6. සම්මසසුත්තං
66. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කුරූසු විහරති කම්මාසධම්මං නාම කුරූනං නිගමො. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවො’’ති. ‘‘භදන්තෙ’’ති තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච – ‘‘සම්මසථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, අන්තරං සම්මස’’න්ති [අන්තරා සම්මසනන්ති (සී.)]. එවං වුත්තෙ, අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අහං ඛො, භන්තෙ, සම්මසාමි අන්තරං සම්මස’’න්ති. ‘‘යථා කථං පන ත්වං, භික්ඛු, සම්මසසි අන්තරං සම්මස’’න්ති? අථ ඛො සො භික්ඛු බ්‍යාකාසි. යථා සො භික්ඛු බ්‍යාකාසි න සො භික්ඛු භගවතො චිත්තං ආරාධෙසි.
එවං වුත්තෙ, ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එතස්ස, භගවා, කාලො; එතස්ස, සුගත, කාලො; යං භගවා අන්තරං සම්මසං භාසෙය්‍ය. භගවතො සුත්වා භික්ඛූ ධාරෙස්සන්තී’’ති. ‘‘තෙනහානන්ද, සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථ; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –
‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්මසමානො සම්මසති අන්තරං සම්මසං [සම්මසනං (සී.)] – ‘යං ඛො ඉදං අනෙකවිධං නානප්පකාරකං දුක්ඛං ලොකෙ උප්පජ්ජති ජරාමරණං. ඉදං ඛො දුක්ඛං කිංනිදානං කිංසමුදයං කිංජාතිකං කිංපභවං, කිස්මිං සති ජරාමරණං හොති, කිස්මිං අසති ජරාමරණං න හොතී’ති? සො සම්මසමානො එවං ජානාති – ‘යං ඛො ඉදං අනෙකවිධං නානප්පකාරකං දුක්ඛං ලොකෙ උප්පජ්ජති ජරාමරණං. ඉදං ඛො දුක්ඛං උපධිනිදානං උපධිසමුදයං උපධිජාතිකං උපධිපභවං, උපධිස්මිං සති ජරාමරණං හොති, උපධිස්මිං අසති ජරාමරණං න හොතී’ති. සො ජරාමරණඤ්ච පජානාති ජරාමරණසමුදයඤ්ච පජානාති ජරාමරණනිරොධඤ්ච පජානාති යා ච ජරාමරණනිරොධසාරුප්පගාමිනී පටිපදා තඤ්ච පජානාති. තථාපටිපන්නො ච හොති අනුධම්මචාරී. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සබ්බසො සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය පටිපන්නො ජරාමරණනිරොධාය.
‘‘අථාපරං සම්මසමානො සම්මසති අන්තරං සම්මසං – ‘උපධි පනායං කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො, කිස්මිං සති උපධි හොති, කිස්මිං අසති උපධි න හොතී’ති? සො සම්මසමානො එවං ජානාති – ‘උපධි තණ්හානිදානො තණ්හාසමුදයො තණ්හාජාතිකො තණ්හාපභවො, තණ්හාය සති උපධි හොති, තණ්හාය අසති උපධි න හොතී’ති. සො උපධිඤ්ච පජානාති උපධිසමුදයඤ්ච පජානාති උපධිනිරොධඤ්ච පජානාති යා ච උපධිනිරොධසාරුප්පගාමිනී පටිපදා තඤ්ච පජානාති. තථා පටිපන්නො ච හොති අනුධම්මචාරී. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සබ්බසො සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය පටිපන්නො උපධිනිරොධාය.
‘‘අථාපරං සම්මසමානො සම්මසති අන්තරං සම්මසං – ‘තණ්හා පනායං කත්ථ උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, කත්ථ නිවිසමානා නිවිසතී’ති? සො සම්මසමානො එවං ජානාති – යං ඛො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති. කිඤ්ච ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං? චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං, සාතරූපං. එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති. සොතං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං…පෙ… ඝානං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං… ජිව්හා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං… කායො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං… මනො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.
‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, අතීතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං තං නිච්චතො අද්දක්ඛුං සුඛතො අද්දක්ඛුං අත්තතො අද්දක්ඛුං ආරොග්‍යතො අද්දක්ඛුං ඛෙමතො අද්දක්ඛුං. තෙ තණ්හං වඩ්ඪෙසුං. යෙ තණ්හං වඩ්ඪෙසුං තෙ උපධිං වඩ්ඪෙසුං. යෙ උපධිං වඩ්ඪෙසුං තෙ දුක්ඛං වඩ්ඪෙසුං. යෙ දුක්ඛං වඩ්ඪෙසුං තෙ න පරිමුච්චිංසු ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, න පරිමුච්චිංසු දුක්ඛස්මාති වදාමි.
