5. සතොකාරිඤාණනිද්දෙසො

163. කතමානි බාත්තිංස සතොකාරිස්ස ඤාණානි? ඉධ භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා රුක්ඛමූලගතො වා සුඤ්ඤාගාරගතො වා නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා. සො සතොව අස්සසති සතො පස්සසති. දීඝං වා අස්සසන්තො ‘‘දීඝං අස්සසාමී’’ති පජානාති. දීඝං වා පස්සසන්තො ‘‘දීඝං පස්සසාමී’’ති පජානාති. රස්සං වා අස්සසන්තො ‘‘රස්සං අස්සසාමී’’ති පජානාති. රස්සං වා පස්සසන්තො ‘‘රස්සං පස්සසාමී’’ති පජානාති. ‘‘සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. ‘‘සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. පීතිපටිසංවෙදී…පෙ… සුඛපටිසංවෙදී… චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී … පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරං… චිත්තපටිසංවෙදී… අභිප්පමොදයං චිත්තං… සමාදහං චිත්තං… විමොචයං චිත්තං… අනිච්චානුපස්සී… විරාගානුපස්සී… නිරොධානුපස්සී… ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති.

164. ඉධාති ඉමිස්සා දිට්ඨියා, ඉමිස්සා ඛන්තියා, ඉමිස්සා රුචියා, ඉමස්මිං ආදායෙ, ඉමස්මිං ධම්මෙ, ඉමස්මිං විනයෙ, ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ, ඉමස්මිං පාවචනෙ, ඉමස්මිං බ්‍රහ්මචරියෙ, ඉමස්මිං සත්ථුසාසනෙ. තෙන වුච්චති – ‘‘ඉධා’’ති. භික්ඛූති පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො වා හොති භික්ඛු සෙක්ඛො වා අරහා වා අකුප්පධම්මො. අරඤ්ඤන්ති නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤං. රුක්ඛමූලන්ති යත්ථ භික්ඛුනො ආසනං පඤ්ඤත්තං හොති මඤ්චො වා පීඨං වා භිසි වා තට්ටිකා වා චම්මඛණ්ඩො වා තිණසන්ථරො [තිණසණ්ඨරො (ස්‍යා.)] වා පණ්ණසන්ථරො වා පලාලසන්ථරො [පලාසසණ්ඨරො (ස්‍යා.)] වා, තත්ථ භික්ඛු චඞ්කමති වා තිට්ඨති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. සුඤ්ඤන්ති කෙනචි අනාකිණ්ණං හොති ගහට්ඨෙහි වා පබ්බජිතෙහි වා. අගාරන්ති [ආගාරන්ති (ස්‍යා.)] විහාරො අඩ්ඪයොගො පාසාදො හම්මියං ගුහා. නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාති නිසින්නො හොති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති උජුකො හොති කායො ඨිතො [පනිධිතො (ස්‍යා.)] සුපණිහිතො. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති. පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති – ‘‘පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති.

165. සතොව අස්සසති, සතො පස්සසතීති බාත්තිංසාය ආකාරෙහි සතො කාරී හොති. දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සතො කාරී හොති. දීඝං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සතො කාරී හොති. රස්සං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සතො කාරී හොති. රස්සං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සතො කාරී හොති…පෙ… පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසවසෙන පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සතො කාරී හොති.

පඨමචතුක්කනිද්දෙසො

166. කථං දීඝං අස්සසන්තො ‘‘දීඝං අස්සසාමී’’ති පජානාති, දීඝං පස්සසන්තො ‘‘දීඝං පස්සසාමී’’ති පජානාති? දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසති, දීඝං පස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ පස්සසති, දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි ඡන්දො උප්පජ්ජති. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසති, ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං පස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ පස්සසති, ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි පාමොජ්ජං උප්පජ්ජති. පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසති, පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං පස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ පස්සසති, පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි දීඝං අස්සාසපස්සාසාපි චිත්තං විවත්තති, උපෙක්ඛා සණ්ඨාති. ඉමෙහි නවහාකාරෙහි දීඝං අස්සාසපස්සාසා කායො. උපට්ඨානං සති. අනුපස්සනා ඤාණං. කායො උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං කායං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

167. අනුපස්සතීති කථං තං කායං අනුපස්සති? අනිච්චතො අනුපස්සති, නො නිච්චතො. දුක්ඛතො අනුපස්සති, නො සුඛතො. අනත්තතො අනුපස්සති, නො අත්තතො. නිබ්බින්දති, නො නන්දති. විරජ්ජති, නො රජ්ජති. නිරොධෙති, නො සමුදෙති. පටිනිස්සජ්ජති, නො ආදියති. අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති. දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො සුඛසඤ්ඤං පජහති. අනත්තතො අනුපස්සන්තො අත්තසඤ්ඤං පජහති. නිබ්බින්දන්තො නන්දිං පජහති. විරජ්ජන්තො රාගං පජහති. නිරොධෙන්තො සමුදයං පජහති. පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහති. එවං තං කායං අනුපස්සති.

