො පරතාභාවතො. එත්ථ ච ගොත්‍රභුවචනෙන ගොත්‍රභුවොදානඵලසමාපත්තිපුරෙචාරිකපරිකම්මානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි, පඨමමග්ගපුරෙචාරිකමෙව වා ගොත්‍රභු අවධිනිදස්සනභාවෙන ගහිතං, තතො පරං මග්ගඵලසමානතාය පන අඤ්ඤෙසු මග්ගෙසු මග්ගවීථියං ඵලසමාපත්තිවීථියං නිරොධානන්තරඤ්ච පවත්තමානෙසු ඵලෙසු නිබ්බානෙ ච පවත්ති නිවාරිතා ආසවානන්ති වෙදිතබ්බා. සවන්තීති ගච්ඡන්ති. දුවිධො හි අවධි අභිවිධිවිසයො අනභිවිධිවිසයො ච. අභිවිධිවිසයං කිරියා බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති ‘‘ආභවග්ගා භගවතො යසො ගතො’’ති, ඉතරං බහි කත්වා ‘‘ආපාටලිපුත්තා වුට්ඨො දෙවො’’ති. අයඤ්ච ආ-කාරො අභිවිධිඅත්ථො ඉධ ගහිතොති ‘‘අන්තොකරණත්ථො’’ති වුත්තං.

චිරපාරිවාසියට්ඨො චිරපරිවුත්ථතා පුරාණභාවො. ආදි-සද්දෙන ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති භවතණ්හායා’’ති (අ. නි. 10.62) ඉදං සුත්තං සඞ්ගහිතං. අවිජ්ජාසවභවාසවානඤ්ච චිරපරිවුත්ථතාය දස්සිතාය තබ්භාවභාවීනං කාමාසවදිට්ඨාසවානඤ්ච චිරපරිවුත්ථතා දස්සිතා හොති. අඤ්ඤෙසුපි යථාවුත්තෙ ධම්මෙ ඔකාසඤ්ච ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානෙසු මානාදීසු විජ්ජමානෙසු අත්තත්තනියාදිග්ගාහවසෙන අභිබ්‍යාපනං මදකරණවසෙන ආසවසදිසතා ච එතෙසංයෙව, නාඤ්ඤෙසන්ති එතෙස්වෙව ආසවසද්දො නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. ආයතං වා සවන්ති ඵලන්තීති ආසවා. න හි කිඤ්චි සංසාරදුක්ඛං ආසවෙහි විනා උප්පජ්ජමානං අත්ථීති. ආරම්මණභාවෙන යෙ ධම්මා වණො විය ආසවෙ පග්ඝරන්ති, තෙ අසම්පයොගෙ අතබ්භාවෙපි සහ ආසවෙහීති සාසවා, ආසවවන්තොති අත්ථො.

ඔසානදුකෙ ‘‘නො ආසවා ඛො පනා’’ති අවත්වා ‘‘ආසවවිප්පයුත්තා ඛො පනා’’ති වචනං සාසවානං සහෙතුකානං විය සම්පයුත්තෙහි තංසහිතතා න හොතීති දස්සනත්ථං. එවං සෙසගොච්ඡකෙසුපි යථාසම්භවං විප්පයුත්තග්ගහණෙ පයොජනං දට්ඨබ්බං. අපිච ‘‘නො ආසවා ඛො පන ධම්මා සාසවා’’ති ඉදං පදං චතුත්ථදුකෙ දුතියපදෙන නින්නානං, න ච එකෙන දුකො හොති, තස්මා ආසවවිප්පයුත්තපදමෙව ගහෙත්වා ඔසානදුකයොජනා ඤායාගතාති කතා. හෙතුගොච්ඡකෙ පන හෙතුවිප්පයුත්තානං සහෙතුකතා නත්ථීති තෙ ගහෙත්වා දුකයොජනාය අසක්කුණෙය්‍යත්තා නහෙතුපදං ගහෙත්වා ඔසානදුකයොජනා කතා. යෙ වා පන පඨමෙ දුකෙ දුතියස්ස පක්ඛෙපෙ එකො, තතියස්ස ද්වෙ, පඨමස්ස දුතියෙ එකො, තතියෙ ද්වෙ, දුතියස්ස තතියෙ එකො, දුතියෙ ච තතියස්ස එකොති අට්ඨ දුකා ලබ්භන්ති, තෙසු තීහි ඉතරෙ ච නයතො දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. එස නයො සෙසගොච්ඡකෙසුපි.