‘‘යෙපි හි කෙචි, භික්ඛවෙ, අනාගතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං තං නිච්චතො දක්ඛිස්සන්ති [දක්ඛින්ති (සී.)] සුඛතො දක්ඛිස්සන්ති අත්තතො දක්ඛිස්සන්ති ආරොග්‍යතො දක්ඛිස්සන්ති ඛෙමතො දක්ඛිස්සන්ති. තෙ තණ්හං වඩ්ඪිස්සන්ති. යෙ තණ්හං වඩ්ඪිස්සන්ති තෙ උපධිං වඩ්ඪිස්සන්ති. යෙ උපධිං වඩ්ඪිස්සන්ති තෙ දුක්ඛං වඩ්ඪිස්සන්ති. යෙ දුක්ඛං වඩ්ඪිස්සන්ති තෙ න පරිමුච්චිස්සන්ති ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, න පරිමුච්චිස්සන්ති දුක්ඛස්මාති වදාමි.
‘‘යෙපි හි කෙචි, භික්ඛවෙ, එතරහි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං තං නිච්චතො පස්සන්ති සුඛතො පස්සන්ති අත්තතො පස්සන්ති ආරොග්‍යතො පස්සන්ති ඛෙමතො පස්සන්ති. තෙ තණ්හං වඩ්ඪෙන්ති. යෙ තණ්හං වඩ්ඪෙන්ති තෙ උපධිං වඩ්ඪෙන්ති. යෙ උපධිං වඩ්ඪෙන්ති තෙ දුක්ඛං වඩ්ඪෙන්ති. යෙ දුක්ඛං වඩ්ඪෙන්ති තෙ න පරිමුච්චන්ති ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, න පරිමුච්චන්ති දුක්ඛස්මාති වදාමි.
‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ආපානීයකංසො වණ්ණසම්පන්නො ගන්ධසම්පන්නො රසසම්පන්නො. සො ච ඛො විසෙන සංසට්ඨො. අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය ඝම්මාභිතත්තො ඝම්මපරෙතො කිලන්තො තසිතො පිපාසිතො. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘අයං තෙ, අම්භො පුරිස, ආපානීයකංසො වණ්ණසම්පන්නො ගන්ධසම්පන්නො රසසම්පන්නො; සො ච ඛො විසෙන සංසට්ඨො. සචෙ ආකඞ්ඛසි පිව. පිවතො හි ඛො තං ඡාදෙස්සති වණ්ණෙනපි ගන්ධෙනපි රසෙනපි, පිවිත්වා ච පන තතොනිදානං මරණං වා නිගච්ඡසි මරණමත්තං වා දුක්ඛ’න්ති. සො තං ආපානීයකංසං සහසා අප්පටිසඞ්ඛා පිවෙය්‍ය, නප්පටිනිස්සජ්ජෙය්‍ය. සො තතොනිදානං මරණං වා නිගච්ඡෙය්‍ය මරණමත්තං වා දුක්ඛං. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ හි කෙචි අතීතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා යං ලොකෙ පියරූපං…පෙ… අනාගතමද්ධානං…පෙ… එතරහි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං තං නිච්චතො පස්සන්ති සුඛතො පස්සන්ති අත්තතො පස්සන්ති ආරොග්‍යතො පස්සන්ති ඛෙමතො පස්සන්ති, තෙ තණ්හං වඩ්ඪෙන්ති. යෙ තණ්හං වඩ්ඪෙන්ති තෙ උපධිං වඩ්ඪෙන්ති. යෙ උපධිං වඩ්ඪෙන්ති තෙ දුක්ඛං වඩ්ඪෙන්ති. යෙ දුක්ඛං වඩ්ඪෙන්ති තෙ න පරිමුච්චන්ති ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, න පරිමුච්චන්ති දුක්ඛස්මාති වදාමි.
‘‘යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙ, අතීතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං තං අනිච්චතො අද්දක්ඛුං දුක්ඛතො අද්දක්ඛුං අනත්තතො අද්දක්ඛුං රොගතො අද්දක්ඛුං භයතො අද්දක්ඛුං, තෙ තණ්හං පජහිංසු. යෙ තණ්හං පජහිංසු තෙ උපධිං පජහිංසු. යෙ උපධිං පජහිංසු තෙ දුක්ඛං පජහිංසු. යෙ දුක්ඛං පජහිංසු තෙ පරිමුච්චිංසු ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, පරිමුච්චිංසු දුක්ඛස්මාති වදාමි.