භාවනාති චතස්සො භාවනා – තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන භාවනා, ඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන භාවනා, තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන භාවනා, ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. දීඝං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො විදිතා වෙදනා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති. විදිතා සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති. විදිතා විතක්කා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති.

කථං විදිතා වෙදනා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති? කථං වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති? අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයොති – පච්චයසමුදයට්ඨෙන වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති. තණ්හාසමුදයා වෙදනාසමුදයොති… කම්මසමුදයා වෙදනාසමුදයොති… ඵස්සසමුදයා වෙදනාසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති. නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සතොපි වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති. එවං වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති.

කථං වෙදනාය උපට්ඨානං විදිතං හොති? අනිච්චතො මනසිකරොතො ඛයතුපට්ඨානං විදිතං හොති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො භයතුපට්ඨානං විදිතං හොති. අනත්තතො මනසිකරොතො සුඤ්ඤතුපට්ඨානං විදිතං හොති. එවං වෙදනාය උපට්ඨානං විදිතං හොති.

කථං වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති? අවිජ්ජානිරොධා වෙදනානිරොධොති – පච්චයනිරොධට්ඨෙන වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. තණ්හානිරොධා වෙදනානිරොධොති …පෙ… කම්මනිරොධා වෙදනානිරොධොති…පෙ… ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. විපරිණාමලක්ඛණං පස්සතොපි වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. එවං වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. එවං විදිතා වෙදනා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති.

කථං විදිතා සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති? කථං සඤ්ඤාය උප්පාදො විදිතො හොති? අවිජ්ජාසමුදයා සඤ්ඤාසමුදයොති – පච්චයසමුදයට්ඨෙන සඤ්ඤාය උප්පාදො විදිතො හොති. තණ්හාසමුදයා සඤ්ඤාසමුදයොති…පෙ… කම්මසමුදයා සඤ්ඤාසමුදයොති…පෙ… ඵස්සසමුදයා සඤ්ඤාසමුදයොති – පච්චයසමුදයට්ඨෙන සඤ්ඤාය උප්පාදො විදිතො හොති. නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සතොපි සඤ්ඤාය උප්පාදො විදිතො හොති. එවං සඤ්ඤාය උප්පාදො විදිතො හොති.

කථං සඤ්ඤාය උපට්ඨානං විදිතං හොති? අනිච්චතො මනසිකරොතො ඛයතුපට්ඨානං විදිතං හොති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො භයතුපට්ඨානං විදිතං හොති. අනත්තතො මනසිකරොතො සුඤ්ඤතුපට්ඨානං විදිතං හොති. එවං සඤ්ඤාය උපට්ඨානං විදිතං හොති.

කථං සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති? අවිජ්ජානිරොධා සඤ්ඤානිරොධොති – පච්චයනිරොධට්ඨෙන සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. තණ්හානිරොධා සඤ්ඤානිරොධොති…පෙ… කම්මනිරොධා සඤ්ඤානිරොධොති…පෙ… ඵස්සනිරොධා සඤ්ඤානිරොධොති – පච්චයනිරොධට්ඨෙන සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. විපරිණාමලක්ඛණං පස්සතොපි සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. එවං සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. එවං විදිතා සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති.

කථං විදිතා විතක්කා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති? කථං විතක්කානං උප්පාදො විදිතො හොති? අවිජ්ජාසමුදයා විතක්කසමුදයොති – පච්චයසමුදයට්ඨෙන විතක්කානං උප්පාදො විදිතො හොති. තණ්හාසමුදයා විතක්කසමුදයොති…පෙ… කම්මසමුදයා විතක්කසමුදයොති…පෙ… සඤ්ඤාසමුදයා විතක්කසමුදයොති – පච්චයසමුදයට්ඨෙන විතක්කානං උප්පාදො විදිතො හොති. නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සතොපි විතක්කානං උප්පාදො විදිතො හොති. එවං විතක්කානං උප්පාදො විදිතො හොති.

කථං විතක්කානං උපට්ඨානං විදිතං හොති? අනිච්චතො මනසිකරොතො ඛයතුපට්ඨානං විදිතං හොති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො භයතුපට්ඨානං විදිතං හොති. අනත්තතො මනසිකරොතො සුඤ්ඤතුපට්ඨානං විදිතං හොති. එවං විතක්කානං උපට්ඨානං විදිතං හොති.

කථං විතක්කානං අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති? අවිජ්ජානිරොධා විතක්කනිරොධොති – පච්චයනිරොධට්ඨෙන විතක්කානං අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. තණ්හානිරොධා විතක්කනිරොධොති…පෙ… කම්මනිරොධා විතක්කනිරොධොති…පෙ… සඤ්ඤානිරොධා විතක්කනිරොධොති – පච්චයනිරොධට්ඨෙන විතක්කානං අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. විපරිණාමලක්ඛණං පස්සතොපි විතක්කානං අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. එවං විතක්කානං අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. එවං විදිතා විතක්කා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති.

