(14) 2. දුතියඑතදග්ගවග්ගවණ්ණනා

චූළපන්ථකත්ථෙරවත්ථු

198-200. දුතියස්ස පඨමෙ මනෙන නිබ්බත්තිතන්ති අභිඤ්ඤාමනෙන උප්පාදිතං. මනෙන කතකායොති අභිඤ්ඤාචිත්තෙන දෙසන්තරං පත්තකායො. මනෙන නිබ්බත්තිතකායොති අභිඤ්ඤාමනසා නිම්මිතකායො ‘‘අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාතී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.236-237; පටි. ම. 3.14) විය. එකසදිසෙයෙවාති අත්තසදිසෙයෙව. එකවිධමෙවාති අත්තනා කතප්පකාරමෙව. එතප්පරමො හි යෙභුය්‍යෙන සාවකානං ඉද්ධිනිම්මානවිධි. අග්ගො නාම ජාතො එකදෙසෙන සත්ථු ඉද්ධිනිම්මානානුවිධානතො.

ලාභිතායාති එත්ථ ලාභීති ඊකාරො අතිසයත්ථො. තෙන ථෙරස්ස චතුන්නං රූපාවචරජ්ඣානානං අතිසයෙන සවිසෙසලාභිතං දස්සෙති. අරූපාවචරජ්ඣානානං ලාභිතායාති එත්ථාපි එසෙව නයො. න කෙවලඤ්චෙතා චෙතොසඤ්ඤාවිවට්ටකුසලතා රූපාරූපජ්ඣානලාභිතාය එව, අථ ඛො ඉමෙහිපි කාරණෙහීති දස්සෙතුං – ‘‘චූළපන්ථකො චා’’තිආදි වුත්තං. චෙතොති චෙත්ථ චිත්තසීසෙන සමාධි වුත්තො, තස්මා චෙතසො සමාධිස්ස විවට්ටනං චෙතොවිවට්ටො, එකස්මිංයෙවාරම්මණෙ සමාධිචිත්තං විවට්ටෙත්වා හෙට්ඨිමස්ස හෙට්ඨිමස්ස උපරූපරි හාපනතො රූපාවචරජ්ඣානලාභී චෙතොවිවට්ටකුසලො නාම. ‘‘සබ්බසො රූපසඤ්ඤාන’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 265) වුත්තසඤ්ඤා අතික්කමිත්වා ‘‘ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාසහගතං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤාසහගත’’න්ති (ධ. ස. 265-268) සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තජ්ඣානානං විවට්ටකුසලො, තථා ඉත්ථිපුරිසාදිසඤ්ඤා නිච්චසඤ්ඤාදිතො චිත්තං විවට්ටෙත්වා කෙවලෙ රූපාරූපධම්මමත්තෙ අසඞ්ඛතෙ නිබ්බානෙ ච විසෙසතො වට්ටනතො ච සුඤ්ඤතානුපස්සනාබහුලො සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලො. සමාධිකුසලතාය චෙතොවිවට්ටකුසලතා තබ්බහුලවිහාරිතාය. තථා විපස්සනාකුසලතාය සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලතා. එකොති චූළපන්ථකත්ථෙරං වදති. සමාධිලක්ඛණෙති සවිතක්කසවිචාරාදිසමාධිසභාවෙ. පුන එකොති මහාපන්ථකත්ථෙරමාහ. විපස්සනාලක්ඛණෙති සත්තඅනුපස්සනා අට්ඨාරසමහාවිපස්සනාදිවිපස්සනාසභාවෙ. සමාධිගාළ්හොති සමාධිස්මිං ඔගාළ්හචිත්තො සුභාවිතභාවනතා. අඞ්ගසංඛිත්තෙති චතුරඞ්ගිකතිවඞ්ගිකාදිවසෙන ඣානඞ්ගානං සඞ්ඛිපනෙ. ආරම්මණසංඛිත්තෙති කසිණුග්ඝාටිමාකාසාදිනිබ්බත්තනෙන කසිණාදිආරම්මණානං සංඛිපනෙ. අඞ්ගවවත්ථාපනෙති විතක්කාදීනං ඣානඞ්ගානං වවත්ථාපනෙ. ආරම්මණවවත්ථාපනෙති පථවීකසිණාදිජ්ඣානාරම්මණානං වවත්ථාපනෙ.

