4. කළාරඛත්තියවග්ගො
1. භූතසුත්තං
31. එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති. තත්‍ර ඛො භගවා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘වුත්තමිදං, සාරිපුත්ත, පාරායනෙ [පාරායණෙ (සී.)] අජිතපඤ්හෙ –
‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ, යෙ ච සෙක්ඛා පුථූ ඉධ;
තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං, පුට්ඨො පබ්‍රූහි මාරිසා’’ති.
‘‘ඉමස්ස නු ඛො, සාරිපුත්ත, සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස කථං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති? එවං වුත්තෙ, ආයස්මා සාරිපුත්තො තුණ්හී අහොසි. දුතියම්පි ඛො භගවා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ආමන්තෙසි…පෙ… දුතියම්පි ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො තුණ්හී අහොසි. තතියම්පි ඛො භගවා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘වුත්තමිදං, සාරිපුත්ත, පාරායනෙ අජිතපඤ්හෙ –
‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ, යෙ ච සෙක්ඛා පුථූ ඉධ;
තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං, පුට්ඨො පබ්‍රූහි මාරිසා’’ති.
‘‘ඉමස්ස නු ඛො, සාරිපුත්ත, සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස කථං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති? තතියම්පි ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො තුණ්හී අහොසි.
‘‘භූතමිදන්ති, සාරිපුත්ත, පස්සසී’’ති? භූතමිදන්ති, භන්තෙ, යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. භූතමිදන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා භූතස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. තදාහාරසම්භවන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. තදාහාරසම්භවන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා ආහාරසම්භවස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. තදාහාරනිරොධා යං භූතං තං නිරොධධම්මන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. තදාහාරනිරොධා යං භූතං තං නිරොධධම්මන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා නිරොධධම්මස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. එවං ඛො, භන්තෙ, සෙක්ඛො හොති.
‘‘කථඤ්ච, භන්තෙ, සඞ්ඛාතධම්මො හොති? භූතමිදන්ති, භන්තෙ, යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. භූතමිදන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා භූතස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො හොති. තදාහාරසම්භවන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. තදාහාරසම්භවන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා ආහාරසම්භවස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො හොති. තදාහාරනිරොධා යං භූතං තං නිරොධධම්මන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. තදාහාරනිරොධා යං භූතං තං නිරොධධම්මන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා නිරොධධම්මස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො හොති. එවං ඛො, භන්තෙ, සඞ්ඛාතධම්මො හොති. ඉති ඛො, භන්තෙ, යං තං වුත්තං පාරායනෙ අජිතපඤ්හෙ –
‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ, යෙ ච සෙක්ඛා පුථූ ඉධ;
තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං, පුට්ඨො පබ්‍රූහි මාරිසා’’ති.
‘‘ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.
‘‘සාධු සාධු, සාරිපුත්ත, භූතමිදන්ති, සාරිපුත්ත, යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. භූතමිදන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා භූතස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිප්පන්නො හොති. තදාහාරසම්භවන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. තදාහාරසම්භවන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා ආහාරසම්භවස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. තදාහාරනිරොධා යං භූතං නිරොධධම්මන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. තදාහාරනිරොධා යං භූතං තං නිරොධධම්මන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා නිරොධධම්මස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. එවං ඛො, සාරිපුත්ත, සෙක්ඛො හොති.
‘‘කථඤ්ච, සාරිපුත්ත, සඞ්ඛාතධම්මො හොති? භූතමිදන්ති, සාරිපුත්ත, යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. භූතමිදන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා භූතස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො හොති. තදාහාරසම්භවන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. තදාහාරසම්භවන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා ආහාරසම්භවස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො හොති. තදාහාරනිරොධා යං භූතං තං නිරොධධම්මන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. තදාහාරනිරොධා යං භූතං තං නිරොධධම්මන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤා දිස්වා නිරොධධම්මස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො හොති. එවං ඛො, සාරිපුත්ත, සඞ්ඛාතධම්මො හොති. ඉති ඛො, සාරිපුත්ත, යං තං වුත්තං පාරායනෙ අජිතපඤ්හෙ –
‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ, යෙ ච සෙක්ඛා පුථූ ඉධ;
තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං, පුට්ඨො පබ්‍රූහි මාරිසා’’ති.
‘‘ඉමස්ස ඛො සාරිපුත්ත සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති. පඨමං.
2. කළාරසුත්තං
32. සාවත්ථියං විහරති. අථ ඛො කළාරඛත්තියො භික්ඛු යෙනායස්මා සාරිපුත්තො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා සාරිපුත්තෙන සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො කළාරඛත්තියො භික්ඛු ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘මොළියඵග්ගුනො, ආවුසො සාරිපුත්ත, භික්ඛු සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තොති. න හි නූන සො ආයස්මා ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අස්සාසමලත්ථාති. තෙන හායස්මා සාරිපුත්තො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අස්සාසං පත්තො’’ති?
‘‘න ඛ්වාහං, ආවුසො, කඞ්ඛාමී’’ති. ‘‘ආයතිං, පනාවුසො’’ති?
‘‘න ඛ්වාහං, ආවුසො, විචිකිච්ඡාමී’’ති.
