මනොද්වාරවීථි

පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා

17. මනොද්වාරිකචිත්තානං අතීතානාගතම්පි ආරම්මණං හොතීති තෙසං අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානං කාතුං න සක්කාති විභූතාවිභූතවසෙනෙවෙතං නියමෙතුං ‘‘යදි විභූතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං.

19. එත්ථාති මනොද්වාරෙ. එකචත්තාලීස පඤ්චද්වාරාවෙණිකානං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තයවසෙන තෙරසචිත්තානං තත්ථ අප්පවත්තනතො.

පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා

20. විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි ආරම්මණස්ස විභූතකාලෙයෙව අප්පනාසම්භවතො.

21. තත්ථ හි ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරතීති සම්බන්ධො. පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්දෙති යොජනා. පඨමචිත්තඤ්හි අප්පනාය පරිකම්මත්තා පටිසඞ්ඛාරකභූතත්තා පරිකම්මං. දුතියං සමීපචාරිත්තා උපචාරං. නාච්චාසන්නොපි හි නාතිදූරප්පවත්ති සමීපචාරී නාම හොති, අප්පනං උපෙච්ච චරතීති වා උපචාරං. තතියං පුබ්බභාගෙ පරිකම්මානං, උපරිඅප්පනාය ච අනුකූලත්තා අනුලොමං. චතුත්ථං පරිත්තගොත්තස්ස, පුථුජ්ජනගොත්තස්ස ච අභිභවනතො, මහග්ගතගොත්තස්ස, ලොකුත්තරගොත්තස්ස ච භාවනතො වඩ්ඪනතො ගොත්‍රභු, ඉමානි චත්තාරි නාමානි චතුක්ඛත්තුං පවත්තියං අනවසෙසතො ලබ්භන්ති, තික්ඛත්තුං පවත්තියං පන උපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙනෙව ලබ්භන්ති. අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.804) පන පුරිමානං තිණ්ණං, ද්වින්නං වා අවිසෙසෙනපි පරිකම්මාදිනාමං වුත්තං, චතුක්ඛත්තුං, තික්ඛත්තුමෙව වා පඤ්චමං, චතුත්ථං වා උප්පජ්ජිතබ්බඅප්පනානුරූපතොති අධිප්පායො. පරිකම්මාදිනාමානං අනවසෙසතො ලබ්භමානවාරදස්සනත්ථං ‘‘චතුක්ඛත්තු’’න්ති ආදිතො වුත්තං, ගණනපටිපාටිවසෙන පන ‘‘පඤ්චමං වා’’ති ඔසානෙ වුත්තං.

යථාරහන්ති ඛිප්පාභිඤ්ඤදන්ධාභිඤ්ඤානුරූපං. ඛිප්පාභිඤ්ඤස්ස හි තික්ඛත්තුං පවත්තකාමාවචරජවනානන්තරං චතුත්ථං අප්පනාචිත්තමුප්පජ්ජති. දන්ධාභිඤ්ඤස්ස චතුක්ඛත්තුං පවත්තජවනානන්තරං පඤ්චමං අප්පනා උප්පජ්ජති, යස්මා පන අලද්ධාසෙවනං අනුලොමං ගොත්‍රභුං උප්පාදෙතුං න සක්කොති, ලද්ධාසෙවනම්පි ච ඡට්ඨං සත්තමං භවඞ්ගස්ස ආසන්නභාවෙන පපාතාසන්නපුරිසො විය අප්පනාවසෙන පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, තස්මා චතුත්ථතො ඔරං, පඤ්චමතො පරං වා අප්පනා න හොතීති දට්ඨබ්බං. යථාභිනීහාරවසෙනාති රූපාරූපලොකුත්තරමග්ගඵලානුරූපසමථවිපස්සනාභාවනාචිත්තාභිනීහරණානුරූපතො, අප්පනාය වීථි අප්පනාවීථි. ‘‘තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොතී’’ති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඔතිණ්ණඅප්පනාතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොති, න මග්ගානන්තරං ඵලචිත්තං, සමාපත්තිවීථියඤ්ච ඣානඵලචිත්තානි පුනප්පුනන්ති ගණ්හෙය්‍යුන්ති පුන ‘‘අප්පනාවසානෙ’’ති වුත්තං. නිකායන්තරියා කිර ලොකියප්පනාසු පඨමකප්පනාතො පරං සත්තමජවනපූරණත්ථං ද්වත්තික්ඛත්තුං කාමාවචරජවනානම්පි පවත්තිං වණ්ණෙන්තීති තෙසං මතිනිසෙධනත්ථං ‘‘භවඞ්ගපාතොවා’’ති සාවධාරණං වුත්තං.