ඣානඞ්ගෙහීති රූපාවචරජ්ඣානඞ්ගෙහි, ඣානඞ්ගානෙව ඣානං. පුන ඣානඞ්ගෙහීති අරූපාවචරජ්ඣානඞ්ගෙහි. භාතාති ජෙට්ඨභාතා. අස්සාති කුටුම්බියස්ස. සුවණ්ණපූජන්ති සොවණ්ණමයං පුප්ඵපූජං කත්වා. දෙවපුරෙති තාවතිංසභවනෙ සුදස්සනමහානගරෙ. අග්ගද්වාරෙනාති තස්මිං දිවසෙ අග්ගං සබ්බපඨමං විවටෙන නගරද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා.

කොකනදන්ති පදුමවිසෙසනං යථා ‘‘කොකාසක’’න්ති. තං කිර බහුපත්තං වණ්ණසම්පන්නං අතිසුගන්ධඤ්ච හොති. ‘‘කොකනදං නාම සෙතපදුම’’න්තිපි වදන්ති. පාතොති පගෙව. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යථා කොකනදසඞ්ඛාතං පදුමං පාතො සූරියුග්ගමනවෙලායං ඵුල්ලං විකසිතං අවීතගන්ධං සියා විරොචමානං, එවං සරීරගන්ධෙන ගුණගන්ධෙන ච සුගන්ධං සරදකාලෙ අන්තලික්ඛෙ ආදිච්චමිව අත්තනො තෙජසා තපන්තං අඞ්ගෙහි නිච්ඡරණකජුතියා අඞ්ගීරසං සම්මාසම්බුද්ධං පස්සාති.

චූළපන්ථකො කිර කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පබ්බජිත්වා පඤ්ඤවා හුත්වා අඤ්ඤතරස්ස දන්ධභික්ඛුනො උද්දෙසගහණකාලෙ පරිහාසකෙළිං අකාසි. සො භික්ඛු තෙන පරිහාසෙන ලජ්ජිතො නෙව උද්දෙසං ගණ්හි, න සජ්ඣායමකාසි. තෙන කම්මෙනායං පබ්බජිත්වාව දන්ධො ජාතො, තස්මා ගහිතගහිතපදං උපරිඋපරිපදං ගණ්හන්තස්ස නස්සති. ඉද්ධියා අභිසඞ්ඛරිත්වා සුද්ධං චොළඛණ්ඩං අදාසීති තස්ස පුබ්බහෙතුං දිස්වා තදනුරූපෙ කම්මට්ඨානෙ නියොජෙන්තො සුද්ධං චොළඛණ්ඩං අදාසි. සො කිර පුබ්බෙ රාජා හුත්වා නගරං පදක්ඛිණං කරොන්තො නලාටතො සෙදෙ මුච්චන්තෙ පරිසුද්ධෙන සාටකෙන නලාටං පුඤ්ඡි, සාටකො කිලිට්ඨො අහොසි. සො ‘‘ඉමං සරීරං නිස්සාය එවරූපො පරිසුද්ධසාටකො පකතිං ජහිත්වා කිලිට්ඨො ජාතො, අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා’’ති අනිච්චසඤ්ඤං පටිලභි. තෙන කාරණෙනස්ස රජොහරණමෙව පච්චයො ජාතො.

ලොමානීති චොළඛණ්ඩතන්තගතඅංසුකෙ වදති. ‘‘කිලිට්ඨධාතුකානී’’ති කිලිට්ඨසභාවානි. එවංගතිකමෙවාති ඉදං චිත්තම්පි භවඞ්ගවසෙන පකතියා පණ්ඩරං පරිසුද්ධං රාගාදිසම්පයුත්තධම්මවසෙන සංකිලිට්ඨං ජාතන්ති දස්සෙති. නක්ඛත්තං සමානෙත්වාති නක්ඛත්තං සමන්නාහරිත්වා, ආවජ්ජෙත්වාති අත්ථො. බිළාරස්සත්ථායාති බිළාරස්ස ගොචරත්ථාය. ජලපථකම්මිකෙනාති සමුද්දකම්මිකෙන. චාරින්ති ඛාදිතබ්බතිණං. සච්චකාරන්ති සච්චභාවාවහං කාරං, ‘‘අත්තනා ගහිතෙ භණ්ඩෙ අඤ්ඤෙසං න දාතබ්බ’’න්ති වත්වා දාතබ්බලඤ්ජන්ති වුත්තං හොති. තතියෙන පටිහාරෙනාති තතියෙන සාසනෙන. පත්තිකා හුත්වාති සාමිනො හුත්වා.

