10. දසමො පරිච්ඡෙදො

රූපවිභාගනිද්දෙසො

622. වුත්තමාදිම්හි යං රූපං, චිත්තජානමනන්තරං;

තස්ස දානි කරිස්සාමි, සමාසෙන විභාවනං.

623. යං රුප්පතීති රූපන්ති, තථා රූපයතීති වා;

රූපාරූපභවාතීතො, සුරූපො රූපමබ්‍රවි.

624. තං රූපං දුවිධං හොති, භූතොපාදායභෙදතො;

චතුබ්බිධා මහාභූතා, උපාදා චතුවීසති.

625. පථවීධාතු ආපො ච,

තෙජො වායො තථෙව ච;

චත්තාරොමෙ මහාභූතා,

මහාභූතෙන දෙසිතා.

626. මහන්තා පාතුභූතාති, මහාභූතසමාති වා;

වඤ්චකත්තා අභූතෙන, මහාභූතාති සඤ්ඤිතා.

627. චක්ඛු සොතඤ්ච ඝානඤ්ච, ජිව්හා කායො ච රූපතා;

සද්දො ගන්ධො රසො ඉත්ථි-පුරිසින්ද්‍රියජීවිතං.

628. වත්ථුමාහාරතා කාය-වචීවිඤ්ඤත්තියො දුවෙ;

ආකාසො චෙව රූපස්ස, ලහුතාදිත්තයම්පි ච.

629. උපචයො සන්තතිරූපං, ජරතානිච්චතාපි ච;

උපාදාති පවුච්චන්ති, ඉමානි චතුවීසති.

630. මහාභූතානි නිස්සාය, අමුඤ්චිත්වා පවත්තිතො;

උපාදාරූපමිච්චාහ, නිරුපාදානමානසො.

631. පථවී පත්ථටත්තා ච, වායො වායනතො භවෙ;

තෙජො තෙජෙති රූපානි, ආපො ආපෙති පාලනා.

632. තෙසං දානි පවක්ඛාමි, රූපානං ලක්ඛණාදිකං;

ලක්ඛණාදීසු ඤාතෙසු, ධම්මා ආවි භවන්ති හි.

633. සාමඤ්ඤං වා සභාවො වා, ධම්මානං ලක්ඛණං මතං;

කිච්චං වා තස්ස සම්පත්ති, රසොති පරිදීපිතො.

634. ඵලං වා පච්චුපට්ඨානං, උපට්ඨානනයොපි වා;

ආසන්නකාරණං යං තු, තං පදට්ඨානසඤ්ඤිතං.

තත්ථ කක්ඛළත්තලක්ඛණා පථවීධාතු, පතිට්ඨානරසා, සම්පටිච්ඡනපච්චුපට්ඨානා. පග්ඝරණලක්ඛණා ආපොධාතු, උපබ්‍රූහනරසා, සඞ්ගහපච්චුපට්ඨානා. උණ්හත්තලක්ඛණා තෙජොධාතු, පරිපාචනරසා, මද්දවානුප්පදානපච්චුපට්ඨානා. විත්ථම්භනලක්ඛණා වායොධාතු, සමුදීරණරසා, අභිනීහාරපච්චුපට්ඨානා. එකෙකාය චෙත්ථ සෙසභූතත්තයපදට්ඨානාති වෙදිතබ්බා.

චක්ඛතීති චක්ඛු, රූපං විභාවෙතීති අත්ථො.

635. තත්ථ චක්ඛු ද්විධා වුත්තං, පඤ්ඤාමංසප්පභෙදතො;

තත්ථ පඤ්ඤාමයං චක්ඛු, හොති පඤ්චවිධං පන.

636. බුද්ධධම්මසමන්තෙහි, ඤාණදිබ්බෙහි නාමතො;

යථානුක්කමතො තෙසං, නානත්තං මෙ නිබොධථ.

637. ආසයානුසයෙ ඤාණං, ඉන්ද්‍රියානං පරොපරෙ;

බුද්ධචක්ඛුන්ති නිද්දිට්ඨං, මුනිනා ලොකචක්ඛුනා.

638. හෙට්ඨාමග්ගත්තයෙ ඤාණං, ධම්මචක්ඛුන්ති සඤ්ඤිතං;

ඤෙය්‍යං සමන්තචක්ඛුන්ති, ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතා පන.

639. යං ‘‘චක්ඛුං උදපාදී’’ති, ආගතං ඤාණචක්ඛු තං;

අභිඤ්ඤාචිත්තජා පඤ්ඤා, දිබ්බචක්ඛුන්ති වුච්චති.