22. තත්ථාති තෙසු අට්ඨඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනෙසු, තෙසු ච ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු. තත්ථාති වා තස්මිං අප්පනාවාරෙ. සොමනස්සසහගතජවනානන්තරන්ති සොමනස්සසහගතානං චතුන්නං කුසලකිරියජවනානං අනන්තරං. සොමනස්සසහගතාවාති චතුක්කජ්ඣානස්ස, සුක්ඛවිපස්සකාදීනං මග්ගඵලස්ස ච වසෙන සොමනස්සසහගතාව, න පන උපෙක්ඛාසහගතා භින්නවෙදනානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසෙවනපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. පාටිකඞ්ඛිතබ්බාති පසංසිතබ්බා, ඉච්ඡිතබ්බාති වුත්තං හොති. තත්ථාපීති තස්මිං එකවෙදනජවනවාරෙපි. කුසලජවනානන්තරන්ති චතුබ්බිධඤාණසම්පයුත්තකුසලජවනානන්තරං කුසලජවනමප්පෙති, න කිරියජවනං භින්නසන්තානෙ නිබ්බත්තනතො. හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති සමාපත්තිවීථියන්ත්‍යධිප්පායො.

23. සුඛපුඤ්ඤම්හා සොමනස්සසහගතතිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං අග්ගඵලවිපාකකිරියවජ්ජිතලොකියලොකුත්තරචතුක්කජ්ඣානජවනවසෙන ද්වත්තිංස, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං තථෙව පඤ්චමජ්ඣානානි ද්වාදස, සුඛිතක්‍රියතො තිහෙතුකද්වයතො පරං කිරියජ්ඣානචතුක්කස්ස, අග්ගඵලචතුක්කස්ස ච වසෙන අට්ඨ, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකද්වයතො පරං උපෙක්ඛාසහගතරූපාරූපකිරියපඤ්චකස්ස, අග්ගඵලස්ස ච වසෙන ඡ අප්පනා සම්භොන්ති.

24. එත්ථාති වීථිසඞ්ගහාධිකාරෙ.

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මනොද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තදාරම්මණනියමවණ්ණනා

25. සබ්බත්ථාපීති පඤ්චද්වාරමනොද්වාරෙපි.

26. ඉට්ඨෙති ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ. අතිඉට්ඨාරම්මණඤ්හි විසුං වක්ඛති. කුසලවිපාකානි පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානීති සම්බන්ධො. ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ සන්තීරණතදාරම්මණානි උපෙක්ඛාසහගතානෙවාති ආහ ‘‘අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙවා’’ති. විපාකස්ස හි කම්මානුභාවතො පවත්තමානස්ස ආදාසෙ මුඛනිමිත්තං විය නිබ්බිකප්පතාය පකප්පෙත්වා ගහණාභාවතො යථාරම්මණමෙව වෙදනායොගො හොති, කුසලාකුසලානං පන අප්පහීනවිපල්ලාසෙසු සන්තානෙසු පවත්තියා අතිඉට්ඨෙපි ඉට්ඨමජ්ඣත්තඅනිට්ඨාකාරතො, අනිට්ඨෙපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාකාරතො ගහණං හොති. තථා හි අස්සද්ධාදීනං බුද්ධාදීසු අතිඉට්ඨාරම්මණෙසුපි උපෙක්ඛාජවනං හොති, තිත්ථියාදීනඤ්ච දොමනස්සජවනං, ගම්භීරපකතිකාදීනඤ්ච පටික්කූලාරම්මණෙ උපෙක්ඛාජවනං, සුනඛාදීනඤ්ච තත්ථ සොමනස්සජවනං, පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තානි පන විපාකානි යථාවත්ථුකානෙව. අපිච අසුචිදස්සනෙ සුමනායමානානං සුනඛාදීනන්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පන අතිඉට්ඨානිට්ඨෙසු පවත්තමානානම්පි උපෙක්ඛාසහගතභාවෙ කාරණං හෙට්ඨා කථිතමෙව.