‘‘යෙපි හි කෙචි, භික්ඛවෙ, අනාගතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං තං අනිච්චතො දක්ඛිස්සන්ති දුක්ඛතො දක්ඛිස්සන්ති අනත්තතො දක්ඛිස්සන්ති රොගතො දක්ඛිස්සන්ති භයතො දක්ඛිස්සන්ති, තෙ තණ්හං පජහිස්සන්ති. යෙ තණ්හං පජහිස්සන්ති…පෙ… පරිමුච්චිස්සන්ති දුක්ඛස්මාති වදාමි.
‘‘යෙපි හි කෙචි, භික්ඛවෙ, එතරහි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං තං අනිච්චතො පස්සන්ති දුක්ඛතො පස්සන්ති අනත්තතො පස්සන්ති රොගතො පස්සන්ති භයතො පස්සන්ති, තෙ තණ්හං පජහන්ති. යෙ තණ්හං පජහන්ති තෙ උපධිං පජහන්ති. යෙ උපධිං පජහන්ති තෙ දුක්ඛං පජහන්ති. යෙ දුක්ඛං පජහන්ති තෙ පරිමුච්චන්ති ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, පරිමුච්චන්ති දුක්ඛස්මාති වදාමි.
‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ආපානීයකංසො වණ්ණසම්පන්නො ගන්ධසම්පන්නො රසසම්පන්නො. සො ච ඛො විසෙන සංසට්ඨො. අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය ඝම්මාභිතත්තො ඝම්මපරෙතො කිලන්තො තසිතො පිපාසිතො. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘අයං තෙ, අම්භො පුරිස, ආපානීයකංසො වණ්ණසම්පන්නො ගන්ධසම්පන්නො රසසම්පන්නො සො ච ඛො විසෙන සංසට්ඨො. සචෙ ආකඞ්ඛසි පිව. පිවතො හි ඛො තං ඡාදෙස්සති වණ්ණෙනපි ගන්ධෙනපි රසෙනපි; පිවිත්වා ච පන තතොනිදානං මරණං වා නිගච්ඡසි මරණමත්තං වා දුක්ඛ’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, තස්ස පුරිසස්ස එවමස්ස – ‘සක්කා ඛො මෙ අයං සුරාපිපාසිතා [සුරාපිපාසා (?)] පානීයෙන වා විනෙතුං දධිමණ්ඩකෙන වා විනෙතුං භට්ඨලොණිකාය [මට්ඨලොණිකාය (සී. ස්‍යා. කං. පී.)] වා විනෙතුං ලොණසොවීරකෙන වා විනෙතුං, න ත්වෙවාහං තං පිවෙය්‍යං, යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’ති. සො තං ආපානීයකංසං පටිසඞ්ඛා න පිවෙය්‍ය, පටිනිස්සජ්ජෙය්‍ය. සො තතොනිදානං න මරණං වා නිගච්ඡෙය්‍ය මරණමත්තං වා දුක්ඛං. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ හි කෙචි අතීතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං තං අනිච්චතො අද්දක්ඛුං දුක්ඛතො අද්දක්ඛුං අනත්තතො අද්දක්ඛුං රොගතො අද්දක්ඛුං භයතො අද්දක්ඛුං, තෙ තණ්හං පජහිංසු. යෙ තණ්හං පජහිංසු තෙ උපධිං පජහිංසු. යෙ උපධිං පජහිංසු තෙ දුක්ඛං පජහිංසු. යෙ දුක්ඛං පජහිංසු තෙ පරිමුච්චිංසු ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, පරිමුච්චිංසු දුක්ඛස්මාති වදාමි.
‘‘යෙපි හි කෙචි, භික්ඛවෙ, අනාගතමද්ධානං…පෙ… එතරහි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං තං අනිච්චතො පස්සන්ති දුක්ඛතො පස්සන්ති අනත්තතො පස්සන්ති රොගතො පස්සන්ති භයතො පස්සන්ති, තෙ තණ්හං පජහන්ති. යෙ තණ්හං පජහන්ති තෙ උපධිං පජහන්ති. යෙ උපධිං පජහන්ති තෙ දුක්ඛං පජහන්ති. යෙ දුක්ඛං පජහන්ති තෙ පරිමුච්චන්ති ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, පරිමුච්චන්ති දුක්ඛස්මාති වදාමී’’ති. ඡට්ඨං.