168. දීඝං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති, ගොචරඤ්ච පජානාති, සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣති…පෙ… මග්ගං සමොධානෙති, ධම්මෙ සමොධානෙති, ගොචරඤ්ච පජානාති, සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣති.

ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙතීති කථං ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති? අධිමොක්ඛට්ඨෙන සද්ධින්ද්‍රියං සමොධානෙති, පග්ගහට්ඨෙන වීරියින්ද්‍රියං සමොධානෙති, උපට්ඨානට්ඨෙන සතින්ද්‍රියං සමොධානෙති, අවික්ඛෙපට්ඨෙන සමාධින්ද්‍රියං සමොධානෙති, දස්සනට්ඨෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං සමොධානෙති. අයං පුග්ගලො ඉමානි ඉන්ද්‍රියානි ඉමස්මිං ආරම්මණෙ සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙතී’’ති.

ගොචරඤ්ච පජානාතීති යං තස්ස ආරම්මණං, තං තස්ස ගොචරං. යං තස්ස ගොචරං, තං තස්ස ආරම්මණං. පජානාතීති පුග්ගලො. පජානනා පඤ්ඤා.

සමන්ති ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං සමං, චිත්තස්ස අවික්ඛෙපො සමං, චිත්තස්ස අධිට්ඨානං සමං, චිත්තස්ස වොදානං සමං. අත්ථොති අනවජ්ජට්ඨො නික්කිලෙසට්ඨො වොදානට්ඨො පරමට්ඨො. පටිවිජ්ඣතීති ආරම්මණස්ස උපට්ඨානට්ඨං පටිවිජ්ඣති, චිත්තස්ස අවික්ඛෙපට්ඨං පටිවිජ්ඣති, චිත්තස්ස අධිට්ඨානට්ඨං පටිවිජ්ඣති, චිත්තස්ස වොදානට්ඨං පටිවිජ්ඣති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

බලානි සමොධානෙතීති කථං බලානි සමොධානෙති? අස්සද්ධියෙ අකම්පියට්ඨෙන සද්ධාබලං සමොධානෙති, කොසජ්ජෙ අකම්පියට්ඨෙන වීරියබලං සමොධානෙති, පමාදෙ අකම්පියට්ඨෙන සතිබලං සමොධානෙති, උද්ධච්චෙ අකම්පියට්ඨෙන සමාධිබලං සමොධානෙති, අවිජ්ජාය අකම්පියට්ඨෙන පඤ්ඤාබලං සමොධානෙති. අයං පුග්ගලො ඉමානි බලානි ඉමස්මිං ආරම්මණෙ සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – බලානි සමොධානෙතීති. ගොචරඤ්ච පජානාතීති…පෙ… තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

බොජ්ඣඞ්ගෙ සමොධානෙතීති කථං බොජ්ඣඞ්ගෙ සමොධානෙති? උපට්ඨානට්ඨෙන සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමොධානෙති, පවිචයට්ඨෙන ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමොධානෙති, පග්ගහට්ඨෙන වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමොධානෙති, ඵරණට්ඨෙන පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමොධානෙති, උපසමට්ඨෙන පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමොධානෙති, අවික්ඛෙපට්ඨෙන සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමොධානෙති, පටිසඞ්ඛානට්ඨෙන උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමොධානෙති. අයං පුග්ගලො ඉමෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ ඉමස්මිං ආරම්මණෙ සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘බොජ්ඣඞ්ගෙ සමොධානෙතී’’ති. ගොචරඤ්ච පජානාතීති…පෙ… තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

මග්ගං සමොධානෙතීති කථං මග්ගං සමොධානෙති? දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨිං සමොධානෙති, අභිනිරොපනට්ඨෙන සම්මාසඞ්කප්පං සමොධානෙති, පරිග්ගහට්ඨෙන සම්මාවාචං සමොධානෙති, සමුට්ඨානට්ඨෙන සම්මාකම්මන්තං සමොධානෙති, වොදානට්ඨෙන සම්මාආජීවං සමොධානෙති, පග්ගහට්ඨෙන සම්මාවායාමං සමොධානෙති, උපට්ඨානට්ඨෙන සම්මාසතිං සමොධානෙති, අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධිං සමොධානෙති. අයං පුග්ගලො ඉමං මග්ගං ඉමස්මිං ආරම්මණෙ සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘මග්ගං සමොධානෙතී’’ති. ගොචරඤ්ච පජානාතීති…පෙ… තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