27. තත්ථාපීති තදාරම්මණෙසුපි. සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙති සහෙතුකාහෙතුකසුඛසහගතකිරියපඤ්චකාවසානෙ. ඛීණාසවානං චිත්තවිපල්ලාසාභාවෙන කිරියජවනානිපි යථාරම්මණමෙව පවත්තන්තීති වුත්තං ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදි. කෙචි පන ආචරියා ‘‘පට්ඨානෙ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’ති (පට්ඨා. 3.1.98) කුසලාකුසලානමෙවානන්තරං තදාරම්මණං වුත්තන්ති නත්ථි කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණුප්පාදො’’ති වදන්ති. තත්ථ වුච්චතෙ – යදි අබ්‍යාකතානන්තරම්පි තදාරම්මණං වුච්චෙය්‍ය. පරිත්තාරම්මණෙ වොට්ඨබ්බනානන්තරම්පි තස්ස පවත්තිං මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණං න වුත්තං, න පන අලබ්භනතො. ලබ්භමානස්සපි හි කෙනචි අධිප්පායෙන කත්ථචි අවචනං දිස්සති, යථා තං ධම්මසඞ්ගහෙ ලබ්භමානම්පි හදයවත්ථු දෙසනාභෙදපරිහාරත්ථං න වුත්තන්ති.

28. දොමනස්ස…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, න සොමනස්සසහගතානි අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධසභාවත්තා. තෙනෙව හි පට්ඨානෙ දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, තදනන්තරඤ්ච දොමනස්සං අනුද්ධටං. තථා හි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.2.45) සුඛදුක්ඛවෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා අත්තනො අත්තනො සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකානඤ්ච අනන්තරපච්චයභාවෙන ද්වීසු ද්වීසු වාරෙසු වුත්තා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකා පන සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං, ඉතරවෙදනාද්වයසම්පයුත්තානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයභාවෙන තීසු වාරෙසූති එවං වෙදනාත්තිකෙ සත්තෙව අනන්තරපච්චයවාරා වුත්තා. යදි ච දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, සොමනස්සානන්තරං වා දොමනස්සං උප්පජ්ජෙය්‍ය, සුඛදුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තානම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තරපච්චයවසෙන ද්වෙ වාරෙ වඩ්ඪෙත්වා නව වාරා වත්තබ්බා සියුං, න පනෙවං වුත්තා. තස්මා න තෙසං තදනන්තරං උප්පත්ති අත්ථි. එත්ථ ච ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදිනා අයම්පි නියමො අනුඤ්ඤාතො –

‘‘පරිත්තකුසලාදොස-පාපසාතක්‍රියාජවා;

පඤ්චස්වෙකං තදාලම්බං, සුඛිතෙසු යථාරහං.

‘‘පාපාකාමසුභා චෙව, සොපෙක්ඛා ච ක්‍රියාජවා;

සොපෙක්ඛෙසු තදාලම්බං, ඡස්වෙකමනුරූපතො’’ති.

අයඤ්හි ජවනෙන තදාරම්මණනියමො අබ්‍යභිචාරී. ‘‘ඤාණසම්පයුත්තජවනතො ඤාණසම්පයුත්තතදාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තො පන අනෙකන්තිකො. යෙභුය්‍යෙන හි අකුසලජවනෙසු පරිචිතස්ස කදාචි කුසලජවනෙසු ජවිතෙසු, කුසලජවනෙසු වා පරිචිතස්ස කදාචි අකුසලජවනෙසු ජවිතෙසු අකුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන තිහෙතුකජවනතොපි පරං අහෙතුකතදාරම්මණං හොති, තථා කුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන අකුසලජවනතො පරං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පි, පටිසන්ධිනිබ්බත්තකකම්මතො පන අඤ්ඤකම්මෙන තදාරම්මණප්පවත්තියං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තථා ච වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘අහෙතුකෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්ති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ අහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ සහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 3.1.98).