අථ ඛො කළාරඛත්තියො භික්ඛු උට්ඨායාසනා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො කළාරඛත්තියො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ආයස්මතා, භන්තෙ, සාරිපුත්තෙන අඤ්ඤා බ්‍යාකතා – ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාමී’’ති.
අථ ඛො භගවා අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන සාරිපුත්තං ආමන්තෙහි – ‘සත්ථා තං, ආවුසො සාරිපුත්ත, ආමන්තෙතී’’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු භගවතො පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා සාරිපුත්තො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘සත්ථා තං, ආවුසො සාරිපුත්ත, ආමන්තෙතී’’ති. ‘‘එවං, ආවුසො’’ති ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො තස්ස භික්ඛුනො පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං භගවා එතදවොච – ‘‘සච්චං කිර තයා, සාරිපුත්ත, අඤ්ඤා බ්‍යාකතා – ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාමී’’ති? ‘‘න ඛො, භන්තෙ, එතෙහි පදෙහි එතෙහි බ්‍යඤ්ජනෙහි අත්ථො [අත්ථො ච (ස්‍යා. කං. ක.)] වුත්තො’’ති. ‘‘යෙන කෙනචිපි, සාරිපුත්ත, පරියායෙන කුලපුත්තො අඤ්ඤං බ්‍යාකරොති, අථ ඛො බ්‍යාකතං බ්‍යාකතතො දට්ඨබ්බ’’න්ති. ‘‘නනු අහම්පි, භන්තෙ, එවං වදාමි – ‘න ඛො, භන්තෙ, එතෙහි පදෙහි එතෙහි බ්‍යඤ්ජනෙහි අත්ථො වුත්තො’’’ති.
‘‘සචෙ තං, සාරිපුත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කථං ජානතා පන තයා, ආවුසො සාරිපුත්ත, කථං පස්සතා අඤ්ඤා බ්‍යාකතා – ඛීණා ජාති වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං කතං කරණීයං නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාමී’ති. එවං පුට්ඨො ත්වං, සාරිපුත්ත, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති?
‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කථං ජානතා පන තයා, ආවුසො සාරිපුත්ත, කථං පස්සතා අඤ්ඤා බ්‍යාකතා – ඛීණා ජාති වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං කතං කරණීයං නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාමී’ති; එවං පුට්ඨොහං [පුට්ඨො අහං (ස්‍යා. කං.), පුට්ඨාහං (පී. ක.)], භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘යංනිදානා, ආවුසො, ජාති, තස්ස නිදානස්ස ඛයා ඛීණස්මිං ඛීණාම්හීති විදිතං. ඛීණාම්හීති විදිත්වා – ඛීණාජාති වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං කතං කරණීයං නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාමී’ති. එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.
‘‘සචෙ පන තං, සාරිපුත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘ජාති පනාවුසො සාරිපුත්ත, කිංනිදානා කිංසමුදයා කිංජාතිකා කිංපභවා’ති? එවං පුට්ඨො තං, සාරිපුත්ත, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘ජාති පනාවුසො සාරිපුත්ත, කිංනිදානා කිංසමුදයා කිංජාතිකා කිංපභවා’ති? එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘ජාති ඛො, ආවුසො, භවනිදානා භවසමුදයා භවජාතිකා භවප්පභවා’ති. එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.
‘‘සචෙ පන තං, සාරිපුත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘භවො පනාවුසො සාරිපුත්ත, කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො’ති? එවං පුට්ඨො ත්වං, සාරිපුත්ත, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘භවො පනාවුසො සාරිපුත්ත, කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො’ති? එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘භවො ඛො, ආවුසො, උපාදානනිදානො උපාදානසමුදයො උපාදානජාතිකො උපාදානප්පභවො’ති. එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.
‘‘සචෙ පන තං, සාරිපුත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘උපාදානං පනාවුසො…පෙ… සචෙ පන තං, සාරිපුත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – තණ්හා පනාවුසො සාරිපුත්ත, කිංනිදානා කිංසමුදයා කිංජාතිකා කිංපභවා’ති? එවං පුට්ඨො ත්වං, සාරිපුත්ත, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – තණ්හා පනාවුසො සාරිපුත්ත, කිංනිදානා කිංසමුදයා කිංජාතිකා කිංපභවා’ති? එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘තණ්හා ඛො, ආවුසො, වෙදනානිදානා වෙදනාසමුදයා වෙදනාජාතිකා වෙදනාපභවා’ති. එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.
‘‘සචෙ පන තං, සාරිපුත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කථං ජානතො පන තෙ, ආවුසො සාරිපුත්ත, කථං පස්සතො යා වෙදනාසු නන්දී සා න උපට්ඨාසී’ති. එවං පුට්ඨො ත්වං, සාරිපුත්ත, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කථං ජානතො පන තෙ, ආවුසො සාරිපුත්ත, කථං පස්සතො යා වෙදනාසු නන්දී සා න උපට්ඨාසී’ති එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘තිස්සො ඛො ඉමා, ආවුසො, වෙදනා. කතමා තිස්සො? සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. ඉමා ඛො, ආවුසො, තිස්සො වෙදනා අනිච්චා. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති විදිතං [විදිතා (ටීකා)], යා වෙදනාසු නන්දී සා න උපට්ඨාසී’ති. එවං, පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.