20-25. කිලෙසකම්මවිපාකවට්ටානං පච්චයභාවෙන තත්ථ සංයොජෙන්ති, සතිපි අඤ්ඤෙසං තප්පච්චයභාවෙ න විනා සංයොජනානි තෙසං තප්පච්චයභාවො අත්ථි, ඔරම්භාගියුද්ධම්භාගියසඞ්ගහිතෙහි ච තංතංභවනිබ්බත්තකකම්මනියමො භවනියමො ච හොති, න ච උපච්ඡින්නසංයොජනස්ස කතානිපි කම්මානි භවං නිබ්බත්තෙන්තීති. සංයොජෙතබ්බාති වා සංයොජනියා, සංයොජනෙ නියුත්තාති වා. දූරගතස්සපි ආකඩ්ඪනතො නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන බන්ධනං සංයොජනං, ගන්ථකරණං සඞ්ඛලිකචක්කලකානං විය පටිබද්ධතාකරණං වා ගන්ථනං ගන්ථො, සංසිලිසකරණං යොජනං යොගොති අයමෙතෙසං විසෙසොති වෙදිතබ්බො. ධම්මානං සභාවකිච්චවිසෙසඤ්ඤුනා පන භගවතා සම්පයුත්තෙසු ආරම්මණෙසු තප්පච්චයෙසු ච තෙහි තෙහි නිප්ඵාදියමානං තං තං කිච්චවිසෙසං පස්සන්තෙන තෙ තෙ ධම්මා තථා තථා ආසවසංයොජනගන්ථාදිවසෙන වුත්තාති ‘‘කිමත්ථං එතෙයෙව ධම්මා එවං වුත්තා, කස්මා ච වුත්තා එව පුන වුත්තා’’ති න චොදෙතබ්බමෙතං.

26-37. ගන්ථනියාති එත්ථ අයමඤ්ඤො අත්ථො ‘‘ගන්ථකරණං ගන්ථනං, ගන්ථනෙ නියුත්තාති ගන්ථනියා, ගන්ථයිතුං සක්කුණෙය්‍යා, ගන්ථයිතුං අරහන්තීති වා ගන්ථනියා’’ති. එවං ඔඝනියාදීසුපි දට්ඨබ්බං. තෙනාතික්කමතීති එතං ධාත්වත්ථං ගහෙත්වා ඔඝනියාති පදසිද්ධි කතා.

50-54. ධම්මසභාවං අග්ගහෙත්වා පරතො ආමසන්තීති පරාමාසා. පරතොති නිච්චාදිතො. ආමසන්තීති සභාවපටිසෙධෙන පරිමජ්ජන්ති.

55-68. සභාවතො විජ්ජමානං අවිජ්ජමානං වා විචිත්තසඤ්ඤාය සඤ්ඤිතං ආරම්මණං අග්ගහෙත්වා අප්පවත්තිතො ආලම්බමානා ධම්මා සාරම්මණා. චින්තනං ගහණං ආරම්මණූපලද්ධි. චෙතසි නියුත්තා, චෙතසා සංසට්ඨා වා චෙතසිකා. දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තතාය එකීභාවමිවුපගමනං නිරන්තරභාවුපගමනං. යෙසං රූපානං චිත්තං සහජාතපච්චයො හොති, තෙසං චිත්තස්ස ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තන්ති නිරන්තරභාවානුපගමනං වෙදිතබ්බං. එකතො වත්තමානාපීති අපි-සද්දො කො පන වාදො එකතො අවත්තමානාති එතමත්ථං දීපෙති. ඉදමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං – අවිනිබ්භොගරූපානං කිං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨතා, උදාහු විසංසට්ඨතාති? විසුං ආරම්මණභාවෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තත්තා න සංසට්ඨතා, නාපි විසංසට්ඨතා සංසට්ඨාති අනාසඞ්කනීයසභාවත්තා. චතුන්නඤ්හි ඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨසභාවත්තා රූපනිබ්බානෙහිපි සො සංසට්ඨභාවො අත්ථි නත්ථීති සියා ආසඞ්කා, තස්මා තෙසං ඉතරෙහි, ඉතරෙසඤ්ච තෙහි විසංසට්ඨසභාවතා වුච්චති, න පන රූපානං රූපෙහි කත්ථචි සංසට්ඨතා අත්ථීති තදාසඞ්කාභාවතො විසංසට්ඨතා ච රූපානං රූපෙහි න වුච්චතීති. එස හි තෙසං සභාවොති. චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානාදිපදෙසු සංසට්ඨසමුට්ඨානාදිසද්දා චිත්තසද්දාපෙක්ඛාති පච්චෙකං චිත්තසද්දසම්බන්ධත්තා චිත්තසංසට්ඨා ච තෙ චිත්තසමුට්ඨානා චාති පච්චෙකං යොජෙත්වා අත්ථො වුත්තො. උපාදියන්තෙවාති භූතානි ගණ්හන්ති එව, නිස්සයන්ති එවාති අත්ථො. යථා භූතානි උපාදියන්ති ගය්හන්ති නිස්සීයන්ති, න තථා එතානි ගය්හන්ති නිස්සීයන්ති, තස්මා උපාදා. අථ වා භූතානි අමුඤ්චිත්වා තෙසං වණ්ණනිභාදිභාවෙන ගහෙතබ්බතො උපාදා.