තස්මාති යස්මා දොමනස්සජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති. තස්මා දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘සොමනස්සපටිසන්ධිකස්සා’ති ඉමිනාව භවඞ්ගපාතාභාවො දීපිතොව හොති දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සාභාවතොති තං අවත්වා තදාරම්මණාභාවමෙව පරිකප්පෙන්තො ආහ ‘‘යදි තදාරම්මණසම්භවො නත්ථී’’ති. සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස තිත්ථියාදිනො බුද්ධාදිඅතිඉට්ඨාරම්මණෙ පි පටිහතචිත්තස්ස දොමනස්සජවනෙ ජවිතෙ වුත්තනයෙන සොමනස්සතදාරම්මණස්ස අතිඉට්ඨාරම්මණෙ ච උපෙක්ඛාසහගතතදාරම්මණස්ස අනුප්පජ්ජනතො, කෙනචි වා අසප්පායෙන පරිහීනලොකියජ්ඣානං ආරබ්භ ‘‘පණීතධම්මො මෙ නට්ඨො’’ති විප්පටිසාරං ජනෙන්තස්ස දොමනස්සජවනෙ සති අකාමාවචරාරම්මණෙ තදාරම්මණාභාවතො යදි තදාරම්මණස්ස උප්පත්තිසම්භවො නත්ථීති අධිප්පායො.

පරිචිතපුබ්බන්ති පුබ්බෙ පරිචිතං, තස්මිං භවෙ යෙභුය්‍යෙන ගහිතපුබ්බං. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති නිරාවජ්ජනම්පි. යථා තං නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස ඵලචිත්තන්ත්‍යධිප්පායො. යථාහු –

‘‘නිරාවජ්ජං කථං චිත්තං, හොති නෙතඤ්හි සම්මතං;

නියමො න විනාවජ්ජං, නිරොධා ඵලදස්සනා’’ති.

කෙන පන කිච්චෙන ඉදං චිත්තං පවත්තතීති? තදාරම්මණකිච්චෙන තාව න පවත්තති ජවනාරම්මණස්ස අග්ගහණතො, නාපි සන්තීරණකිච්චෙන යථාසම්පටිච්ඡිතස්ස සන්තීරණවසෙන අප්පවත්තනතො, පටිසන්ධිචුතීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, පාරිසෙසතො පන භවස්ස අඞ්ගභාවතො භවඞ්ගකිච්චෙනාති යුත්තං සියා. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනපි (ධ. ස. අනුටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) හි අයමත්ථො දස්සිතොව. යං පන පටිසන්ධිභවඞ්ගානං ධම්මතො, ආරම්මණතො ච සමානතං වක්ඛති, තං යෙභුය්‍යතොති දට්ඨබ්බං. න හි ඉදමෙකං ඨානං වජ්ජෙත්වා පටිසන්ධිභවඞ්ගානං විසදිසතා අත්ථි. තමනන්තරිත්වාති තං අත්තනො අනන්තරං අබ්‍යවහිතං කත්වා, තදනන්තරන්ත්‍යත්ථො.

29. කාමාවචර…පෙ… ඉච්ඡන්තීති එත්ථ කාමාවචරජවනාවසානෙයෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති කාමතණ්හානිදානකම්මනිබ්බත්තත්තා. න හි තං කාමතණ්හාහෙතුකෙන කම්මුනා ජනිතං අතංසභාවස්ස රූපාරූපාවචරලොකුත්තරජවනස්ස අනන්තරං උප්පජ්ජති. කිංකාරණා? අජනකත්තා, ජනකසමානත්තාභාවතො ච. යථා හි ගෙහතො බහි නික්ඛමිතුකාමො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අඞ්ගුලියං ගහෙත්වා නික්ඛමති, නාඤ්ඤං රාජපුරිසාදිං, එවං භවඞ්ගවිසයතො අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානං තදාරම්මණං ජනකං කාමාවචරකුසලාකුසලං, තංසදිසං වා කාමාවචරකිරියජවනං අනුබන්ධති, න පන තස්ස විසදිසානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි. තථා කාමාවචරසත්තානමෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති, න බ්‍රහ්මානං තදාරම්මණූපනිස්සයස්ස කාමාවචරපටිසන්ධිබීජස්සාභාවතො. තථා කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු ඉච්ඡන්ති. න ඉතරෙසු අපරිචිතත්තා. යථා හි සො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අනුගච්ඡන්තොපි අරඤ්ඤාදිඅපරිචිතට්ඨානං ගච්ඡන්තං අනනුබන්ධිත්වා පමුඛඞ්ගණාදිම්හි පරිචිතට්ඨානෙයෙව අනුබන්ධති, එවමිදම්පි රූපාවචරාදිඅපරිචිතාරම්මණං ආරබ්භ පවත්තන්තං නානුබන්ධති. අපිච කාමතණ්හායත්තකම්මජනිතත්තාපි එතං කාමතණ්හාරම්මණෙසු පරිත්තධම්මෙස්වෙව පවත්තතීති වුත්තොවායමත්ථො. හොන්ති චෙත්ථ –