අප්පකෙනපීති ථොකෙනපි පරිත්තෙනපි. මෙධාවීති පඤ්ඤවා. පාභතෙනාති භණ්ඩමූලෙන. විචක්ඛණොති වොහාරකුසලො. සමුට්ඨාපෙති අත්තානන්ති මහන්තං ධනං යසඤ්ච උප්පාදෙත්වා තත්ථ අත්තානං සණ්ඨපෙති පතිට්ඨාපෙති. යථා කිං? අණුං අග්ගිංව සන්ධමං, යථා පණ්ඩිතො පුරිසො පරිත්තකං අග්ගිං අනුක්කමෙන ගොමයචුණ්ණාදීනි පක්ඛිපිත්වා මුඛවාතෙන ධමෙන්තො සමුට්ඨාපෙති වඩ්ඪෙති, මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං කරොති, එවමෙව පණ්ඩිතො ථොකම්පි පාභතං ලභිත්වා නානාඋපායෙහි පයොජෙත්වා ධනඤ්ච යසඤ්ච වඩ්ඪෙති, වඩ්ඪෙත්වා පුන තත්ථ අත්තානං පතිට්ඨාපෙති. තාය එව වා පන ධනස්ස මහන්තතාය අත්තානං සමුට්ඨාපෙති, අභිඤ්ඤාතං පාකටං කරොතීති අත්ථො.

සුභූතිත්ථෙරවත්ථු

201-202. තතියෙ රණාති හි රාගාදයො කිලෙසා වුච්චන්තීති ‘‘සරණා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. 100 දුකමාතිකා) රාගාදයො කිලෙසා ‘‘රණා’’ති වුච්චන්ති. රණන්ති එතෙහීති රණා. යෙහි අභිභූතා සත්තා නානප්පකාරෙන කන්දන්ති පරිදෙවන්ති, තස්මා තෙ රාගාදයො ‘‘රණා’’ති වුත්තා. දෙසිතනියාමතො අනොක්කමිත්වාති දෙසිතානොක්කමනතො අනුපගන්ත්වා දෙසෙති, සත්ථාරා දෙසිතනියාමෙනෙව අනොදිස්සකං කත්වා ධම්මං දෙසෙතීති වුත්තං හොති. එවන්ති එවං මෙත්තාඣානතො වුට්ඨාය භික්ඛාගහණෙ සති. භික්ඛාදායකානං මහප්ඵලං භවිස්සතීති ඉදං චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තෙන (අ. නි. 1.51 ආදයො) දීපෙතබ්බං. අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පි හි කාලං මෙත්තචිත්තං ආසෙවන්තස්ස භික්ඛුනො දින්නදානං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං, තෙන ච සො අමොඝං රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජතීති අයමත්ථො තත්ථ ආගතොයෙව. නිමිත්තං ගණ්හිත්වාති ආකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා.

ඛදිරවනියරෙවතත්ථෙරවත්ථු

203. පඤ්චමෙ වනසභාගන්ති සභාගං වනං, සභාගන්ති ච සප්පායන්ති අත්ථො. යඤ්හි පකතිවිරුද්ධං බ්‍යාධිවිරුද්ධඤ්ච න හොති, තං ‘‘සභාග’’න්ති වුච්චති. උදකසභාගන්තිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. කල්‍යාණකම්මායූහනක්ඛණොති කල්‍යාණකම්මූපචයස්ස ඔකාසො. තිණ්ණං භාතිකානන්ති උපතිස්සො, චුන්දො, උපසෙනොති ඉමෙසං තිණ්ණං ජෙට්ඨභාතිකානං. තිස්සන්නඤ්ච භගිනීනන්ති චාලා, උපචාලා, සීසුපචාලාති ඉමෙසං තිස්සන්නං ජෙට්ඨභගිනීනං. එත්ථ ච සාරිපුත්තත්ථෙරො සයං පබ්බජිත්වා චාලා, උපචාලා, සීසුපචාලාති තිස්සො භගිනියො, චුන්දො උපසෙනොති ඉමෙ භාතරො පබ්බාජෙසි, රෙවතකුමාරො එකොව ගෙහෙ අවසිස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘අම්හාකං…පෙ… පබ්බාජෙන්තී’’ති. මහල්ලකතරාති වුද්ධතරා. ඉදඤ්ච කුමාරිකාය චිරජීවිතං අභිකඞ්ඛමානා ආහංසු. සා කිර තස්ස අය්‍යිකා වීසතිවස්සසතිකා ඛණ්ඩදන්තා පලිතකෙසා වලිත්තචා තිලකාහතගත්තා ගොපානසිවඞ්කා අහොසි. විධාවනිකන්ති විධාවනකීළිකං. තිස්සන්නං සම්පත්තීනන්ති අනුස්සවවසෙන මනුස්සදෙවමොක්ඛසම්පත්තියො සන්ධාය වදති, මනුස්සදෙවබ්‍රහ්මසම්පත්තියො වා. සීවලිස්ස පුඤ්ඤං වීමංසිස්සාමාති ‘‘සීවලිනා කතපුඤ්ඤස්ස විපාකදානට්ඨානමිද’’න්ති ඤත්වා එවමාහ. සභාගට්ඨානන්ති සමං දෙසං.