‘‘සාධු සාධු, සාරිපුත්ත. අයම්පි ඛො, සාරිපුත්ත, පරියායො, එතස්සෙව අත්ථස්ස සංඛිත්තෙන වෙය්‍යාකරණාය – ‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං තං දුක්ඛස්මි’’’න්ති.
‘‘සචෙ පන තං, සාරිපුත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කථං විමොක්ඛා පන තයා, ආවුසො සාරිපුත්ත, අඤ්ඤා බ්‍යාකතා – ඛීණා ජාති වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං කතං කරණීයං නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාමී’ති? එවං පුට්ඨො ත්වං, සාරිපුත්ත, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කථං විමොක්ඛා පන තයා, ආවුසො සාරිපුත්ත, අඤ්ඤා බ්‍යාකතා – ඛීණා ජාති වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං කතං කරණීයං නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාමී’ති. එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘අජ්ඣත්තං විමොක්ඛා ඛ්වාහං, ආවුසො, සබ්බුපාදානක්ඛයා තථා සතො විහරාමි යථා සතං විහරන්තං ආසවා නානුස්සවන්ති, අත්තානඤ්ච නාවජානාමී’ති. එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.
‘‘සාධු සාධු, සාරිපුත්ත. අයම්පි ඛො සාරිපුත්ත, පරියායො එතස්සෙව අත්ථස්ස සංඛිත්තෙන වෙය්‍යාකරණාය – යෙ ආසවා සමණෙන වුත්තා තෙස්වාහං න කඞ්ඛාමි, තෙ මෙ පහීනාති න විචිකිච්ඡාමී’’ති. ඉදමවොච භගවා. ඉදං වත්වා සුගතො උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි.
තත්‍ර ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘පුබ්බෙ අප්පටිසංවිදිතං මං, ආවුසො, භගවා පඨමං පඤ්හං අපුච්ඡි, තස්ස මෙ අහොසි දන්ධායිතත්තං. යතො ච ඛො මෙ, ආවුසො, භගවා පඨමං පඤ්හං අනුමොදි, තස්ස මය්හං, ආවුසො, එතදහොසි – දිවසං චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි, දිවසම්පාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි. රත්තිං චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි, රත්තිම්පාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි. රත්තින්දිවං [රත්තිදිවං (ක.)] චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි, රත්තින්දිවම්පාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි. ද්වෙ රත්තින්දිවානි චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය…පෙ… ද්වෙ රත්තින්දිවානිපාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං…පෙ… තීණි රත්තින්දිවානි චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය…පෙ… තීණි රත්තින්දිවානිපාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං…පෙ… චත්තාරි රත්තින්දිවානි චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය…පෙ… චත්තාරි රත්තින්දිවානිපාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං…පෙ… පඤ්ච රත්තින්දිවානි චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය…පෙ… පඤ්ච රත්තින්දිවානිපාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං…පෙ… ඡ රත්තින්දිවානි චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය…පෙ… ඡ රත්තින්දිවානිපාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං…පෙ… සත්ත රත්තින්දිවානි චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි, සත්ත රත්තින්දිවානිපාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහී’’ති.
අථ ඛො කළාරඛත්තියො භික්ඛු උට්ඨායාසනා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො කළාරඛත්තියො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ආයස්මතා, භන්තෙ, සාරිපුත්තෙන සීහනාදො නදිතො – පුබ්බෙ අප්පටිසංවිදිතං මං, ආවුසො, භගවා පඨමං පඤ්හං අපුච්ඡි, තස්ස මෙ අහොසි දන්ධායිතත්තං. යතො ච ඛො මෙ, ආවුසො, භගවා පඨමං පඤ්හං අනුමොදි, තස්ස මය්හං, ආවුසො, එතදහොසි – දිවසං චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි, දිවසම්පාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි; රත්තිං චෙපි…පෙ… රත්තින්දිවං චෙපි මං භගවා…පෙ… ද්වෙ රත්තින්දිවානි චෙපි මං භගවා…පෙ… තීණි… චත්තාරි… පඤ්ච… ඡ… සත්ත රත්තින්දිවානි චෙපි මං භගවා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි, සත්ත රත්තින්දිවානිපාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහී’’ති.