ධම්මෙ සමොධානෙතීති කථං ධම්මෙ සමොධානෙති? ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති, අකම්පියට්ඨෙන බලානි සමොධානෙති, නිය්‍යානට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගෙ සමොධානෙති, හෙතුට්ඨෙන මග්ගං සමොධානෙති, උපට්ඨානට්ඨෙන සතිපට්ඨානං සමොධානෙති, පදහනට්ඨෙන සම්මප්පධානං සමොධානෙති, ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධිපාදං සමොධානෙති තථට්ඨෙන සච්චං සමොධානෙති, අවික්ඛෙපට්ඨෙන සමථං සමොධානෙති, අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනං සමොධානෙති, එකරසට්ඨෙන සමථවිපස්සනං සමොධානෙති, අනතිවත්තනට්ඨෙන යුගනද්ධං සමොධානෙති, සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධිං සමොධානෙති, අවික්ඛෙපට්ඨෙන චිත්තවිසුද්ධිං සමොධානෙති, දස්සනට්ඨෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිං සමොධානෙති, විමුත්තට්ඨෙන විමොක්ඛං සමොධානෙති, පටිවෙධට්ඨෙන විජ්ජං සමොධානෙති, පරිච්චාගට්ඨෙන විමුත්තිං සමොධානෙති, සමුච්ඡෙදට්ඨෙන ඛයෙ ඤාණං සමොධානෙති, පටිප්පස්සද්ධට්ඨෙන අනුප්පාදෙ ඤාණං සමොධානෙති, ඡන්දං මූලට්ඨෙන සමොධානෙති, මනසිකාරං සමුට්ඨානට්ඨෙන සමොධානෙති, ඵස්සං සමොධානට්ඨෙන සමොධානෙති, වෙදනං සමොසරණට්ඨෙන සමොධානෙති, සමාධිං පමුඛට්ඨෙන සමොධානෙති, සතිං ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන සමොධානෙති, පඤ්ඤං තතුත්තරට්ඨෙන සමොධානෙති, විමුත්තිං සාරට්ඨෙන සමොධානෙති, අමතොගධං නිබ්බානං පරියොසානට්ඨෙන සමොධානෙති. අයං පුග්ගලො ඉමෙ ධම්මෙ ඉමස්මිං ආරම්මණෙ සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මෙ සමොධානෙතී’’ති.

ගොචරඤ්ච පජානාතීති යං තස්ස ආරම්මණං, තං තස්ස ගොචරං. යං තස්ස ගොචරං, තං තස්ස ආරම්මණං පජානාතීති පුග්ගලො. පජානනා පඤ්ඤා. සමන්ති ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං සමං, චිත්තස්ස අවික්ඛෙපො සමං, චිත්තස්ස අධිට්ඨානං සමං, චිත්තස්ස වොදානං සමං. අත්ථොති අනවජ්ජට්ඨො නික්කිලෙසට්ඨො වොදානට්ඨො පරමට්ඨො. පටිවිජ්ඣතීති ආරම්මණස්ස උපට්ඨානට්ඨං පටිවිජ්ඣති, චිත්තස්ස අවික්ඛෙපට්ඨං පටිවිජ්ඣති, චිත්තස්ස අධිට්ඨානට්ඨං පටිවිජ්ඣති, චිත්තස්ස වොදානට්ඨං පටිවිජ්ඣති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

169. කථං රස්සං අස්සසන්තො ‘‘රස්සං අස්සසාමී’’ති පජානාති, රස්සං පස්සසන්තො ‘‘රස්සං පස්සසාමී’’ති පජානාති? රස්සං අස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසති, රස්සං පස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ පස්සසති, රස්සං අස්සාසපස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. රස්සං අස්සාසපස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි ඡන්දො උප්පජ්ජති. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං රස්සං අස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසති. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං රස්සං පස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ පස්සසති. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං රස්සං අස්සාසපස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං රස්සං අස්සාසපස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි පාමොජ්ජං උප්පජ්ජති. පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං රස්සං අස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසති, පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං රස්සං පස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ පස්සසති, පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං රස්සං අස්සාසපස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං රස්සං අස්සාසපස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි රස්සා අස්සාසපස්සාසා චිත්තං විවත්තති, උපෙක්ඛා සණ්ඨාති. ඉමෙහි නවහාකාරෙහි රස්සා අස්සාසපස්සාසා කායො උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. කායො උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං කායං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තං කායං අනුපස්සති…පෙ… එවං තං කායං අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. රස්සං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො විදිතා වෙදනා උප්පජ්ජන්ති…පෙ… රස්සං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති…පෙ… තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

170. කථං ‘‘සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? කායොති ද්වෙ කායා – නාමකායො ච රූපකායො ච. කතමො නාමකායො? වෙදනා, සඤ්ඤා, චෙතනා, ඵස්සො, මනසිකාරො, නාමඤ්ච නාමකායො ච, යෙ ච වුච්චන්ති චිත්තසඞ්ඛාරා – අයං නාමකායො. කතමො රූපකායො? චත්තාරො ච මහාභූතා, චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපං, අස්සාසො ච පස්සාසො ච, නිමිත්තඤ්ච උපනිබන්ධනා, යෙ ච වුච්චන්ති කායසඞ්ඛාරා – අයං රූපකායො.

කථං තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති? දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති. දීඝං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති. රස්සං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති. රස්සං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති.

ආවජ්ජතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, පජානතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, පස්සතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, පච්චවෙක්ඛතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, චිත්තං අධිට්ඨහතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, සද්ධාය අධිමුච්චතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, වීරියං පග්ගණ්හතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, සතිං උපට්ඨාපයතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, චිත්තං සමාදහතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, පඤ්ඤාය පජානතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, පහාතබ්බං පජහතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, භාවෙතබ්බං භාවයතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොතො තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති. එවං තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති. සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසා කායො උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. කායො උපට්ඨානං, නො සති. සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං කායං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තං කායං අනුපස්සති…පෙ… එවං තං කායං අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා.

සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසානං [අස්සාසපස්සාසා (ස්‍යා.)] සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි, අවික්ඛෙපට්ඨෙන චිත්තවිසුද්ධි, දස්සනට්ඨෙන දිට්ඨිවිසුද්ධි. යො තත්ථ සංවරට්ඨො, අයං අධිසීලසික්ඛා. යො තත්ථ අවික්ඛෙපට්ඨො, අයං අධිචිත්තසික්ඛා. යො තත්ථ දස්සනට්ඨො, අයං අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. ඉමා තිස්සො සික්ඛායො ආවජ්ජන්තො සික්ඛති, ජානන්තො සික්ඛති, පස්සන්තො සික්ඛති, පච්චවෙක්ඛන්තො සික්ඛති, චිත්තං අධිට්ඨහන්තො සික්ඛති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො සික්ඛති, වීරියං පග්ගණ්හන්තො සික්ඛති, සතිං උපට්ඨපෙන්තො සික්ඛති, චිත්තං සමාදහන්තො සික්ඛති, පඤ්ඤාය පජානන්තො සික්ඛති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානන්තො සික්ඛති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානන්තො සික්ඛති, පහාතබ්බං පජහන්තො සික්ඛති, භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො සික්ඛති, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො සික්ඛති.

සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො විදිතා වෙදනා උප්පජ්ජන්ති…පෙ… සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති…පෙ… තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

171. කථං ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? කතමො කායසඞ්ඛාරො? දීඝං අස්සාසා කායිකා. එතෙ ධම්මා කායපටිබද්ධා කායසඞ්ඛාරා. තෙ කායසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො සික්ඛති. දීඝං පස්සාසා කායිකා. එතෙ ධම්මා කායපටිබද්ධා කායසඞ්ඛාරා. තෙ කායසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො සික්ඛති. රස්සං අස්සාසා රස්සං පස්සාසා. සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සාසා සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සාසා කායිකා. එතෙ ධම්මා කායපටිබද්ධා කායසඞ්ඛාරා. තෙ කායසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො සික්ඛති.

යථාරූපෙහි කායසඞ්ඛාරෙහි යා කායස්ස ආනමනා විනමනා සන්නමනා පණමනා ඉඤ්ජනා ඵන්දනා චලනා පකම්පනා – පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති, පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. යථාරූපෙහි කායසඞ්ඛාරෙහි යා කායස්ස න ආනමනා න විනමනා න සන්නමනා න පණමනා අනිඤ්ජනා අඵන්දනා අචලනා අකම්පනා සන්තං සුඛුමං පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති, පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති.

ඉති කිර ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. එවං සන්තෙ වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා න හොති, අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනා න හොති, ආනාපානස්සතියා ච පභාවනා න හොති, ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා න හොති; න ච නං තං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා සමාපජ්ජන්තිපි වුට්ඨහන්තිපි.

ඉති කිර ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. එවං සන්තෙ වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා හොති, අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතියා ච පභාවනා හොති. ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා හොති; තඤ්ච නං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා සමාපජ්ජන්තිපි වුට්ඨහන්තිපි. යථා කථං විය? සෙය්‍යථාපි කංසෙ ආකොටිතෙ පඨමං ඔළාරිකා සද්දා පවත්තන්ති. ඔළාරිකානං සද්දානං නිමිත්තං සුග්ගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි ඔළාරිකෙ සද්දෙ, අථ පච්ඡා සුඛුමකා සද්දා පවත්තන්ති. සුඛුමකානං සද්දානං නිමිත්තං සුග්ගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි සුඛුමකෙ සද්දෙ, අථ පච්ඡා සුඛුමසද්දනිමිත්තාරම්මණතාපි චිත්තං පවත්තති. එවමෙවං පඨමං ඔළාරිකා අස්සාසපස්සාසා පවත්තන්ති; ඔළාරිකානං අස්සාසපස්සාසානං නිමිත්තං සුග්ගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි ඔළාරිකෙ අස්සාසපස්සාසෙ, අථ පච්ඡා සුඛුමකා අස්සාසපස්සාසා පවත්තන්ති. සුඛුමකානං අස්සාසපස්සාසානං නිමිත්තං සුග්ගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි සුඛුමකෙ අස්සාසපස්සාසෙ, අථ පච්ඡා සුඛුමකඅස්සාසපස්සාසානං නිමිත්තාරම්මණතාපි චිත්තං න වික්ඛෙපං ගච්ඡති.