තං භූමිරාමණෙය්‍යකන්ති කිඤ්චාපි අරහන්තො ගාමන්තෙ කායවිවෙකං න ලභන්ති, චිත්තවිවෙකං පන ලභන්තෙව. තෙසඤ්හි දිබ්බප්පටිභාගානිපි ආරම්මණානි චිත්තං චාලෙතුං න සක්කොන්ති, තස්මා ගාමො වා හොතු අරඤ්ඤාදීනං වා අඤ්ඤතරං, ‘යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යකං’, සො භූමිප්පදෙසො රමණීයො එවාති අත්ථො.

කඞ්ඛාරෙවතත්ථෙරවත්ථු

204. ඡට්ඨෙ අකප්පියො, ආවුසො, ගුළොති එකදිවසං ථෙරො අන්තරාමග්ගෙ ගුළකරණං ඔක්කමිත්වා ගුළෙ පිට්ඨම්පි ඡාරිකම්පි පක්ඛිත්තෙ දිස්වාන ‘‘අකප්පියො ගුළො, සාමිසො න කප්පති ගුළො විකාලෙ පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති කුක්කුච්චායන්තො එවමාහ. අකප්පියා මුග්ගාති එකදිවසං අන්තරාමග්ගෙ වච්චෙ මුග්ගං ජාතං දිස්වා ‘‘අකප්පියා මුග්ගා, පක්කාපි මුග්ගා ජායන්තී’’ති කුක්කුච්චායන්තො එවමාහ. සෙසමෙත්ථ සබ්බං උත්තානමෙව.

සොණකොළිවිසත්ථෙරවත්ථු

205. සත්තමෙ හාපෙතබ්බමෙව අහොසි අච්චාරද්ධවීරියත්තා. උදකෙන සමුපබ්‍යූළ්හෙති උදකෙන ථලං උස්සාරෙත්වා තත්ථ තත්ථ රාසිකතෙ. හරිතූපලිත්තායාති ගොමයපරිභණ්ඩකතාය. තිවිධෙන උදකෙන පොසෙන්තීති ඛීරොදකං ගන්ධොදකං කෙවලොදකන්ති එවං තිවිධෙන උදකෙන පොසෙන්ති පරිපාලෙන්ති. පරිස්සාවෙත්වාති පරිසොධෙත්වා ගහිතෙ තණ්ඩුලෙති යොජෙතබ්බං. දෙවො මඤ්ඤෙති දෙවො විය. වීණොවාදෙනාති ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, සොණ, යදා තෙ වීණාය තන්තියො අච්චායතා හොන්ති, අපි නු තෙ වීණා තස්මිං සමයෙ සරවතී වා හොති කම්මඤ්ඤා වාති? නො හෙතං, භන්තෙති. එවමෙව ඛො, සොණ, අච්චාරද්ධවීරියං උද්ධච්චාය සංවත්තති, අතිසිථිලවීරියං කොසජ්ජාය සංවත්තති. තස්මාතිහ ත්වං, සොණ, වීරියසමතං අධිට්ඨහ, ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතං පටිවිජ්ඣා’’ති (මහාව. 243) එවං වීණං උපමං කත්වා පවත්තිතෙන වීණොපමොවාදෙන. වීරියසමථයොජනත්ථායාති වීරියස්ස සමථෙන යොජනත්ථාය.

