(16) 1. එකධම්මපාළි-පඨමවග්ගවණ්ණනා

296. එකධම්මපාළිවණ්ණනායං ඉධ ධම්ම-සද්දො සභාවත්ථො ‘‘කුසලා ධම්මා’’තිආදීසු වියාති ආහ – ‘‘එකසභාවො’’ති. එකන්තෙනාති එකංසෙන, අවස්සන්ති අත්ථො. වට්ටෙති සංසාරවට්ටෙ. නිබ්බින්දනත්ථායාති අනභිරමනත්ථාය. විරජ්ජනත්ථායාති අරජ්ජනත්ථාය. විරජ්ජනායාති පලුජ්ජනාය. තෙනෙවාහ – ‘‘විගමායා’’ති. රාගාදීනං නිරොධායාති මග්ගඤාණෙන රාගාදීනං නිරොධනත්ථාය. මග්ගඤාණෙන නිරොධනං නාම අච්චන්තං අප්පවත්තිකරණන්ති ආහ – ‘‘අප්පවත්තිකරණත්ථායා’’ති. යථා ඛාදනීයස්ස මුඛෙ කත්වා ඛාදනං නාම යාවදෙව අජ්ඣොහරණත්ථං, එවං රාගාදීනං නිරොධනං වට්ටනිරොධනත්ථමෙවාති වුත්තං – ‘‘වට්ටස්සෙව වා නිරුජ්ඣනත්ථායා’’ති. යස්මා කිලෙසෙසු ඛීණෙසු ඉතරං වට්ටද්වයම්පි ඛීණමෙව හොති, තස්මා මූලමෙව ගණ්හන්තො ‘‘උපසමායාති කිලෙසවූපසමනත්ථායා’’ති ආහ. සඞ්ඛතධම්මානං අභිජානනං නාම තත්ථ ලක්ඛණත්තයාරොපනමුඛෙනෙවාති ආහ – ‘‘අනිච්චාදි…පෙ… අභිජානනත්ථායා’’ති. සම්බුජ්ඣිතබ්බානි නාම චත්තාරි අරියසච්චානි තබ්බිනිමුත්තස්ස ඤෙය්‍යස්ස අභාවතො. ‘‘චතුන්නං සච්චානං බුජ්ඣනත්ථායා’’ති වත්වා තයිදං බුජ්ඣනං යස්ස ඤාණස්ස වසෙන ඉජ්ඣති, තස්ස ඤාණස්ස වසෙන දස්සෙතුං – ‘‘බොධි වුච්චතී’’තිආදි වුත්තං. අප්පච්චයනිබ්බානස්සාති අමතධාතුයා.

උස්සාහජනනත්ථන්ති කම්මට්ඨානෙ අභිරුචිඋප්පාදනාය. විසකණ්ටකොති ගුළස්ස වාණිජසමඤ්ඤා. ‘‘කිස්මිඤ්චි දෙසෙ දෙසභාසා’’ති කෙචි. උච්ඡුරසො සමපාකපක්කො චුණ්ණාදීහි මිස්සෙත්වා පිණ්ඩීකතො ගුළො, අපිණ්ඩීකතො ඵාණිතං. පාකවිසෙසෙන ඛණ්ඩඛණ්ඩසෙදිතො ඛණ්ඩො, මලාභාවං ආපන්නො සක්කරා.

සරතීති සති. අනු අනු සරතීති අනුස්සති, අනු අනුරූපා සතීතිපි අනුස්සති. දුවිධං හොතීති පයොජනවසෙන දුවිධං හොති. චිත්තසම්පහංසනත්ථන්ති පසාදනීයවත්ථුස්මිං පසාදුප්පාදනෙන භාවනාචිත්තස්ස පරිතොසනත්ථං. විපස්සනත්ථන්ති විපස්සනාසුඛත්ථං. උපචාරසමාධිනා හි චිත්තෙ සමාහිතෙ විපස්සනාසුඛෙන ඉජ්ඣති. චිත්තුප්පාදොති භාවනාවසෙන පවත්තො චිත්තුප්පාදො. උපහඤ්ඤති පතිහඤ්ඤති පටිකූලත්තා ආරම්මණස්ස. තතො එව උක්කණ්ඨති, කම්මට්ඨානං රිඤ්චති, නිරස්සාදො හොති භාවනස්සාදස්ස අලබ්භනතො. පසීදති බුද්ධගුණානං පසාදනීයත්තා. තථා ච කඞ්ඛාදිචෙතොඛිලාභාවෙන විනීවරණො හොති. දමෙත්වාති නීවරණනිරාකරණෙන නිබ්බිසෙවනං කත්වා. එවං කම්මට්ඨානන්තරානුයුඤ්ජනෙන චිත්තපරිදමනස්ස උපමං දස්සෙන්තො, ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ.

කො අයං…පෙ… අනුස්සරීති කො අයං මම අබ්භන්තරෙ ඨත්වා අනුස්සරි. පරිග්ගණ්හන්තොති බාහිරකපරිකප්පිතස්ස අනුස්සරකස්ස සබ්බසො අභාවදස්සනමෙතං. තෙනාහ – ‘‘න අඤ්ඤො කොචී’’ති. දිස්වාති පරියෙසනනයෙන වුත්තප්පකාරං චිත්තමෙව අනුස්සරීති දිස්වා සබ්බම්පෙතන්ති එතං හදයවත්ථුආදිප්පභෙදං සබ්බම්පි. ඉදඤ්ච රූපං පුරිමඤ්ච අරූපන්ති ඉදං රුප්පනසභාවත්තා රූපං, පුරිමං අතංසභාවත්තා අරූපන්ති සඞ්ඛෙපතො රූපාරූපං වවත්ථපෙත්වා. පඤ්චක්ඛන්ධෙ වවත්ථපෙත්වාති යොජනා. සම්භාවිකාති සමුට්ඨාපිකා. තස්සාති සමුදයසච්චස්ස. නිරොධොති නිරොධනිමිත්තං. අප්පනාවාරොති යථාරද්ධාය දෙසනාය නිගමනවාරො.