එවං සන්තෙ වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා හොති, අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතියා ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා හොති; තඤ්ච නං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා සමාපජ්ජන්තිපි වුට්ඨහන්තිපි. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සාසපස්සාසා කායො උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. කායො උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං කායං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තං කායං අනුපස්සති…පෙ… එවං තං කායං අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං, අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි, අවික්ඛෙපට්ඨෙන චිත්තවිසුද්ධි, දස්සනට්ඨෙන දිට්ඨිවිසුද්ධි. යො තත්ථ සංවරට්ඨො, අයං අධිසීලසික්ඛා; යො තත්ථ අවික්ඛෙපට්ඨො, අයං අධිචිත්තසික්ඛා; යො තත්ථ දස්සනට්ඨො අයං අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. ඉමා තිස්සො සික්ඛායො ආවජ්ජන්තො සික්ඛති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො සික්ඛති, පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො විදිතා වෙදනා උප්පජ්ජන්ති…පෙ… පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති…පෙ… තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

අට්ඨ අනුපස්සනාඤාණානි, අට්ඨ ච උපට්ඨානානුස්සතියො, චත්තාරි සුත්තන්තිකවත්ථූනි කායෙ කායානුපස්සනාය.

භාණවාරො.

දුතියචතුක්කනිද්දෙසො

172. කථං ‘‘පීතිපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති ‘‘පීතිපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? කතමා පීති? දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො උප්පජ්ජති පීති පාමොජ්ජං. යා පීති පාමොජ්ජං ආමොදනා පමොදනා හාසො පහාසො විත්ති ඔදග්‍යං අත්තමනතා. චිත්තස්ස දීඝං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො උප්පජ්ජති පීති පාමොජ්ජං…පෙ… රස්සං අස්සාසවසෙන, රස්සං පස්සාසවසෙන, සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සාසවසෙන, සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සාසවසෙන, පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සාසවසෙන, පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො උප්පජ්ජති පීති පාමොජ්ජං. යා පීති පාමොජ්ජං ආමොදනා පමොදනා හාසො පහාසො විත්ති ඔදග්‍යං අත්තමනතා චිත්තස්ස – අයං පීති.

කථං සා පීති පටිවිදිතා හොති? දීඝං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිවිදිතා හොති. දීඝං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිවිදිතා හොති. රස්සං අස්සාසවසෙන…පෙ… රස්සං පස්සාසවසෙන… සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සාසවසෙන… සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සාසවසෙන… පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සාසවසෙන… පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිවිදිතා හොති. ආවජ්ජතො සා පීති පටිවිදිතා හොති, ජානතො…පෙ… පස්සතො… පච්චවෙක්ඛතො… චිත්තං අධිට්ඨහතො… සද්ධාය අධිමුච්චතො… වීරියං පග්ගණ්හතො… සතිං උපට්ඨාපයතො… චිත්තං සමාදහතො… පඤ්ඤාය පජානතො… අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානතො… පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානතො… පහාතබ්බං පජහතො… භාවෙතබ්බං භාවයතො… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොතො සා පීති පටිවිදිතා හොති. එවං සා පීති පටිවිදිතා හොති.

පීතිපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන වෙදනා උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. වෙදනා උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං වෙදනං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තං වෙදනං අනුපස්සති? අනිච්චතො අනුපස්සති…පෙ… එවං තං වෙදනං අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. පීතිපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… පීතිපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො…පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

173. කථං ‘‘සුඛපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘සුඛපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? සුඛන්ති ද්වෙ සුඛානි – කායිකඤ්ච සුඛං, චෙතසිකඤ්ච සුඛං. කතමං කායිකං සුඛං? යං කායිකං සාතං කායිකං සුඛං, කායසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං, කායසම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා – ඉදං කායිකං සුඛං. කතමං චෙතසිකං සුඛං? යං චෙතසිකං සාතං චෙතසිකං සුඛං, චෙතොසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං, චෙතොසම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා – ඉදං චෙතසිකං සුඛං.

කථං තෙ සුඛා පටිවිදිතා හොන්ති? දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ සුඛා පටිවිදිතා හොන්ති. දීඝං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ සුඛා පටිවිදිතා හොන්ති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොතො තෙ සුඛා පටිවිදිතා හොන්ති. එවං තෙ සුඛා පටිවිදිතා හොන්ති. සුඛපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන වෙදනා උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. වෙදනා උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං වෙදනං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තං වෙදනං අනුපස්සති. අනිච්චතො අනුපස්සති…පෙ… එවං තං වෙදනං අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. සුඛපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… සුඛපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො…පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

174. කථං ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? කතමො චිත්තසඞ්ඛාරො? දීඝං අස්සාසවසෙන සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා – එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා. දීඝං පස්සාසවසෙන සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා – එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා…පෙ… සුඛපටිසංවෙදී අස්සාසවසෙන… සුඛපටිසංවෙදී පස්සාසවසෙන සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා – එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා – අයං චිත්තසඞ්ඛාරො.