‘‘සා හි, භික්ඛු, සාරිපුත්තස්ස ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා දිවසං චෙපාහං සාරිපුත්තං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි, දිවසම්පි මෙ සාරිපුත්තො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍ය අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි. රත්තිං චෙපාහං සාරිපුත්තං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි, රත්තිම්පි මෙ සාරිපුත්තො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍ය…පෙ… රත්තින්දිවං චෙපාහං සාරිපුත්තං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යං, රත්තින්දිවම්පි මෙ සාරිපුත්තො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍ය… ද්වෙ රත්තින්දිවානි චෙපාහං සාරිපුත්තං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යං, ද්වෙ රත්තින්දිවානිපි මෙ සාරිපුත්තො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍ය… තීණි රත්තින්දිවානි චෙපාහං සාරිපුත්තං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යං, තීණි රත්තින්දිවානිපි මෙ සාරිපුත්තො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍ය… චත්තාරි රත්තින්දිවානි චෙපාහං සාරිපුත්තං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යං, චත්තාරි රත්තින්දිවානිපි මෙ සාරිපුත්තො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍ය… පඤ්ච රත්තින්දිවානි චෙපාහං සාරිපුත්තං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යං, පඤ්ච රත්තින්දිවානිපි මෙ සාරිපුත්තො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍ය… ඡ රත්තින්දිවානි චෙපාහං සාරිපුත්තං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යං, ඡ රත්තින්දිවානිපි මෙ සාරිපුත්තො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍ය… සත්ත රත්තින්දිවානි චෙපාහං සාරිපුත්තං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහි, සත්ත රත්තින්දිවානිපි මෙ සාරිපුත්තො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍ය අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පරියායෙහී’’ති. දුතියං.
3. ඤාණවත්ථුසුත්තං
33. සාවත්ථියං…පෙ… ‘‘චතුචත්තාරීසං වො, භික්ඛවෙ, ඤාණවත්ථූනි දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථ; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –
‘‘කතමානි [කතමානි ච (ස්‍යා. කං. පී. ක.)], භික්ඛවෙ, චතුචත්තාරීසං ඤාණවත්ථූනි? ජරාමරණෙ ඤාණං, ජරාමරණසමුදයෙ ඤාණං, ජරාමරණනිරොධෙ ඤාණං, ජරාමරණනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං; ජාතියා ඤාණං, ජාතිසමුදයෙ ඤාණං, ජාතිනිරොධෙ ඤාණං, ජාතිනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං; භවෙ ඤාණං, භවසමුදයෙ ඤාණං, භවනිරොධෙ ඤාණං, භවනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං; උපාදානෙ ඤාණං, උපාදානසමුදයෙ ඤාණං, උපාදානනිරොධෙ ඤාණං, උපාදානනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං; තණ්හාය ඤාණං, තණ්හාසමුදයෙ ඤාණං, තණ්හානිරොධෙ ඤාණං, තණ්හානිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං; වෙදනාය ඤාණං, වෙදනාසමුදයෙ ඤාණං, වෙදනානිරොධෙ ඤාණං, වෙදනානිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං; ඵස්සෙ ඤාණං…පෙ… සළායතනෙ ඤාණං… නාමරූපෙ ඤාණං… විඤ්ඤාණෙ ඤාණං… සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං, සඞ්ඛාරසමුදයෙ ඤාණං, සඞ්ඛාරනිරොධෙ ඤාණං, සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං. ඉමානි වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, චතුචත්තාරීසං ඤාණවත්ථූනි.
‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජරාමරණං? යා තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ජරා ජීරණතා ඛණ්ඩිච්චං පාලිච්චං වලිත්තචතා ආයුනො සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො, අයං වුච්චති ජරා. යා තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හා තම්හා සත්තනිකායා චුති චවනතා භෙදො අන්තරධානං මච්චු මරණං කාලකිරියා ඛන්ධානං භෙදො කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. ඉදං වුච්චති මරණං. ඉති අයඤ්ච ජරා, ඉදඤ්ච මරණං; ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ජරාමරණං.
‘‘ජාතිසමුදයා ජරාමරණසමුදයො; ජාතිනිරොධා ජරාමරණනිරොධො; අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ජරාමරණනිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි.
‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො එවං ජරාමරණං පජානාති, එවං ජරාමරණසමුදයං පජානාති, එවං ජරාමරණනිරොධං පජානාති, එවං ජරාමරණනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාති, ඉදමස්ස ධම්මෙ ඤාණං. සො ඉමිනා ධම්මෙන දිට්ඨෙන විදිතෙන අකාලිකෙන පත්තෙන පරියොගාළ්හෙන අතීතානාගතෙන යං නෙති.
‘‘යෙ ඛො කෙචි අතීතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ජරාමරණං අබ්භඤ්ඤංසු, ජරාමරණසමුදයං අබ්භඤ්ඤංසු, ජරාමරණනිරොධං අබ්භඤ්ඤංසු, ජරාමරණනිරොධගාමිනිං පටිපදං අබ්භඤ්ඤංසු, සබ්බෙ තෙ එවමෙව අබ්භඤ්ඤංසු, සෙය්‍යථාපාහං එතරහි.
‘‘යෙපි හි කෙචි අනාගතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ජරාමරණං අභිජානිස්සන්ති, ජරාමරණසමුදයං අභිජානිස්සන්ති, ජරාමරණනිරොධං අභිජානිස්සන්ති, ජරාමරණනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිජානිස්සන්ති, සබ්බෙ තෙ එවමෙව අභිජානිස්සන්ති, සෙය්‍යථාපාහං එතරහීති. ඉදමස්ස අන්වයෙ ඤාණං.
‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමානි ද්වෙ ඤාණානි පරිසුද්ධානි හොන්ති පරියොදාතානි – ධම්මෙ ඤාණඤ්ච අන්වයෙ ඤාණඤ්ච. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො දිට්ඨිසම්පන්නො ඉතිපි, දස්සනසම්පන්නො ඉතිපි, ආගතො ඉමං සද්ධම්මං ඉතිපි, පස්සති ඉමං සද්ධම්මං ඉතිපි, සෙක්ඛෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො ඉතිපි, සෙක්ඛාය විජ්ජාය සමන්නාගතො ඉතිපි, ධම්මසොතං සමාපන්නො ඉතිපි, අරියො නිබ්බෙධිකපඤ්ඤො ඉතිපි, අමතද්වාරං ආහච්ච තිට්ඨති ඉතිපීති.
‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, ජාති…පෙ… කතමො ච, භික්ඛවෙ, භවො… කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, උපාදානං… කතමා ච, භික්ඛවෙ තණ්හා… කතමා ච, භික්ඛවෙ, වෙදනා… කතමො ච, භික්ඛවෙ, ඵස්සො… කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, සළායතනං… කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, නාමරූපං … කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං… කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා? තයොමෙ, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා – කායසඞ්ඛාරො, වචීසඞ්ඛාරො, චිත්තසඞ්ඛාරොති. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා.
‘‘අවිජ්ජාසමුදයා සඞ්ඛාරසමුදයො; අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො; අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි.
‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො එවං සඞ්ඛාරෙ පජානාති, එවං සඞ්ඛාරසමුදයං පජානාති, එවං සඞ්ඛාරනිරොධං පජානාති, එවං සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාති, ඉදමස්ස ධම්මෙ ඤාණං. සො ඉමිනා ධම්මෙන දිට්ඨෙන විදිතෙන අකාලිකෙන පත්තෙන පරියොගාළ්හෙන අතීතානාගතෙන යං නෙති.
‘‘යෙ ඛො කෙචි අතීතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සඞ්ඛාරෙ අබ්භඤ්ඤංසු, සඞ්ඛාරසමුදයං අබ්භඤ්ඤංසු, සඞ්ඛාරනිරොධං අබ්භඤ්ඤංසු, සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනිං පටිපදං අබ්භඤ්ඤංසු, සබ්බෙ තෙ එවමෙව අබ්භඤ්ඤංසු, සෙය්‍යථාපාහං එතරහි.
‘‘යෙපි හි කෙචි අනාගතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සඞ්ඛාරෙ අභිජානිස්සන්ති, සඞ්ඛාරසමුදයං අභිජානිස්සන්ති, සඞ්ඛාරනිරොධං අභිජානිස්සන්ති, සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිජානිස්සන්ති, සබ්බෙ තෙ එවමෙව අභිජානිස්සන්ති, සෙය්‍යථාපාහං එතරහි. ඉදමස්ස අන්වයෙ ඤාණං.
‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමානි ද්වෙ ඤාණානි පරිසුද්ධානි හොන්ති පරියොදාතානි – ධම්මෙ ඤාණඤ්ච අන්වයෙ ඤාණඤ්ච. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො දිට්ඨිසම්පන්නො ඉතිපි, දස්සනසම්පන්නො ඉතිපි, ආගතො ඉමං සද්ධම්මං ඉතිපි, පස්සති ඉමං සද්ධම්මං ඉතිපි, සෙක්ඛෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො ඉතිපි, සෙක්ඛාය විජ්ජාය සමන්නාගතො ඉතිපි, ධම්මසොතං සමාපන්නො ඉතිපි, අරියො නිබ්බෙධිකපඤ්ඤො ඉතිපි, අමතද්වාරං ආහච්ච තිට්ඨති ඉතිපී’’ති. තතියං.
4. දුතියඤාණවත්ථුසුත්තං
34. සාවත්ථියං විහරති…පෙ… ‘‘සත්තසත්තරි වො, භික්ඛවෙ, ඤාණවත්ථූනි දෙසෙස්සාමි. තං සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථ; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –
‘‘කතමානි, භික්ඛවෙ, සත්තසත්තරි ඤාණවත්ථූනි? ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඤාණං; අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති ඤාණං; අතීතම්පි අද්ධානං ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඤාණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති ඤාණං; අනාගතම්පි අද්ධානං ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඤාණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති ඤාණං; යම්පිස්ස තං ධම්මට්ඨිතිඤාණං තම්පි ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති ඤාණං.
‘‘භවපච්චයා ජාතීති ඤාණං…පෙ… උපාදානපච්චයා භවොති ඤාණං… තණ්හාපච්චයා උපාදානන්ති ඤාණං… වෙදනාපච්චයා තණ්හාති ඤාණං… ඵස්සපච්චයා වෙදනාති ඤාණං… සළායතනපච්චයා ඵස්සොති ඤාණං… නාමරූපපච්චයා සළායතනන්ති ඤාණං… විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති ඤාණං… සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණන්ති ඤාණං; අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති ඤාණං; අතීතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති ඤාණං; අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති ඤාණං; යම්පිස්ස තං ධම්මට්ඨිතිඤාණං තම්පි ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති ඤාණං. ඉමානි වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, සත්තසත්තරි ඤාණවත්ථූනී’’ති. චතුත්ථං.