සොණකුටිකණ්ණත්ථෙරවත්ථු

206. අට්ඨමෙ කුටිකණ්ණොති වුච්චතීති ‘‘කොටිකණ්ණො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘කුටිකණ්ණො’’ති වොහරීයති. කුලඝරෙ භවා කුලඝරිකා. සා කිර අවන්තිරට්ඨෙ කුලඝරෙ මහාවිභවස්ස සෙට්ඨිස්ස භරියා. දසබලස්ස ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය චින්තෙසීති ඉදං අඞ්ගුත්තරභාණකානං මතෙන වුත්තං. සුත්තනිපාතට්ඨකථායං පන ‘‘සපරිසො භගවන්තං උපසඞ්කම්ම ධම්මදෙසනං අස්සොසි, න ච කඤ්චි විසෙසං අධිගඤ්ඡි. කස්මා? සො හි ධම්මං සුණන්තො හෙමවතං අනුස්සරිත්වා ‘ආගතො නු ඛො මෙ සහායකො, නො’ති දිසාදිසං ඔලොකෙත්වා තං අපස්සන්තො ‘වඤ්චිතො මෙ සහායො, යො එවං විචිත්තප්පටිභානං භගවතො දෙසනං න සුණාතී’ති වික්ඛිත්තචිත්තො අහොසී’’ති වුත්තං.

යස්මා පටිසන්ධිජාතිඅභිනික්ඛමනබොධිපරිනිබ්බානෙස්වෙව ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි හුත්වාව පටිවිගච්ඡන්ති, න චිරට්ඨිතිකානි හොන්ති, ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ (සං. නි. 5.1081; පටි. ම. 2.30) පන තානි සවිසෙසානි හුත්වා චිරතරං ඨත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා වුත්තං – ‘‘තියොජනසහස්සං හිමවන්තං අකාලපුප්ඵිතං දිස්වා’’තිආදි. අග්ගබලකායාති සබ්බපුරතො ගච්ඡන්තා බලකායා. කෙන පුප්ඵිතභාවං ජානාසීති කෙන කාරණෙන හිමවන්තස්ස පුප්ඵිතභාවං ජානාසීති, යෙන කාරණෙන ඉමං අකාලපුප්ඵපාටිහාරියං ජාතං, තං ජානාසීති වුත්තං හොති. තස්ස පවත්තිතභාවන්ති තස්ස ධම්මචක්කස්ස භගවතා පවත්තිතභාවං. සද්දෙ නිමිත්තං ගණ්හීති සද්දෙ ආකාරං සල්ලක්ඛෙසි. තතොති ‘‘අහං ‘එතං අමතධම්මං තම්පි ජානාපෙස්සාමී’ති තව සන්තිකං ආගතොස්මී’’ති යං වුත්තං, තදනන්තරන්ති අත්ථො.

සාතාගිරො හෙමවතස්ස බුද්ධුප්පාදං කථෙත්වා තං භගවතො සන්තිකං ආනෙතුකාමො ‘‘අජ්ජ පන්නරසො’’තිආදිගාථමාහ. තත්ථ (සු. නි. අට්ඨ. 1.153) අජ්ජාති අයං රත්තින්දිවො පක්ඛගණනතො පන්නරසො, උපවසිතබ්බතො උපොසථො. තීසු වා උපොසථෙසු අජ්ජ පන්නරසො උපොසථො, න චාතුද්දසිඋපොසථො, න සාමග්ගීඋපොසථො. දිවි භවානි දිබ්බානි, දිබ්බානි එත්ථ අත්ථීති දිබ්බානි. කානි තානි? රූපානි. තඤ්හි රත්තිං දෙවානං දසසහස්සිලොකධාතුතො සන්නිපතිතානං සරීරවත්ථාභරණවිමානප්පභාහි අබ්භාදිඋපක්කිලෙසවිරහිතාය චන්දප්පභාය ච සකලජම්බුදීපො අලඞ්කතො අහොසීති අතිවිය අලඞ්කතො ච පරිවිසුද්ධිදෙවස්ස භගවතො සරීරප්පභාය. තෙනාහ – ‘‘දිබ්බා රත්ති උපට්ඨිතා’’ති.