297. එසෙව නයොති ඉමිනා ය්වායං ‘‘තං පනෙත’’න්තිආදිනා අත්ථනයො බුද්ධානුස්සතියං විභාවිතොති අතිදිසති, ස්වායං අතිදෙසො පයොජනවසෙන නවසුපි අනුස්සතීසු සාධාරණවසෙන වුත්තොපි ආනාපානස්සතිආදීසු තීසු විපස්සනත්ථානෙව හොන්තීති ඉමිනා අපවාදෙන නිවත්තිතොති තාසං එකප්පයොජනතාව දට්ඨබ්බා. ධම්මෙ අනුස්සති ධම්මානුස්සතීති සමාසපදවිභාගදස්සනම්පි වචනත්ථදස්සනපක්ඛිකමෙවාති ආහ – ‘‘අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො’’ති. ධම්මං ආරබ්භාති හි ධම්මස්ස අනුස්සතියා විසයභාවදස්සනමෙතං. එස නයො සෙසෙසුපි. සීලං ආරබ්භාති අත්තනො පාරිසුද්ධිසීලං ආරබ්භ. චාගං ආරබ්භාති අත්තනො චාගගුණං ආරබ්භ. දෙවතා ආරබ්භාති එත්ථ දෙවතාගුණසදිසතාය අත්තනො සද්ධාසීලසුතචාගපඤ්ඤාසු දෙවතාසමඤ්ඤා. භවති හි තංසදිසෙපි තබ්බොහාරො යථා ‘‘තානි ඔසධානි, එස බ්‍රහ්මදත්තො’’ති ච. තෙනාහ – ‘‘දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා’’තිආදි. තත්ථ දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වාති ‘‘යථාරූපාය සද්ධාය සමන්නාගතා තා දෙවතා ඉතො චුතා තත්ථ උපපන්නා, මය්හම්පි තථාරූපා සද්ධා සංවිජ්ජති. යථාරූපෙන සීලෙන, යථාරූපෙන සුතෙන, යථාරූපෙන චාගෙන, යථාරූපාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතා තා දෙවතා ඉතො චුතා තත්ථ උපපන්නා, මය්හම්පි තථාරූපා පඤ්ඤා සංවිජ්ජතී’’ති එවං දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා. අස්සාසපස්සාසනිමිත්තං නාම තත්ථ ලද්ධබ්බප්පටිභාගනිමිත්තං. ගතාති ආරම්මණකරණවසෙන උපගතා පවත්තා.

උපසම්මති එත්ථ දුක්ඛන්ති උපසමො, නිබ්බානං. අච්චන්තමෙව එත්ථ උපසම්මති වට්ටත්තයන්ති අච්චන්තූපසමො, නිබ්බානමෙව. ඛිණොති ඛෙපෙති කිලෙසෙති ඛයො, අරියමග්ගො. තෙ එව උපසමෙතීති උපසමො, අරියමග්ගො එව. ඛයො ච සො උපසමො චාති ඛයූපසමො. තත්‍රචායං උපසමො ධම්මො එවාති ධම්මානුස්සතියා උපසමානුස්සති එකසඞ්ගහොති? සච්චං එකසඞ්ගහො ධම්මභාවසාමඤ්ඤෙ අධිප්පෙතෙ, සඞ්ඛතධම්මතො පන අසඞ්ඛතධම්මො සාතිසයො උළාරතමපණීතතමභාවතොති දීපෙතුං විසුං නීහරිත්වා වුත්තං. ඉමමෙව හි විසෙසං සන්ධාය භගවා – ‘‘ධම්මානුස්සතී’’ති වත්වාපි උපසමානුස්සතිං අවොච අනුස්සරන්තස්ස සවිසෙසං සන්තපණීතභාවෙන උපට්ඨානතො. එවඤ්ච කත්වා ඉධ ඛයූපසමග්ගහණම්පි සමත්ථිතන්ති දට්ඨබ්බං. යථෙව හි සමානෙපි ලොකුත්තරධම්මභාවෙ ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදිවචනතො (ඉතිවු. 90) මග්ගඵලධම්මෙහි නිබ්බානධම්මො සාතිසයො, එවං ඵලධම්මතො මග්ගධම්මො කිලෙසප්පහානෙන අච්ඡරියධම්මභාවතො, තස්මා අච්චන්තූපසමෙන සද්ධිං ඛයූපසමොපි ගහිතොති දට්ඨබ්බං. විපස්සනත්ථානෙව හොන්තීති කස්මා වුත්තන්ති? ‘‘එකන්තනිබ්බිදායාතිආදිවචනතො’’ති කෙචි, තං අකාරණං බුද්ධානුස්සතිආදීසුපි තථා දෙසනාය ආගතත්තා. යථා පන බුද්ධානුස්සතිආදීනි කම්මට්ඨානානි විපස්සනත්ථානි හොන්ති, නිමිත්තසම්පහංසනත්ථානිපි හොන්ති, න එවමෙතානි, එතානි පන විපස්සනත්ථානෙවාති තථා වුත්තං.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.