‘‘ජනකං තංසමානං වා, ජවනං අනුබන්ධති;

න තු අඤ්ඤං තදාලම්බං, බාලදාරකලීලයා.

‘‘බීජස්සාභාවතො නත්ථි, බ්‍රහ්මානම්පි ඉමස්ස හි;

පටිසන්ධිමනො බීජං, කාමාවචරසඤ්ඤිතං.

‘‘ඨානෙ පරිචිතෙයෙව, තං ඉදං බාලකො විය;

අනුයාතීති නාඤ්ඤත්ථ, හොති තණ්හාවසෙන වා’’ති.

නනු ච ‘‘කාමාවචරපටිසන්ධිබීජාභාවතො’’ති වුත්තං, තථා ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනම්පි අභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ඉන්ද්‍රියප්පවත්තිආනුභාවතො, ද්වාරවීථිභෙදෙ චිත්තනියමතො ච.

තදාරම්මණනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජවනනියමවණ්ණනා

32. මන්දප්පවත්තියන්ති මරණාසන්නකාලෙ වත්ථුදුබ්බලතාය මන්දීභූතවෙගත්තා මන්දං හුත්වා පවත්තියං. මරණකාලාදීසූති ආදි-සද්දෙන මුච්ඡාකාලං සඞ්ගණ්හාති.

33. භගවතො…පෙ… වදන්තීති භගවතො යමකපාටිහාරියකාලාදීසු උදකක්ඛන්ධඅග්ගික්ඛන්ධප්පවත්තනාදිඅත්ථං විසුං විසුං පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය ඣානධම්මෙ විසුං විසුං ආවජ්ජෙන්තස්ස ආවජ්ජනවසිතාය මත්ථකප්පත්තියා ආවජ්ජනතප්පරොව චිත්තාභිනීහාරො හොතීති යථාවජ්ජිතඣානඞ්ගාරම්මණානි චත්තාරි, පඤ්චවා පච්චවෙක්ඛණජවනචිත්තානි පවත්තන්තීති වදන්ති (විසුද්ධි. 1.78) අට්ඨකථාචරියා. ‘‘භගවතො’’ති ච ඉදං නිදස්සනමත්තං අඤ්ඤෙසම්පි ධම්මසෙනාපතිආදීනං එවරූපෙ අච්චායිකකාලෙ අපරිපුණ්ණජවනානං පවත්තනතො. තථා ච වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘අයඤ්ච මත්ථකප්පත්තා වසිතා භගවතො යමකපාටිහාරියකාලෙ අඤ්ඤෙසං වා එවරූපෙ කාලෙ’’ති (විසුද්ධි. 1.78). ‘‘චත්තාරි පඤ්ච වා’’ති ච පනෙතං තික්ඛින්ද්‍රියමුදින්ද්‍රියවසෙන ගහෙතබ්බන්ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (විසුද්ධි. මහා. 1.78) වුත්තං, තස්මා භගවතො චත්තාරි, අඤ්ඤෙසං පඤ්චපීති යුත්තං විය දිස්සති.

34. ආදිකම්මිකස්සාති ආදිතො කතයොගකම්මස්ස. පඨමං නිබ්බත්තා අප්පනා පඨමකප්පනා. අභිඤ්ඤාජවනානම්පි ‘‘පඨමකප්පනායා’’ති අධිකාරො සියාති ආහ ‘‘සබ්බදාපී’’ති, පඨමුප්පත්තිකාලෙ, චිණ්ණවසීකාලෙ ච පඤ්චාභිඤ්ඤාජවනානි එකවාරමෙව ජවන්තීත්‍යත්ථො.