එවං රත්තිගුණවණ්ණනාපදෙසෙනපි සහායස්ස චිත්තං පසාදං ජනෙන්තො බුද්ධුප්පාදං කථෙත්වා ආහ – ‘‘අනොමනාමං සත්ථාරං, හන්ද පස්සාම ගොතම’’න්ති. තත්ථ අනොමෙහි අලාමකෙහි සබ්බාකාරපරිපූරෙහි ගුණෙහි නාමං අස්සාති අනොමනාමො. තථා හිස්ස ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො’’තිආදිනා (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙසො 97; පටි. ම. 1.162) නයෙන බුද්ධොති අනොමෙහි ගුණෙහි නාමං. ‘‘භග්ගරාගොති භගවා, භග්ගදොසොති භගවා’’තිආදිනා (මහානි. 84) නයෙන භගවාති අනොමෙහි ගුණෙහි නාමං. එස නයො ‘‘අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො’’තිආදීසු. දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථෙහි දෙවමනුස්සෙ අනුසාසති ‘‘ඉමං පජහථ, ඉමං සමාදාය වත්තථා’’ති සත්ථා. තං අනොමනාමං සත්ථාරං. හන්දාති වචසායත්ථෙ නිපාතො. පස්සාමාති තෙන අත්තානං සහ සඞ්ගහෙත්වා පච්චුප්පන්නබහුවචනං. ගොතමන්ති ගොතමගොත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සත්ථා, න සත්ථා’’ති මා විමතිං අකාසි, එකන්තබ්‍යවසිතො හුත්වාව එහි පස්සාම ගොතමන්ති.

එවං වුත්තෙ හෙමවතො ‘‘අයං සාතාගිරො ‘අනොමනාමං සත්ථාර’න්ති භණන්තො තස්ස සබ්බඤ්ඤුතං පකාසෙති, සබ්බඤ්ඤුනො ච දුල්ලභා ලොකෙ, සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤෙහි පූරණාදිසදිසෙහෙව ලොකො උපද්දුතො. සො පන යදි සබ්බඤ්ඤූ, අද්ධා තාදිලක්ඛණං පත්තො භවිස්සති, තෙන එවං ගහෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තාදිලක්ඛණං පුච්ඡන්තො ආහ – ‘‘කච්චි මනො’’තිආදි. තත්ථ කච්චීති පුච්ඡා. මනොති චිත්තං. සුපණිහිතොති සුට්ඨු ඨපිතො අචලො අසම්පවෙධී. සබ්බෙසු භූතෙසු සබ්බභූතෙසු. තාදිනොති තාදිලක්ඛණං පත්තස්සෙව සතො. පුච්ඡා එව වා අයං ‘‘සො තව සත්ථා සබ්බභූතෙසු තාදී, උදාහු නො’’ති. ඉට්ඨෙ අනිට්ඨෙචාති එවරූපෙ ආරම්මණෙ. සඞ්කප්පාති විතක්කා. වසීකතාති වසං ගමිතා. ඉදං වුත්තං හොති – යං තං සත්ථාරං වදසි, තස්ස තෙ සත්ථුනො කච්චි තාදිලක්ඛණං සම්පත්තස්ස සතො සබ්බභූතෙසු මනො සුපණිහිතො, උදාහු යාව පච්චයං න ලභති, තාව සුපණිහිතො විය ඛායති. සො වා තෙ සත්ථා කච්චි සබ්බභූතෙසු සත්තෙසු තාදී, උදාහු නො, යෙ ච ඉට්ඨානිට්ඨෙසු ආරම්මණෙසු රාගදොසවසෙන සඞ්කප්පා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, ත්‍යාස්ස කච්චි වසීකතා, උදාහු කදාචි තෙසම්පි වසෙන වත්තතීති.

