13. අවිජ්ජාවග්ගො

1. සමුදයධම්මසුත්තං

126. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා අවිජ්ජා’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමා නු ඛො, භන්තෙ, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධ, භික්ඛු, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො සමුදයධම්මං රූපං ‘සමුදයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති; වයධම්මං රූපං ‘වයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති; සමුදයවයධම්මං රූපං ‘සමුදයවයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං වෙදනං ‘සමුදයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති; වයධම්මං වෙදනං ‘වයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති; සමුදයවයධම්මං වෙදනං ‘සමුදයවයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං සඤ්ඤං…පෙ… සමුදයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති; වයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘වයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති; සමුදයවයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයවයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති; වයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘වයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති; සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චති, භික්ඛු, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති.

එවං වුත්තෙ, සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා විජ්ජා’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමා නු ඛො, භන්තෙ, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධ, භික්ඛු, සුතවා අරියසාවකො සමුදයධම්මං රූපං ‘සමුදයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති; වයධම්මං රූපං ‘වයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති; සමුදයවයධම්මං රූපං ‘සමුදයවයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති. සමුදයධම්මං වෙදනං ‘සමුදයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං පජානාති; වයධම්මං වෙදනං ‘වයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං පජානාති; සමුදයවයධම්මං වෙදනං ‘සමුදයවයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං පජානාති. සමුදයධම්මං සඤ්ඤං… සමුදයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං පජානාති; වයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘වයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං පජානාති; සමුදයවයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයවයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං පජානාති. සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති; වයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘වයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති; සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චති, භික්ඛු, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. පඨමං.

2. දුතියසමුදයධම්මසුත්තං

127. එකං සමයං ආයස්මා ච සාරිපුත්තො ආයස්මා ච මහාකොට්ඨිකො බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. අථ ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධාවුසො අස්සුතවා පුථුජ්ජනො සමුදයධම්මං රූපං ‘සමුදයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති; වයධම්මං රූපං…පෙ… ‘සමුදයවයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං වෙදනං…පෙ… වයධම්මං වෙදනං…පෙ… ‘සමුදයවයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං සඤ්ඤං…පෙ… සමුදයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ…පෙ… වයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ…පෙ… සමුදයවයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයවයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණං…පෙ… සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චති, ආවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති. දුතියං.

3. තතියසමුදයධම්මසුත්තං

128. එකං සමයං ආයස්මා ච සාරිපුත්තො ආයස්මා ච මහාකොට්ඨිකො බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධාවුසො, සුතවා අරියසාවකො සමුදයධම්මං රූපං ‘සමුදයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති; වයධම්මං රූපං…පෙ… සමුදයවයධම්මං රූපං ‘සමුදයවයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති; සමුදයධම්මං වෙදනං…පෙ… සමුදයවයධම්මා වෙදනා … සමුදයධම්මං සඤ්ඤං…පෙ… සමුදයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ… වයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ… සමුදයවයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයවයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං පජානාති. සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණං… වයධම්මං විඤ්ඤාණං… සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. තතියං.

4. අස්සාදසුත්තං

129. බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධාවුසො අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති. චතුත්ථං.

5. දුතියඅස්සාදසුත්තං

130. බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධාවුසො, සුතවා අරියසාවකො රූපස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. පඤ්චමං.

6. සමුදයසුත්තං

131. බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධාවුසො, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති. ඡට්ඨං.

7. දුතියසමුදයසුත්තං

132. බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධාවුසො, සුතවා අරියසාවකො රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. සත්තමං.

8. කොට්ඨිකසුත්තං

133. බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො සායන්හසමයං…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො ආයස්මන්තං මහාකොට්ඨිකං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධාවුසො, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති.

එවං වුත්තෙ, ආයස්මා සාරිපුත්තො ආයස්මන්තං මහාකොට්ඨිකං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධාවුසො සුතවා අරියසාවකො රූපස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. අට්ඨමං.

9. දුතියකොට්ඨිකසුත්තං

134. බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

10. තතියකොට්ඨිකසුත්තං

135. තඤ්ඤෙව නිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො ආයස්මන්තං මහාකොට්ඨිකං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

‘‘ඉධාවුසො, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපං නප්පජානාති, රූපසමුදයං නප්පජානාති, රූපනිරොධං නප්පජානාති, රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං නප්පජානාති. වෙදනං නප්පජානාති…පෙ… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං නප්පජානාති, විඤ්ඤාණසමුදයං නප්පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධං නප්පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං නප්පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති.

එවං වුත්තෙ, ආයස්මා සාරිපුත්තො ආයස්මන්තං මහාකොට්ඨිකං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති? ‘‘ඉධාවුසො, සුතවා අරියසාවකො රූපං පජානාති, රූපසමුදයං පජානාති, රූපනිරොධං පජානාති, රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාති. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං පජානාති, විඤ්ඤාණසමුදයං පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධං පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. දසමං.

අවිජ්ජාවග්ගො තෙරසමො.

තස්සුද්දානං –

සමුදයධම්මෙ තීණි, අස්සාදො අපරෙ දුවෙ;

සමුදයෙ ච ද්වෙ වුත්තා, කොට්ඨිකෙ අපරෙ තයොති.