රූපවිභාගවණ්ණනා

18. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨරූපානං එකවිධාදිනයදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බඤ්ච පනෙත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. සම්පයුත්තස්ස අලොභාදිහෙතුනො අභාවා අහෙතුකං. යථාසකං පච්චයවන්තතාය සප්පච්චයං. අත්තානං ආරබ්භ පවත්තෙහි කාමාසවාදීහි සහිතත්තා සාසවං. පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතං. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ ලොකෙ නියුත්තතාය ලොකියං. කාමතණ්හාය අවචරිතත්තා කාමාවචරං. අරූපධම්මානං විය කස්සචි ආරම්මණස්ස අග්ගහණතො නාස්ස ආරම්මණන්ති අනාරම්මණං. තදඞ්ගාදිවසෙන පහාතබ්බතාභාවතො අප්පහාතබ්බං. ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ත්‍යාදිකං සබ්බං එකවිධනයං සඞ්ගණ්හාති.

19. අජ්ඣත්තිකරූපං අත්තභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තත්තා. කාමං අඤ්ඤෙපි හි අජ්ඣත්තසම්භූතා අත්ථි, රුළ්හීවසෙන පන චක්ඛාදිකංයෙව අජ්ඣත්තිකං. අථ වා ‘‘යදි මයං න හොම, ත්වං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමො භවිස්සසී’’ති වදන්තා විය අත්තභාවස්ස සාතිසයං උපකාරත්තා චක්ඛාදීනෙව විසෙසතො අජ්ඣත්තිකානි නාම. අත්තසඞ්ඛාතං වා චිත්තං අධිකිච්ච තස්ස ද්වාරභාවෙන පවත්තතීති අජ්ඣත්තං, තදෙව අජ්ඣත්තිකං. තතො බහිභූතත්තා ඉතරං තෙවීසතිවිධං බාහිරරූපං.

20. ඉතරං බාවීසතිවිධං අවත්ථුරූපං.

22. අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ලිඞ්ගාදීසු සහජරූපපරිපාලනෙ ච ආධිපච්චයොගතො. පසාදරූපස්ස හි පඤ්චවිධස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ආධිපච්චං අත්තනො පටුමන්දාදිභාවෙන තෙසම්පි පටුමන්දාදිභාවාපාදනතො. භාවද්වයස්සාපි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීසු ආධිපච්චං යථාසකං පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානානම්පි තෙසං යෙභුය්‍යෙන සභාවකසන්තානෙයෙව තංතදාකාරෙන උප්පජ්ජනතො, න පන ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවතො. ජීවිතස්ස ච කම්මජපරිපාලනෙ ආධිපච්චං තෙසං යථාසකං ඛණට්ඨානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියප්පටිබද්ධත්තා. සයඤ්ච අත්තනා ඨපිතධම්මසම්බන්ධෙනෙව පවත්තති නාවිකො විය.

23. විසයවිසයිභාවප්පත්තිවසෙන ථූලත්තා ඔළාරිකරූපං. තතොයෙව ගහණස්ස සුකරත්තා සන්තිකෙරූපං ආසන්නරූපං නාම. යො සයං, නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං, අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං, සො පටිඝො වියාති පටිඝො. යථා හි පටිඝාතෙ සති දුබ්බලස්ස චලනං හොති, එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිමුඛභාවෙ සති අරූපසභාවත්තා දුබ්බලස්ස භවඞ්ගස්ස චලනං හොති. පටිඝො යස්ස අත්ථි තං සප්පටිඝං. තත්ථ සයං සම්පත්ති ඵොට්ඨබ්බස්ස, නිස්සයවසෙන සම්පත්ති ඝානජිව්හාකායගන්ධරසානං, උභයථාපි අසම්පත්ති චක්ඛුසොතරූපසද්දානන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරං සොළසවිධං ඔළාරිකතාදිසභාවාභාවතො සුඛුමරූපාදිකං.

24. කම්මතො ජාතං අට්ඨාරසවිධං උපාදින්නරූපං තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන කම්මුනා අත්තනො ඵලභාවෙන ආදින්නත්තා ගහිතත්තා. ඉතරං අග්ගහිතග්ගහණෙනදසවිධං අනුපාදින්නරූපං.

25. දට්ඨබ්බභාවසඞ්ඛාතෙන නිදස්සනෙන සහ වත්තතීති සනිදස්සනං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරභාවො හි නිදස්සනන්ති වුච්චති තස්ස ච රූපායතනතො අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි තං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා වත්තුං වට්ටතීති සහ නිදස්සනෙන සනිදස්සනන්ති. ධම්මභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො විසෙසො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොති.

26. අසම්පත්තවසෙනාති අත්තානං අසම්පත්තස්ස ගොචරස්ස වසෙන, අත්තනා විසයප්පදෙසං වා අසම්පත්තවසෙන. චක්ඛුසොතානි හි රූපසද්දෙහි අසම්පත්තානි, සයං වා තානි අසම්පත්තානෙව ආරම්මණං ගණ්හන්ති. තෙනෙතං වුච්චති –

‘‘චක්ඛුසොතං පනෙතෙසු, හොතාසම්පත්තගාහකං;

විඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුත්තා, සන්තරාධිකගොචරෙ.

‘‘තථා හි දූරදෙසට්ඨං, ඵලිකාදිතිරොහිතං;

මහන්තඤ්ච නගාදීනං, වණ්ණං චක්ඛු උදික්ඛති.

‘‘ආකාසාදිගතො කුච්ඡි-චම්මානන්තරිකොපි ච;

මහන්තො ච ඝණ්ටාදීනං, සද්දො සොතස්ස ගොචරො.

‘‘ගන්ත්වා විසයදෙසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙ;

අධිට්ඨානවිධානෙපි, තස්ස සො ගොචරො සියා.

‘‘භූතප්පබන්ධතො සො චෙ, යාති ඉන්ද්‍රියසන්නිධිං;

කම්මචිත්තොජසම්භූතො, වණ්ණො සද්දො ච චිත්තජො.

‘‘න තෙසං ගොචරා හොන්ති, න හි සම්භොන්ති තෙ බහි;

වුත්තා ච අවිසෙසෙන, පාඨෙ තංවිසයාව තෙ.

‘‘යදි චෙතං ද්වයං අත්තසමීපංයෙව ගණ්හති;

අක්ඛිවණ්ණං තථා මූලං, පස්සෙය්‍ය භමුකස්ස ච.

‘‘දිසාදෙසවවත්ථානං, සද්දස්ස න භවෙය්‍ය ච;

සියා ච සරවෙධිස්ස, සකණ්ණෙ සරපාතන’’න්ති.

ගොචරග්ගාහිකරූපං විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා තංතංගොචරග්ගහණසභාවත්තා. ඉතරං තෙවීසතිවිධං අගොචරග්ගාහිකරූපං ගොචරග්ගහණාභාවතො.

27. වණ්ණිතබ්බො දට්ඨබ්බොති වණ්ණො. අත්තනො උදයානන්තරං රූපං ජනෙතීති ඔජා. අවිනිබ්භොගරූපං කත්ථචිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං විනිභුඤ්ජනස්ස විසුං විසුං පවත්තියා අභාවතො. රූපලොකෙ ගන්ධාදීනං අභාවවාදිමතම්පි හි තත්ථ තත්ථ (විභ. මූලටී. 227; විභ. අනුටී. 227) ආචරියෙහි පටික්ඛිත්තමෙව.

28. ඉච්චෙවන්ති එත්ථපි ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ඉධ අනාගතම්පි සබ්බං දුකතිකාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති.

රූපවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.