තීණි වස්සානීති සොණස්ස පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය තීණි වස්සානි. තදා කිර භික්ඛූ යෙභුය්‍යෙන මජ්ඣිමදෙසෙයෙව වසිංසු, තස්මා තත්ථ කතිපයා එව අහෙසුං. තෙ ච එකස්මිං නිගමෙ එකො ද්වෙති එවං විසුං විසුං වසිංසු, ථෙරානඤ්ච කතිපයෙ භික්ඛූ ආනෙත්වා අඤ්ඤෙසු ආනීයමානෙසු පුබ්බං ආනීතා කෙනචිදෙව කරණීයෙන පක්කමිංසු, කඤ්චි කාලං ආගමෙත්වා පුන තෙසු ආනීයමානෙසු ඉතරෙ පක්කමිංසු, එවං පුනප්පුනං ආනයනෙන සන්නිපාතො චිරෙනෙව අහොසි, ථෙරො ච තදා එකවිහාරී අහොසි. තෙන වුත්තං – ‘‘තීණි වස්සානි ගණං පරියෙසිත්වා’’ති. තීණි වස්සානීති ච අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. සත්ථු අධිප්පායං ඤත්වාති අත්තනො ආණාපනෙනෙව ‘‘ඉමිනා සද්ධිං එකගන්ධකුටියං වසිතුකාමො භගවා’’ති සත්ථු අධිප්පායං ජානිත්වා. භගවා කිර යෙන සද්ධිං එකගන්ධකුටියං වසිතුකාමො, තස්ස සෙනාසනපඤ්ඤත්තියං ආනන්දත්ථෙරං ආණාපෙති.

අජ්ඣොකාසෙ වීතිනාමෙත්වාති අජ්ඣොකාසෙ නිසජ්ජාය වීතිනාමෙත්වා. යස්මා භගවා ආයස්මතො සොණස්ස සමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන පටිසන්ථාරං කරොන්තො සාවකසාධාරණා සබ්බා සමාපත්තියො අනුලොමප්පටිලොමං සමාපජ්ජන්තො බහුදෙව රත්තිං අජ්ඣොකාසෙ නිසජ්ජාය වීතිනාමෙත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා විහාරං පාවිසි, තස්මා ආයස්මාපි සොණො භගවතො අධිප්පායං ඤත්වා තදනුරූපං සබ්බා තා සමාපත්තියො සමාපජ්ජන්තො බහුදෙව රත්තිං අජ්ඣොකාසෙ නිසජ්ජාය වීතිනාමෙත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා විහාරං පාවිසීති වදන්ති. පවිසිත්වා ච භගවතා අනුඤ්ඤාතො චීවරතිරොකරණියං කත්වා භගවතො පාදපස්සෙ නිසජ්ජාය වීතිනාමෙසි. අජ්ඣෙසීති ආණාපෙසි. පටිභාතු තං භික්ඛු ධම්මො භාසිතුන්ති භික්ඛු තුය්හං ධම්මො භාසිතුං උපට්ඨාතු, ඤාණමුඛං ආගච්ඡතු, යථාසුතං යථාපරියත්තං ධම්මං භණාහීති අත්ථො. අට්ඨකවග්ගියානීති අට්ඨකවග්ගභූතානි කාමසුත්තාදිසොළසසුත්තානි (මහානි. 1). සුග්ගහිතොති සම්මා උග්ගහිතො. සබ්බෙ වරෙ යාචීති විනයධරපඤ්චමෙන ගණෙන උපසම්පදා ධුවන්හානං චම්මත්ථරණං ගණඞ්ගණූපාහනං චීවරවිප්පවාසොති ඉමෙ පඤ්ච වරෙ යාචි. සුත්තෙ ආගතමෙවාති උදානපාළියං ආගතසුත්තං සන්ධාය වදති.