35. මග්ගායෙව උප්පජ්ජනතො මග්ගුප්පාදා. යථාරහන්ති පඤ්චමං වා චතුත්ථං වා උප්පන්නමග්ගානුරූපං. සත්තජවනපරමත්තා හි එකාවජ්ජනවීථියා චතුත්ථං උප්පන්නමග්ගතො පරං තීති ඵලචිත්තානි, පඤ්චමං උප්පන්නමග්ගතො පරං ද්වෙ වා හොන්ති.

36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙති නිරොධස්ස පුබ්බභාගෙ. චතුත්ථාරුප්පජවනන්ති කුසලකිරියානං අඤ්ඤතරං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනජවනං. අනාගාමිඛීණාසවායෙව නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, න සොතාපන්නසකදාමිනොති වුත්තං ‘‘අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා’’ති. විභත්තිවිපල්ලාසො චෙත්ථ දට්ඨබ්බො ‘‘අනාගාමිඵලෙ වා අරහත්තඵලෙ වා’’ති. තෙනාහ ‘‘නිරුද්ධෙ’’ති. යථාරහන්ති තංතංපුග්ගලානුරූපං.

38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියන්ති සකලායපි ඣානසමාපත්තිවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච.

39. පරිත්තානි ජවනානි සත්තක්ඛත්තුං මතානි උක්කංසකොටියා. මග්ගාභිඤ්ඤා පන සකිං එකවාරමෙව මතා. අවසෙසානි අභිඤ්ඤාමග්ගවජ්ජිතානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි බහූනිපි ලබ්භන්ති සමාපත්තිවීථියං අහොරත්තම්පි පවත්තනතො. අපි-සද්දෙන ලොකියජ්ඣානානි පඨමකප්පනායං, අන්තිමඵලද්වයඤ්ච නිරොධානන්තරං එකවාරං, ඵලචිත්තානි මග්ගානන්තරං ද්වත්තික්ඛත්තුම්පීති සම්පිණ්ඩෙති.

ජවනනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා

40. ඉදානි දුහෙතුකාහෙතුකාපායිකාහෙතුකතිහෙතුකවසෙන චතුබ්බිධානං පුථුජ්ජනානං, මග්ගට්ඨඵලට්ඨවසෙන අට්ඨවිධානං අරියානන්ති ද්වාදසන්නං පුග්ගලානං උප්පජ්ජනකවීථිචිත්තපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං පඨමං තාව තෙසං වජ්ජිතබ්බචිත්තානි දස්සෙතුමාහ ‘‘දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්චා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසවසෙන ද්වෙ හෙතූ ඉමෙසන්ති ද්විහෙතුකා. තාදිසානං හෙතූනං අභාවතො අහෙතුකා. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අප්පනාජවනානි න ලබ්භන්ති විපාකාවරණසබ්භාවතො. ද්විහෙතුකාහෙතුකපටිසන්ධි හි ‘‘විපාකාවරණ’’න්ති වුච්චති. අප්පනාජවනාභාවතොයෙව අරහත්තං නත්ථීති කිරියජවනානි න ලබ්භන්ති.

41. ‘‘සහෙතුකං (පට්ඨා. 3.1.102) භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති පාඨතො අහෙතුකානම්පි නානාකම්මෙන ද්විහෙතුකතදාරම්මණං සම්භවති, ද්විහෙතුකානං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මූලසන්ධියා පන ජළභාවතො උභින්නම්පි නත්ථි තිහෙතුකතදාරම්මණන්ති ආහ ‘‘තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි චා’’ති. ආචරියජොතිපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ග’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අහෙතුකානම්පි තිහෙතුකතදාරම්මණං වත්වා ඉධ ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවවචනස්ස පරිහාසවසෙන ‘‘සො එව පුච්ඡිතබ්බො, යො තස්ස කත්තා’’ති වුත්තං, තං පන පරිහාසවසෙන වුත්තම්පි ආචරියං පුච්ඡිත්වාව විජානනත්ථං වුත්තවචනං විය ඨිතං. තථා හි ආචරියෙනෙවෙත්ථ කාරණං පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