5. අවිජ්ජාපච්චයසුත්තං
35. සාවත්ථියං විහරති…පෙ… ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා; සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති. එවං වුත්තෙ, අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘කතමං නු ඛො, භන්තෙ, ජරාමරණං, කස්ස ච පනිදං ජරාමරණ’න්ති? ‘නො කල්ලො පඤ්හො’ති භගවා අවොච, ‘කතමං ජරාමරණං, කස්ස ච පනිදං ජරාමරණ’න්ති ඉති වා, භික්ඛු, යො වදෙය්‍ය, ‘අඤ්ඤං ජරාමරණං අඤ්ඤස්ස ච පනිදං ජරාමරණ’න්ති, ඉති වා, භික්ඛු, යො වදෙය්‍ය, උභයමෙතං එකත්ථං බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. තං ජීවං තං සරීරන්ති වා, භික්ඛු, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති. අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා, භික්ඛු, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති. එතෙ තෙ, භික්ඛු, උභො අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣෙන තථාගතො ධම්මං දෙසෙති – ‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’’න්ති.
‘‘කතමා නු ඛො, භන්තෙ, ජාති, කස්ස ච පනායං ජාතී’’ති? ‘‘නො කල්ලො පඤ්හො’’ති භගවා අවොච, ‘‘‘කතමා ජාති, කස්ස ච පනායං ජාතී’ති ඉති වා, භික්ඛු, යො වදෙය්‍ය, ‘අඤ්ඤා ජාති අඤ්ඤස්ස ච පනායං ජාතී’ති ඉති වා, භික්ඛු, යො වදෙය්‍ය, උභයමෙතං එකත්ථං බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. තං ජීවං තං සරීරන්ති වා, භික්ඛු, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති. අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා, භික්ඛු, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති. එතෙ තෙ, භික්ඛු, උභො අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣෙන තථාගතො ධම්මං දෙසෙති – ‘භවපච්චයා ජාතී’’’ති.
‘‘කතමො නු ඛො, භන්තෙ, භවො, කස්ස ච පනායං භවො’’ති? ‘‘නො කල්ලො පඤ්හො’’ති භගවා අවොච, ‘‘‘කතමො භවො, කස්ස ච පනායං භවො’ති ඉති වා, භික්ඛු, යො වදෙය්‍ය, ‘අඤ්ඤො භවො අඤ්ඤස්ස ච පනායං භවො’ති ඉති වා, භික්ඛු, යො වදෙය්‍ය, උභයමෙතං එකත්ථං බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. තං ජීවං තං සරීරන්ති වා, භික්ඛු, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති; අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා, භික්ඛු, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති. එතෙ තෙ, භික්ඛු, උභො අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣෙන තථාගතො ධම්මං දෙසෙති – ‘උපාදානපච්චයා භවො’ති…පෙ… ‘තණ්හාපච්චයා උපාදානන්ති… වෙදනාපච්චයා තණ්හාති… ඵස්සපච්චයා වෙදනාති… සළායතනපච්චයා ඵස්සොති… නාමරූපපච්චයා සළායතනන්ති… විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති… සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’’න්ති.
‘‘කතමෙ නු ඛො, භන්තෙ, සඞ්ඛාරා, කස්ස ච පනිමෙ සඞ්ඛාරා’’ති? ‘‘නො කල්ලො පඤ්හො’’ති භගවා අවොච, ‘‘‘කතමෙ සඞ්ඛාරා කස්ස ච පනිමෙ සඞ්ඛාරා’ති ඉති වා, භික්ඛු, යො වදෙය්‍ය, ‘අඤ්ඤෙ සඞ්ඛාරා අඤ්ඤස්ස ච පනිමෙ සඞ්ඛාරා’ති ඉති වා, භික්ඛු, යො වදෙය්‍ය, උභයමෙතං එකත්ථං බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. තං ජීවං තං සරීරන්ති වා, භික්ඛු, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති; අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා, භික්ඛු, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති. එතෙ තෙ, භික්ඛු, උභො අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣෙන තථාගතො ධම්මං දෙසෙති – ‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’’ති.
‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව, භික්ඛු, අසෙසවිරාගනිරොධා යානිස්ස තානි විසූකායිකානි විසෙවිතානි විප්ඵන්දිතානි කානිචි කානිචි. ‘කතමං ජරාමරණං, කස්ස ච පනිදං ජරාමරණං’ ඉති වා, ‘අඤ්ඤං ජරාමරණං, අඤ්ඤස්ස ච පනිදං ජරාමරණං’ ඉති වා, ‘තං ජීවං තං සරීරං’ ඉති වා, ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරං’ ඉති වා. සබ්බානිස්ස තානි පහීනානි භවන්ති උච්ඡින්නමූලානි තාලාවත්ථුකතානි අනභාවඞ්කතානි ආයතිං අනුප්පාදධම්මානි.
‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව, භික්ඛු, අසෙසවිරාගනිරොධා යානිස්ස තානි විසූකායිකානි විසෙවිතානි විප්ඵන්දිතානි කානිචි කානිචි. ‘කතමා ජාති, කස්ස ච පනායං ජාති’ ඉති වා, ‘අඤ්ඤා ජාති, අඤ්ඤස්ස ච පනායං ජාති’ ඉති වා, ‘තං ජීවං තං සරීරං’ ඉති වා, ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරං’ ඉති වා. සබ්බානිස්ස තානි පහීනානි භවන්ති උච්ඡින්නමූලානි තාලාවත්ථුකතානි අනභාවඞ්කතානි ආයතිං අනුප්පාදධම්මානි.
‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව, භික්ඛු, අසෙසවිරාගනිරොධා යානිස්ස තානි විසූකායිකානි විසෙවිතානි විප්ඵන්දිතානි කානිචි කානිචි. කතමො භවො…පෙ… කතමං උපාදානං… කතමා තණ්හා… කතමා වෙදනා… කතමො ඵස්සො… කතමං සළායතනං… කතමං නාමරූපං… කතමං විඤ්ඤාණං…පෙ….
‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව, භික්ඛු, අසෙසවිරාගනිරොධා යානිස්ස තානි විසූකායිකානි විසෙවිතානි විප්ඵන්දිතානි කානිචි කානිචි. ‘කතමෙ සඞ්ඛාරා, කස්ස ච පනිමෙ සඞ්ඛාරා’ ඉති වා, ‘අඤ්ඤෙ සඞ්ඛාරා, අඤ්ඤස්ස ච පනිමෙ සඞ්ඛාරා’ ඉති වා, ‘තං ජීවං තං සරීරං’ ඉති වා, ‘අඤ්ඤං ජීවං, අඤ්ඤං සරීරං’ ඉති වා. සබ්බානිස්ස තානි පහීනානි භවන්ති උච්ඡින්නමූලානි තාලාවත්ථුකතානි අනභාවඞ්කතානි ආයතිං අනුප්පාදධම්මානී’’ති. පඤ්චමං.
6. දුතියඅවිජ්ජාපච්චයසුත්තං
36. සාවත්ථියං විහරති…පෙ… ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා; සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති.
‘‘‘කතමං ජරාමරණං, කස්ස ච පනිදං ජරාමරණ’න්ති ඉති වා, භික්ඛවෙ, යො වදෙය්‍ය, ‘අඤ්ඤං ජරාමරණං, අඤ්ඤස්ස ච පනිදං ජරාමරණ’න්ති ඉති වා, භික්ඛවෙ, යො වදෙය්‍ය, උභයමෙතං එකත්ථං බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. ‘තං ජීවං තං සරීරං’ ඉති වා, භික්ඛවෙ, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති. ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරං’ ඉති වා, භික්ඛවෙ, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති. එතෙ තෙ, භික්ඛවෙ, උභො අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣෙන තථාගතො ධම්මං දෙසෙති – ‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’’න්ති.
‘‘කතමා ජාති…පෙ… කතමො භවො… කතමං උපාදානං… කතමා තණ්හා… කතමා වෙදනා… කතමො ඵස්සො… කතමං සළායතනං… කතමං නාමරූපං… කතමං විඤ්ඤාණං… කතමෙ සඞ්ඛාරා, කස්ස ච පනිමෙ සඞ්ඛාරාති ඉති වා, භික්ඛවෙ, යො වදෙය්‍ය, ‘අඤ්ඤෙ සඞ්ඛාරා අඤ්ඤස්ස ච පනිමෙ සඞ්ඛාරා’ති ඉති වා, භික්ඛවෙ, යො වදෙය්‍ය, උභයමෙතං එකත්ථං බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. ‘තං ජීවං තං සරීරං’ ඉති වා, භික්ඛවෙ, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති. ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරං’ ඉති වා, භික්ඛවෙ, දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති. එතෙ තෙ, භික්ඛවෙ, උභො අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣෙන තථාගතො ධම්මං දෙසෙති – ‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’’ති.
‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව, භික්ඛවෙ, අසෙසවිරාගනිරොධා යානිස්ස තානි විසූකායිකානි විසෙවිතානි විප්ඵන්දිතානි කානිචි කානිචි. ‘කතමං ජරාමරණං, කස්ස ච පනිදං ජරාමරණං’ ඉති වා, ‘අඤ්ඤං ජරාමරණං, අඤ්ඤස්ස ච පනිදං ජරාමරණං’ ඉති වා, ‘තං ජීවං තං සරීරං’ ඉති වා, ‘අඤ්ඤං ජීවං, අඤ්ඤං සරීරං’ ඉති වා. සබ්බානිස්ස තානි පහීනානි භවන්ති උච්ඡින්නමූලානි තාලාවත්ථුකතානි අනභාවඞ්කතානි ආයතිං අනුප්පාදධම්මානි.
‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව, භික්ඛවෙ, අසෙසවිරාගනිරොධා යානිස්ස තානි විසූකායිකානි විසෙවිතානි විප්ඵන්දිතානි කානිචි කානිචි. කතමා ජාති…පෙ… කතමො භවො… කතමං උපාදානං… කතමා තණ්හා… කතමා වෙදනා… කතමො ඵස්සො… කතමං සළායතනං… කතමං නාමරූපං… කතමං විඤ්ඤාණං… ‘කතමෙ සඞ්ඛාරා, කස්ස ච පනිමෙ සඞ්ඛාරා’ ඉති වා, ‘අඤ්ඤෙ සඞ්ඛාරා, අඤ්ඤස්ස ච පනිමෙ සඞ්ඛාරා’ ඉති වා; ‘තං ජීවං තං සරීරං’ ඉති වා, ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරං’ ඉති වා. සබ්බානිස්ස තානි පහීනානි භවන්ති උච්ඡින්නමූලානි තාලාවත්ථුකතානි අනභාවඞ්කතානි ආයතිං අනුප්පාදධම්මානී’’ති. ඡට්ඨං.