640. මංසචක්ඛුපි දුවිධං, සසම්භාරපසාදතො;

සසම්භාරඤ්ච නාමෙත්ථ, අක්ඛිකූපෙ පතිට්ඨිතං.

641. අක්ඛිකූපට්ඨිනා හෙට්ඨා, උද්ධඤ්ච භමුකට්ඨිනා;

උභතො අක්ඛිකූටෙහි, මත්ථලුඞ්ගෙන අන්තතො.

642. බහිද්ධා අක්ඛිලොමෙහි, පරිච්ඡින්නො ච යො පන;

න්හාරුසුත්තෙන ආබන්ධො, මංසපිණ්ඩො පවුච්චති.

643. සකලොපි ච ලොකොයං, කමලස්ස දලං විය;

පුථුලං විපුලං නීලං, ඉති ජානාති ලොචනං.

644. චක්ඛු නාම න තං හොති, වත්ථු තස්සාති වුච්චති;

ඉදං පන සසම්භාර-චක්ඛුන්ති පරිදීපිතං.

645. වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා,

චතස්සො චාපි ධාතුයො;

භාවසම්භවසණ්ඨානං,

ජීවිතානි තථෙව ච.

646. කායචක්ඛුපසාදාති,

සම්භාරා හොන්ති චුද්දස;

තථා විත්ථාරතො චෙතං,

චතස්සො චාපි ධාතුයො.

647. වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා,

සණ්ඨානසම්භවො තථා;

දසෙතෙ චතුසමුට්ඨානා,

චත්තාලීස භවන්ති තෙ.

648. චක්ඛු කායප්පසාදො ච, භාවො ජීවිතමෙව ච;

චත්තාලීසඤ්ච රූපානි, චත්තාරි තු භවන්ති හි.

649. ඉමෙසං පන රූපානං, වසෙන පරිපිණ්ඩිතං;

ඉදං සම්භාරචක්ඛුන්ති, පණ්ඩිතෙහි පකාසිතං.

650. යො පනෙත්ථ සිතො අත්ථි, පරිබන්ධො පරිත්තකො;

චතුන්නං පන භූතානං, පසාදො කම්මසම්භවො.

651. ඉදං පසාදචක්ඛුන්ති, අක්ඛාතං පඤ්චචක්ඛුනා;

තදෙතං තස්ස මජ්ඣෙ තු, සසම්භාරස්ස චක්ඛුනො.

652. සෙතෙන මණ්ඩලෙනස්ස, පරික්ඛිත්තස්ස සබ්බසො;

කණ්හමණ්ඩලමජ්ඣෙ වා, නිවිට්ඨෙ දිට්ඨමණ්ඩලෙ.

653. සන්ධාරණාදිකිච්චාහි, ධාතූහි ච චතූහිපි;

කතූපකාරං හුත්වාන, උතුචිත්තාදිනා පන.

654. උපත්ථම්භියමානං තං, ආයුනා කතපාලනං;

වණ්ණගන්ධරසාදීහි, රූපෙහි පරිවාරිතං.

655. චක්ඛුවිඤ්ඤාණකාදීනං, වත්ථුද්වාරඤ්ච සාධයං;

ඌකාසිරසමානෙන, පමාණෙනෙව තිට්ඨති.

වුත්තං හෙතං –

656. ‘‘යෙන චක්ඛුපසාදෙන, රූපානිමනුපස්සති;

පරිත්තං සුඛුමං එතං, ඌකාසිරසමූපම’’න්ති.

657. සොතාදීසු ච එසෙව, නයො ඤෙය්‍යො විභාවිනා;

විසෙසමත්තමෙවෙත්ථ, පවක්ඛාමි ඉතො පරං.

සුණාතීති සොතං, තං තනුතම්බලොමාචිතෙ අඞ්ගුලිවෙධකසණ්ඨානෙ පදෙසෙ වුත්තප්පකාරාහි ධාතූහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා පරිපාලියමානං සොතවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානං තිට්ඨති.

ඝායතීති ඝානං, තං සසම්භාරඝානබිලස්ස අන්තො අජපදසණ්ඨානෙ පදෙසෙ යථාවුත්තප්පකාරා හුත්වා තිට්ඨති.

සායතීති ජිව්හා, ජීවිතමව්හායතීති වා ජිව්හා, සා සසම්භාරජිව්හාමජ්ඣස්ස උපරි උප්පලදලග්ගසණ්ඨානෙ පදෙසෙ යථාවුත්තප්පකාරා හුත්වා තිට්ඨති.