‘‘ඤාණපාකා න වත්තන්ති, ජළත්තා මූලසන්ධියා’’ති; (පරම. වි. 271);

අපරෙ පන ‘‘යථා අහෙතුකානං සහෙතුකතදාරම්මණං හොති, එවං ද්විහෙතුකානං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පී’’ති වණ්ණෙන්ති, තෙසං මතානුරොධෙන ච ඉධාපි ඤාණසම්පයුත්තවිපාකපටික්ඛෙපො අහෙතුකෙයෙව සන්ධායාති වදන්ති. තත්ථ පන පමාණපාඨාභාවතො ආචරියෙන උභින්නම්පි සාධාරණවසෙන ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවෙ කාරණං වත්වා සමකමෙව චිත්තපරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා තෙසං වචනං වීමංසිත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බං. අහෙතුකාපෙක්ඛාය චෙත්ථ ‘‘සුගතිය’’න්ති වචනං, තං පන අත්ථතො අනුඤ්ඤාතද්විහෙතුකවිපාකානං තත්ථෙව සම්භවදස්සනපරං. තෙනාහ ‘‘දුග්ගතියං පනා’’ත්‍යාදි.

43. තිහෙතුකෙසූති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසාමොහවසෙන තිහෙතුකෙසු පුථුජ්ජාදීසූ නවවිධපුග්ගලෙසු.

45. දිට්ඨී…පෙ… සෙක්ඛානන්ති සික්ඛාය අපරිපූරකාරිතාය සික්ඛනසීලතාය ‘‘සෙක්ඛා’’ති ලද්ධනාමානං සොතාපන්නසකදාගාමීනං පුග්ගලානං පඨමමග්ගෙනෙව සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පහීනත්තා තංසහගතජවනානි චෙව ච-සද්දෙන ආකඩ්ඪිතානි ඛීණාසවාවෙණිකානි කිරියජවනානි ච න ලබ්භන්ති.

46. පටිඝජවනානි චාති දොමනස්සජවනානි චෙව දිට්ඨිසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාසහගතකිරියජවනානි ච.

47. ලොකුත්තර…පෙ… සමුප්පජ්ජන්තීති චතුන්නං මග්ගානං එකචිත්තක්ඛණිකභාවෙන පුග්ගලන්තරෙසු අසම්භවතො, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමානඤ්ච උපරූපරිසමාපත්තියා අනධිගතත්තා, උපරූපරිපුග්ගලානඤ්ච අසමුග්ඝාටිතකම්මකිලෙසනිරොධෙන පුථුජ්ජනෙහි විය සොතාපන්නානං සොතාපන්නාදීහි පුග්ගලන්තරභාවූපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා ච අට්ඨපි ලොකුත්තරජවනානි යථාසකං මග්ගඵලට්ඨානං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්ති.

48. ඉදානි තෙසං තෙසං පුග්ගලානං යථාපටික්ඛිත්තජවනානි වජ්ජෙත්වා පාරිසෙසතො ලබ්භමානජවනානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අසෙක්ඛාන’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තිවිධසික්ඛාය පරිපූරකාරිභාවතො අසෙක්ඛානං ඛීණාසවානං තෙත්තිංසවිධකුසලාකුසලස්ස, හෙට්ඨිමඵලත්තයස්ස, වීථිමුත්තානඤ්ච නවමහග්ගතවිපාකානං වසෙන පඤ්චචත්තාලීසවජ්ජිතානි සෙසානි තෙවීසතිකආමාවචරවිපාකවීසතිකිරියඅරහත්තඵලවසෙන චතුචත්තාලීස වීථිචිත්තානි සම්භවා යථාලාභං කාමභවෙ ඨිතානං වසෙන උද්දිසෙ.