7. නතුම්හසුත්තං
37. සාවත්ථියං විහරති…පෙ… ‘‘නායං, භික්ඛවෙ, කායො තුම්හාකං නපි අඤ්ඤෙසං. පුරාණමිදං, භික්ඛවෙ, කම්මං අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිතං වෙදනියං දට්ඨබ්බං’’.
‘‘තත්‍ර ඛො, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො පටිච්චසමුප්පාදඤ්ඤෙව සාධුකං යොනිසො මනසි කරොති – ‘ඉති ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජති; ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣති, යදිදං – අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා; සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති. අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො; සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’’ති. සත්තමං.
8. චෙතනාසුත්තං
38. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යඤ්ච, භික්ඛවෙ, චෙතෙති යඤ්ච පකප්පෙති යඤ්ච අනුසෙති, ආරම්මණමෙතං [ආරමණමෙතං (?)] හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. ආරම්මණෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති. තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ විරූළ්හෙ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති හොති. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා සති ආයතිං ජාති ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති’’.
‘‘නො චෙ, භික්ඛවෙ, චෙතෙති නො චෙ පකප්පෙති, අථ චෙ අනුසෙති, ආරම්මණමෙතං හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. ආරම්මණෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති. තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ විරූළ්හෙ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති හොති. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා සති ආයතිං ජාතිජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති.
‘‘යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, නො චෙව චෙතෙති නො ච පකප්පෙති නො ච අනුසෙති, ආරම්මණමෙතං න හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. ආරම්මණෙ අසති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස න හොති. තදප්පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ අවිරූළ්හෙ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති න හොති. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා අසති ආයතිං ජාතිජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා නිරුජ්ඣන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’ති. අට්ඨමං.
9. දුතියචෙතනාසුත්තං
39. සාවත්ථියං විහරති…පෙ… ‘‘යඤ්ච, භික්ඛවෙ, චෙතෙති යඤ්ච පකප්පෙති යඤ්ච අනුසෙති, ආරම්මණමෙතං හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. ආරම්මණෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති. තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ විරූළ්හෙ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති හොති. නාමරූපපච්චයා සළායතනං; සළායතනපච්චයා ඵස්සො; ඵස්සපච්චයා වෙදනා…පෙ… තණ්හා… උපාදානං… භවො… ජාති… ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති’’.
‘‘නො චෙ, භික්ඛවෙ, චෙතෙති නො චෙ පකප්පෙති, අථ චෙ අනුසෙති, ආරම්මණමෙතං හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. ආරම්මණෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති. තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ විරූළ්හෙ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති හොති. නාමරූපපච්චයා සළායතනං…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති.
‘‘යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, නො චෙව චෙතෙති නො ච පකප්පෙති නො ච අනුසෙති, ආරම්මණමෙතං න හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. ආරම්මණෙ අසති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස න හොති. තදප්පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ අවිරූළ්හෙ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති න හොති. නාමරූපනිරොධා සළායතනනිරොධො…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’ති. නවමං.
10. තතියචෙතනාසුත්තං
40. සාවත්ථියං විහරති…පෙ… ‘‘යඤ්ච, භික්ඛවෙ, චෙතෙති යඤ්ච පකප්පෙති යඤ්ච අනුසෙති ආරම්මණමෙතං හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. ආරම්මණෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති. තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ විරූළ්හෙ නති හොති. නතියා සති ආගතිගති හොති. ආගතිගතියා සති චුතූපපාතො හොති. චුතූපපාතෙ සති ආයතිං ජාතිජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති’’.
‘‘නො චෙ, භික්ඛවෙ, චෙතෙති නො චෙ පකප්පෙති අථ චෙ අනුසෙති, ආරම්මණමෙතං හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. ආරම්මණෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති. තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ විරූළ්හෙ නති හොති. නතියා සති ආගතිගති හොති. ආගතිගතියා සති චුතූපපාතො හොති. චුතූපපාතෙ සති ආයතිං ජාතිජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති.
‘‘යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, නො චෙව චෙතෙති නො ච පකප්පෙති නො ච අනුසෙති, ආරම්මණමෙතං න හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. ආරම්මණෙ අසති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස න හොති. තදප්පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ අවිරූළ්හෙ නති න හොති. නතියා අසති ආගතිගති න හොති. ආගතිගතියා අසති චුතූපපාතො න හොති. චුතූපපාතෙ අසති ආයතිං ජාති ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා නිරුජ්ඣන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’ති. දසමං.
කළාරඛත්තියවග්ගො චතුත්ථො.
තස්සුද්දානං –
භූතමිදං කළාරඤ්ච, දුවෙ ච ඤාණවත්ථූනි;
අවිජ්ජාපච්චයා ච ද්වෙ, නතුම්හා චෙතනා තයොති.