කුච්ඡිතානං මලානං ආයොති කායො. යාවතා පන ඉමස්මිං කායෙ උපාදින්නකං රූපං අත්ථි, සබ්බත්ථ කායපසාදො කප්පාසපටලෙ ස්නෙහො විය යථාවුත්තප්පකාරො හුත්වා තිට්ඨති.

එත්ථ පනෙතෙසං ලක්ඛණාදීනි පවක්ඛාමි – දට්ඨුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතපසාදලක්ඛණං චක්ඛු, රූපෙසු ආවිඤ්ඡනරසං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, දට්ඨුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානං.

සොතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතපසාදලක්ඛණං සොතං, සද්දෙසු ආවිඤ්ඡනරසං, සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, සොතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානං.

ඝායිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතපසාදලක්ඛණං ඝානං, ගන්ධෙසු ආවිඤ්ඡනරසං, ඝානවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, ඝායිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානං.

සායිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතපසාදලක්ඛණාජිව්හා, රසෙසු ආවිඤ්ඡනරසා, ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානා, සායිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානා.

ඵුසිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතපසාදලක්ඛණො කායො, ඵොට්ඨබ්බෙසු ආවිඤ්ඡනරසො, කායවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානො, ඵුසිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානො.

කෙචි පනාහු –

658. තෙජාධිකානං භූතානං, පසාදො පන චක්ඛුති;

ආකාසානිලතොයුබ්බිඅධිකානං තු සෙසකා.

659. තෙ පනෙවං තු වත්තබ්බා, ‘‘සුත්තං ආහරථා’’ති හි;

සුත්තමෙව ච තෙ අද්ධා, න දක්ඛිස්සන්ති කිඤ්චිපි.

660. විසෙසෙ සති භූතානං, පසාදො හි කථං භවෙ;

සමානානං හි භූතානං, පසාදො පරිදීපිතො.

661. තස්මා නිස්සයභූතානං, චතුන්නං සබ්බසො පන;

පහායෙව පනෙතෙසං, විසෙසපරිකප්පනං.

662. ඤෙය්‍යා කම්මවිසෙසෙන, පසාදානං විසෙසතා;

න හි භූතවිසෙසෙන, හොති තෙසං විසෙසතා.

663. එවමෙතෙසු චක්ඛුඤ්ච, සොතං අපත්තගාහකං;

සෙසං තු පන ඝානාදිත්තයං සම්පත්තගාහකං.

රූපන්ති රූපයතීති රූපං, වණ්ණවිකාරමාපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො. තං පන චක්ඛුපටිහනනලක්ඛණං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසං, තස්සෙව ගොචරභාවපච්චුපට්ඨානං, චතුමහාභූතපදට්ඨානං. යථා චෙතං, තථා සබ්බානිපි උපාදාරූපානීති.

සද්දොති සද්දයතීති සද්දො, සො පන සොතපටිහනනලක්ඛණො, සොතවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො, තස්සෙව ගොචරභාවපච්චුපට්ඨානො.

රසොති රසන්ති තෙනාති රසො, සො ජිව්හාපටිහනනලක්ඛණො, ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො, තස්සෙව ගොචරභාවපච්චුපට්ඨානො.

ගන්ධොති අත්තානං ගන්ධයති සූචයතීති ගන්ධො, සො ඝානපටිහනනලක්ඛණො, ඝානවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො, තස්සෙව ගොචරභාවපච්චුපට්ඨානො.

ඉත්ථින්ද්‍රියන්ති –

664. කම්මජො ඉත්ථිභාවොයං, පටිසන්ධිසමුට්ඨිතො;

යඤ්චෙතං ඉත්ථිලිඞ්ගාදි, න තු තං ඉන්ද්‍රියං සියා.

665. ඉත්ථින්ද්‍රියං පටිච්චෙව, ඉත්ථිලිඞ්ගාදයො පන;

පවත්තෙයෙව ජායන්තෙ, න තානි පටිසන්ධියං.

666. න ච තං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං, මනොවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව තං;

ඉත්ථිලිඞ්ගාදයො චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොන්ති වා න වා.

667. එසෙව ච නයො ඤෙය්‍යො, සෙසෙපි පුරිසින්ද්‍රියෙ;

ඉදං පඨමකප්පානං, උභයං තු පවත්තියං.

668. සමුට්ඨාතීති විඤ්ඤෙය්‍යං, පරතො පටිසන්ධියං;

පවත්තෙපි සමුට්ඨාය, පවත්තෙ පරිවත්තති.