කථං තෙ චිත්තසඞ්ඛාරා පටිවිදිතා හොන්ති? දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ චිත්තසඞ්ඛාරා පටිවිදිතා හොන්ති. දීඝං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ චිත්තසඞ්ඛාරා පටිවිදිතා හොන්ති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොතො තෙ චිත්තසඞ්ඛාරා පටිවිදිතා හොන්ති. එවං තෙ චිත්තසඞ්ඛාරා පටිවිදිතා හොන්ති. චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන වෙදනා උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං වෙදනා උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙ ඤාණෙන තං වෙදනං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තං වෙදනං අනුපස්සති? අනිච්චතො අනුපස්සති…පෙ… එවං තං වෙදනං අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො…පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

175. කථං ‘‘පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? කතමො චිත්තසඞ්ඛාරො? දීඝං අස්සාසවසෙන සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා – එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා. තෙ චිත්තසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො සික්ඛති. දීඝං පස්සාසවසෙන සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා – එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා. තෙ චිත්තසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො සික්ඛති. චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී අස්සාසවසෙන… චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී පස්සාසවසෙන සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා – එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා. තෙ චිත්තසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො සික්ඛති. පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරං අස්සාසපස්සාසවසෙන වෙදනා උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. වෙදනා උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං වෙදනං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තං වෙදනං අනුපස්සති…පෙ… එවං තං වෙදනං අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරං අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො…පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

අට්ඨ අනුපස්සනාඤාණානි අට්ඨ ච උපට්ඨානානුස්සතියො චත්තාරි සුත්තන්තිකවත්ථූනි වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනාය.

තතියචතුක්කනිද්දෙසො

176. කථං ‘‘චිත්තපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘චිත්තපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? කතමං තං චිත්තං? දීඝං අස්සාසවසෙන විඤ්ඤාණං චිත්තං. යං චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්‍රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණධාතු. දීඝං පස්සාසවසෙන …පෙ… පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරං අස්සාසවසෙන… පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරං පස්සාසවසෙන විඤ්ඤාණං චිත්තං. යං චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මානයතනං මනින්ද්‍රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණධාතු – ඉදං චිත්තං.

කථං තං චිත්තං පටිවිදිතං හොති? දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං චිත්තං පටිවිදිතං හොති. දීඝං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං චිත්තං පටිවිදිතං හොති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොතො තං චිත්තං පටිවිදිතං හොති. එවං තං චිත්තං පටිවිදිතං හොති. චිත්තපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන විඤ්ඤාණං චිත්තං උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. චිත්තං උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං චිත්තං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තං චිත්තං අනුපස්සති…පෙ… එවං තං චිත්තං අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. චිත්තපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… චිත්තපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො…පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

177. කථං ‘‘අභිප්පමොදයං චිත්තං අස්සසිස්සාමී’’ති, ‘‘අභිප්පමොදයං චිත්තං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? කතමො චිත්තස්ස අභිප්පමොදො? දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො උප්පජ්ජති චිත්තස්ස අභිප්පමොදො. යා චිත්තස්ස ආමොදනා පමොදනා හාසො පහාසො විත්ති ඔදග්‍යං අත්තමනතා. චිත්තස්ස දීඝං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො උප්පජ්ජති චිත්තස්ස අභිප්පමොදො. යා චිත්තස්ස ආමොදනා පමොදනා හාසො පහාසො විත්ති ඔදග්‍යං අත්තමනතා චිත්තස්ස…පෙ… චිත්තපටිසංවෙදී අස්සාසවසෙන… චිත්තපටිසංවෙදී පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො උප්පජ්ජති චිත්තස්ස අභිප්පමොදො. යා චිත්තස්ස ආමොදනා පමොදනා හාසො පහාසො විත්ති ඔදග්‍යං අත්තමනතා චිත්තස්ස – අයං චිත්තස්ස අභිප්පමොදො. අභිප්පමොදයං චිත්තං අස්සාසපස්සාසවසෙන විඤ්ඤාණං චිත්තං උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. චිත්තං උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං චිත්තං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තං චිත්තං අනුපස්සති…පෙ… එවං තං චිත්තං අනුපස්සතීති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. අභිප්පමොදයං චිත්තං අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… අභිප්පමොදයං චිත්තං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො…පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

178. කථං ‘‘සමාදහං චිත්තං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘සමාදහං චිත්තං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? කතමො සමාධි [කතමඤ්ච සමාධින්දියං (ස්‍යා.)]? දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි, යා චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති අවට්ඨිති [අධිට්ටිති (ස්‍යා.)] අවිසාහාරො අවික්ඛෙපො අවිසාහටමානසතා [අවිසාහතමානසතා (ස්‍යා. ක.)] සමථො සමාධින්ද්‍රියං සමාධිබලං සම්මාසමාධි. දීඝං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි…පෙ… සමාදහං චිත්තං අස්සාසවසෙන…පෙ… සමාදහං චිත්තං පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි. යා චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති අවට්ඨිති අවිසාහාරො අවික්ඛෙපො අවිසාහටමානසතා සමථො සමාධින්ද්‍රියං සමාධිබලං සම්මාසමාධි – අයං සමාධි. සමාදහං චිත්තං අස්සාසපස්සාසවසෙන විඤ්ඤාණං චිත්තං උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. චිත්තං උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං චිත්තං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තං චිත්තං අනුපස්සති…පෙ… එවං තං චිත්තං අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. සමාදහං චිත්තං අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… සමාදහං චිත්තං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො…පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