සීවලිත්ථෙරවත්ථු

207. නවමෙ සාකච්ඡිත්වා සාකච්ඡිත්වාති රඤ්ඤා සද්ධිං පටිවිරුජ්ඣනවසෙන පුනප්පුනං සාකච්ඡං කත්වා. ගුළදධින්ති පත්ථින්නං ගුළසදිසං කඨිනදධිං. අතිඅඤ්ඡිතුන්ති අතිවිය ආකඩ්ඪිතුං. කඤ්ජියං වාහෙත්වාති දධිමත්ථුං පවාහෙත්වා, පරිස්සාවෙත්වාති අත්ථො. ‘‘දධිතො කඤ්ජියං ගහෙත්වා’’තිපි පාඨො. නන්ති සුප්පවාසං. බීජපච්ඡිං ඵුසාපෙන්තීති ඉමිනා සම්බන්ධො. යාව න උක්කඩ්ඪන්තීති යාව දානෙ න උක්කඩ්ඪන්ති, දාතුකාමාව හොන්තීති අධිප්පායො මහාදුක්ඛං අනුභොසීති පසවනිබන්ධනං මහන්තං දුක්ඛං අනුභොසි. සාමිකං ආමන්තෙත්වාති සත්තාහං මූළ්හගබ්භා තිබ්බාහි ඛරාහි දුක්ඛවෙදනාහි ඵුට්ඨා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා, යො ඉමස්ස එවරූපස්ස දුක්ඛස්ස පහානාය ධම්මං දෙසෙති. සුප්පටිපන්නො වත තස්ස භගවතො සාවකසඞ්ඝො, යො ඉමස්ස එවරූපස්ස දුක්ඛස්ස පහානාය පටිපන්නො. සුසුඛං වත නිබ්බානං, යත්ථිදං එවරූපං දුක්ඛං න සංවිජ්ජතී’’ති (උදා. 18) ඉමෙහි තීහි විතක්කෙහි තං දුක්ඛං අධිවාසෙන්තී සත්ථු සන්තිකං පෙසෙතුකාමතාය සාමිකං ආමන්තෙත්වා. පුරෙ මරණාති මරණතො පුරෙතරමෙව. ඉඞ්ගිතන්ති ආකාරං. ජීවිතභත්තන්ති ජීවිතසංසයෙ දාතබ්බභත්තං. සබ්බකම්මක්ඛමො අහොසීති සත්තවස්සිකෙහි දාරකෙහි කාතබ්බං යං කිඤ්චි කම්මං කාතුං සමත්ථතාය සබ්බස්ස කම්මස්ස ඛමො අහොසි. තෙනෙව සො සත්තාහං මහාදානෙ දීයමානෙ ජාතදිවසතො පට්ඨාය ධම්මකරණං ආදාය සඞ්ඝස්ස උදකං පරිස්සාවෙත්වා අදාසි.

යොමන්තිආදිගාථාය ‘‘යො භික්ඛු ඉමං රාගපලිපථඤ්චෙව කිලෙසදුග්ගඤ්ච සංසාරවට්ටඤ්ච චතුන්නං සච්චානං අප්පටිවිජ්ඣනකමොහඤ්ච අතීතො චත්තාරො ඔඝෙ තිණ්ණො හුත්වා පාරං අනුප්පත්තො, දුවිධෙන ඣානෙන ඣායී, තණ්හාය අභාවෙන අනෙජො, කථංකථාය අභාවෙන අකථංකථී, උපාදානානං අභාවෙන අනුපාදියිත්වා කිලෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතො, තමහං බ්‍රාහ්මණං වදාමී’’ති අත්ථො.

සබ්බෙසංයෙව පන කෙසානං ඔරොපනඤ්ච අරහත්තසච්ඡිකිරියා ච අපච්ඡාඅපුරිමා අහොසීති ඉමිනා ථෙරස්ස ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තුප්පත්ති දීපිතා. එකච්චෙ පන ආචරියා එවං වදන්ති ‘‘හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ධම්මසෙනාපතිනා ඔවාදෙ දින්නෙ ‘යං මයා කාතුං සක්කා, තමහං ජානිස්සාමී’ති පබ්බජිත්වා විපස්සනාකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තං දිවසංයෙව අඤ්ඤතරං විචිත්තං කුටිකං දිස්වා පවිසිත්වා මාතුකුච්ඡියං සත්ත වස්සානි අත්තනා අනුභූතදුක්ඛං අනුස්සරිත්වා තදනුසාරෙන අතීතානාගතෙ ඤාණං නෙන්තස්ස ආදිත්තා විය තයො භවා උපට්ඨහිංසු. ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා විපස්සනාවීථිං ඔතරිත්වා තාවදෙව මග්ගප්පටිපාටියා සබ්බෙපි ආසවෙ ඛෙපෙන්තො අරහත්තං පාපුණී’’ති. උභයථාපි ථෙරස්ස අරහත්තුප්පත්තියෙව පකාසිතා, ථෙරො පන පභින්නප්පටිසම්භිදො ඡළභිඤ්ඤො අහොසි.

වක්කලිත්ථෙරවත්ථු

208. දසමෙ ආහාරකරණවෙලන්ති භොජනකිච්චවෙලං. අධිගච්ඡෙ පදං සන්තන්ති සඞ්ඛාරූපසමං සුඛන්ති ලද්ධනාමං සන්තං පදං නිබ්බානං අධිගච්ඡෙය්‍ය. පඨමපාදෙන පබ්බතෙ ඨිතොයෙවාති පඨමෙන පාදෙන ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ ඨිතොයෙව. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

දුතියඑතදග්ගවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.