සෙක්ඛානං අට්ඨාරසකිරියජවනදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසහගතපඤ්චකඅග්ගඵලමහග්ගතවිපාකවසෙන තෙත්තිංස වජ්ජෙත්වා තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයඑකවීසතිකුසලසත්තාකුසලහෙට්ඨිමඵලත්තයවසෙන ඡප්පඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවං උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන සොතාපන්නසකදාගාමීනං එකපඤ්ඤාස, අනාගාමීනං එකූනපඤ්ඤාස, අවසෙසානං චතුන්නං පුථුජ්ජනානං අට්ඨාරසකිරියජවනසබ්බලොකුත්තරමහග්ගතවිපාකවසෙන පඤ්චතිංස වජ්ජෙත්වා අවසෙසානි කාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයලොකියකුසලාකුසලවසෙන චතුපඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවතො උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන තිහෙතුකානං චතුපඤ්ඤාසෙව ලබ්භන්ති, ද්විහෙතුකාහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තවිපාකඅප්පනාජවනවජ්ජිතානි එකචත්තාලීස, ආපායිකානං තානෙව ද්විහෙතුකවිපාකවජ්ජිතානි සත්තතිංස වීථිචිත්තානීති දට්ඨබ්බං.

පුග්ගලානං වසෙන චිත්තප්පවත්තිභෙදො පුග්ගලභෙදො.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භූමිවිභාගවණ්ණනා

49. සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි උපලබ්භන්ති ඡන්නං ද්වාරානං, සබ්බෙසඤ්ච පුග්ගලානං තත්ථ සම්භවතො. යථාරහන්ති තංතංභවානුරූපං, තංතංපුග්ගලානුරූපඤ්ච.

52. ත්‍යාදිනා ඝානවිඤ්ඤාණාදීනම්පි පටික්ඛෙපො හෙස්සතීති රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණානෙව පටික්ඛිත්තානි. සබ්බත්ථාපීති කාමභවෙ, රූපභවෙ, අරූපභවෙ ච.

54. කාමභවෙ යථාරහං වීථිමුත්තවජ්ජානි අසීති වීථිචිත්තානි, රූපභවෙ පටිඝද්වයඅට්ඨතදාරම්මණඝානාදිවිඤ්ඤාණඡක්කවීථිමුත්තකවසෙන පඤ්චවීසති වජ්ජෙත්වා සෙසානි ආවජ්ජනද්වයනවඅහෙතුකවිපාකතෙපඤ්ඤාසජවනවසෙන චතුසට්ඨි, අරූපෙ භවෙ තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඨමමග්ගපඤ්චදසරූපාවචරපටිඝද්වයආරුප්පවිපාකකිරියමනොධාතුහසනවසෙන සත්තචත්තාලීස වජ්ජෙත්වා සෙසානි ඡබ්බීසති පරිත්තජවනඅට්ඨආරුප්පජවනසත්තලොකුත්තරජවනමනොද්වාරාවජ්ජනවසෙන ද්වෙචත්තාලීස චිත්තානි ලබ්භරෙ උපලබ්භන්ති.

කෙචි පන ‘‘රූපභවෙ අනිට්ඨාරම්මණාභාවතො ඉධාගතානංයෙව බ්‍රහ්මානං අකුසලවිපාකසම්භවොති තානි පරිහාපෙත්වා පඤ්චපරිත්තවිපාකෙහි සද්ධිං රූපභවෙ සට්ඨියෙව වීථිචිත්තානී’’ති වදන්ති. ඉධ පන තත්ථ ඨත්වාපි ඉමං ලොකං පස්සන්තානං අනිට්ඨාරම්මණස්ස අසම්භවො න සක්කා වත්තුන්ති තෙහි සද්ධිංයෙව තත්ථ චතුසට්ඨි වුත්තානි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ධම්මානුසාරණියං ‘‘යදා බ්‍රහ්මානො කාමාවචරං අනිට්ඨාරම්මණං ආලම්බන්ති, තදා තං සුගතියම්පි අකුසලවිපාකචක්ඛුසොතවිඤ්ඤාණමනොධාතුසන්තීරණානං උප්පත්ති සම්භවතී’’ති.

භූමිවසෙන විභාගො භූමිවිභාගො.

භූමිවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

55. යථාසම්භවන්ති තංතංද්වාරෙසු, තංතංභවෙසු වා සම්භවානුරූපතො. යාවතායුකන්ති පටිසන්ධිතො පරං භවනිකන්තිවසෙන පවත්තමනොද්වාරිකචිත්තවීථිතො පට්ඨාය චුතිචිත්තාවසානං, තතො පුබ්බෙ පවත්තභවඞ්ගාවසානං වා අබ්බොච්ඡින්නා අසති නිරොධසමාපත්තියන්ති අධිප්පායො.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.