669. මහතා පාපකම්මෙන, පුරිසත්තං විනස්සති;

මහතා කුසලෙනෙව, ජායතෙ පුරිසින්ද්‍රියං.

670. දුබ්බලාකුසලෙනෙව, ඉත්ථිලිඞ්ගං විනස්සති;

දුබ්බලෙනෙව පුඤ්ඤෙන, ඉත්ථිභාවො හි ජායතෙ.

671. උභතොබ්‍යඤ්ජනස්සාපි, එකමෙවින්ද්‍රියං සියා;

එවං සන්තෙ අභාවො ච, දුතියබ්‍යඤ්ජනස්ස තු.

672. න චාභාවො සියා කස්මා, න තං බ්‍යඤ්ජනකාරණං;

තස්ස කම්මසහායං හි, රාගචිත්තං තු කාරණං.

උභයස්ස පනෙතස්ස ලක්ඛණාදීනි වුච්චති. තත්ථ ඉත්ථිභාවලක්ඛණං ඉත්ථින්ද්‍රියං, ‘‘ඉත්ථී’’ති පකාසනරසං, ඉත්ථිලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පානං කාරණභාවපච්චුපට්ඨානං.

පුරිසභාවලක්ඛණං පුරිසින්ද්‍රියං, ‘‘පුරිසො’’ති පකාසනරසං, පුරිසලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පානං කාරණභාවපච්චුපට්ඨානං.

ජීවිතන්ති –

673. ජීවිතින්ද්‍රියනිද්දෙසෙ, වත්තබ්බං යං සියා ඉධ;

අරූපජීවිතෙ වුත්ත-නයෙනෙව ච තං වදෙ.

ලක්ඛණාදීනි පනස්ස එවං වෙදිතබ්බානි. සහජරූපපරිපාලනලක්ඛණං ජීවිතින්ද්‍රියං, තෙසං පවත්තනරසං, තෙසමෙව ඨපනපච්චුපට්ඨානං, යාපයිතබ්බභූතපදට්ඨානන්ති.

වත්ථූති හදයවත්ථු.

674. යං නිස්සාය මනොධාතු-මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො;

වත්තන්ති පඤ්චවොකාරෙ, තං ‘‘වත්ථූ’’ති පවුච්චති.

මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං නිස්සයලක්ඛණං හදයවත්ථු, තාසඤ්චෙව ධාතූනං ආධාරණරසං, උබ්බාහනපච්චුපට්ඨානං.

ආහාරතාති කබළීකාරො ආහාරො. ඔජට්ඨමකං රූපං ආහරතීති ආහාරො.

675. යාය ඔජාය යාපෙන්ති, යත්ථ යත්ථ ච පාණිනො;

අයං තු ‘‘කබළීකාරො, ආහාරො’’ති පවුච්චති.

676. අන්නපානාදිකං වත්ථු, අග්ගිං හරති කම්මජං;

කෙවලං න ච සක්කොති, පාලෙතුං ජීවිතං පන.

677. ඔජා සක්කොති පාලෙතුං, හරිතුං න ච පාචකං;

හරිතුම්පි ච පාලෙතුං, උභො සක්කොන්ති එකතො.

ලක්ඛණාදිතො පනස්ස ඔජාලක්ඛණො කබළීකාරො ආහාරො, රූපාහරණරසො, උපත්ථම්භනපච්චුපට්ඨානො, කබළං කත්වා අජ්ඣොහරිතබ්බවත්ථුපදට්ඨානොති වෙදිතබ්බො.

කායවිඤ්ඤත්තිනිද්දෙසෙ කායෙන අත්තනො භාවං විඤ්ඤාපෙන්තානං කායග්ගහණානුසාරෙන ගහිතාය එතාය භාවො විඤ්ඤායතීති විඤ්ඤත්ති. සයං වා කායග්ගහණානුසාරෙන විඤ්ඤායතීතිපි විඤ්ඤත්ති. ‘‘කායෙන සංවරො සාධු, සාධු වාචාය සංවරො’’ති ආගතො චොපනසඞ්ඛාතො කායොව විඤ්ඤත්ති කායවිඤ්ඤත්ති. කායවිප්ඵන්දනෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනහෙතුත්තා සයඤ්ච තථා විඤ්ඤෙය්‍යත්තා කායෙන විඤ්ඤත්තීතිපි කායවිඤ්ඤත්ති.

678. තත්ථ යා සහජාතස්ස, චිත්තජානිලධාතුයා;