179. කථං ‘‘විමොචයං චිත්තං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘විමොචයං චිත්තං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? ‘‘රාගතො විමොචයං චිත්තං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘රාගතො විමොචයං චිත්තං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. ‘‘දොසතො විමොචයං චිත්තං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘දොසතො විමොචයං චිත්තං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. ‘‘මොහතො විමොචයං චිත්තං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති…පෙ… මානතො විමොචයං චිත්තං… දිට්ඨියා විමොචයං චිත්තං… විචිකිච්ඡාය විමොචයං චිත්තං… ථිනතො විමොචයං චිත්තං… උද්ධච්චතො විමොචයං චිත්තං… අහිරිකතො විමොචයං චිත්තං… ‘‘අනොත්තප්පතො විමොචයං චිත්තං අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘අනොත්තප්පතො විමොචයං චිත්තං පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. විමොචයං චිත්තං අස්සාසපස්සාසවසෙන විඤ්ඤාණං චිත්තං උපට්ඨානං සති…පෙ….

අනුපස්සතීති කථං තං චිත්තං අනුපස්සති…පෙ… එවං තං චිත්තං අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. විමොචයං චිත්තං අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… විමොචයං චිත්තං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො …පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

අට්ඨ අනුපස්සනාඤාණානි අට්ඨ ච උපට්ඨානානුස්සතියො චත්තාරි සුත්තන්තිකවත්ථූනි චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනාය.

චතුත්ථචතුක්කනිද්දෙසො

180. කථං ‘‘අනිච්චානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘අනිච්චානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? අනිච්චන්ති කිං අනිච්චං? පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චා. කෙනට්ඨෙන අනිච්චා? උප්පාදවයට්ඨෙන අනිච්චා. පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයං පස්සන්තො කති ලක්ඛණානි පස්සති, වයං පස්සන්තො කති ලක්ඛණානි පස්සති, උදයබ්බයං පස්සන්තො කති ලක්ඛණානි පස්සති? පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සති, වයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සති. පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයබ්බයං පස්සන්තො ඉමානි පඤ්ඤාස ලක්ඛණානි පස්සති.

‘‘රූපෙ අනිච්චානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘රූපෙ අනිච්චානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. ‘‘වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ… චක්ඛුස්මිං…පෙ… ජරාමරණෙ අනිච්චානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘ජරාමරණෙ අනිච්චානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. අනිච්චානුපස්සී අස්සාසපස්සාසවසෙන ධම්මා උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. ධම්මා උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති…පෙ… එවං තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. අනිච්චානුපස්සී අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… අනිච්චානුපස්සී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො…පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

කථං ‘‘විරාගානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘විරාගානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? රූපෙ ආදීනවං දිස්වා රූපවිරාගෙ ඡන්දජාතො හොති සද්ධාධිමුත්තො, චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතං. ‘‘රූපෙ විරාගානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘රූපෙ විරාගානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ… චක්ඛුස්මිං…පෙ… ජරාමරණෙ ආදීනවං දිස්වා ජරාමරණවිරාගෙ ඡන්දජාතො හොති සද්ධාධිමුත්තො, චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතං. ‘‘ජරාමරණෙ විරාගානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘ජරාමරණෙ විරාගානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. විරාගානුපස්සී අස්සාසපස්සාසවසෙන ධම්මා උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. ධම්මා උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති…පෙ… එවං තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. විරාගානුපස්සී අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… විරාගානුපස්සී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො…පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

කථං ‘‘නිරොධානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘නිරොධානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? රූපෙ ආදීනවං දිස්වා රූපනිරොධෙ ඡන්දජාතො හොති සද්ධාධිමුත්තො, චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතං. ‘‘රූපෙ නිරොධානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘රූපෙ නිරොධානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ… චක්ඛුස්මිං…පෙ… ජරාමරණෙ ආදීනවං දිස්වා ජරාමරණනිරොධෙ ඡන්දජාතො හොති සද්ධාධිමුත්තො, චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතං. ‘‘ජරාමරණෙ නිරොධානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘ජරාමරණෙ නිරොධානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති.

181. කතිහාකාරෙහි අවිජ්ජාය ආදීනවො හොති? කතිහාකාරෙහි අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති? පඤ්චහාකාරෙහි අවිජ්ජාය ආදීනවො හොති. අට්ඨහාකාරෙහි අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති.

කතමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි අවිජ්ජාය ආදීනවො හොති? අනිච්චට්ඨෙන අවිජ්ජාය ආදීනවො හොති, දුක්ඛට්ඨෙන අවිජ්ජාය ආදීනවො හොති, අනත්තට්ඨෙන අවිජ්ජාය ආදීනවො හොති, සන්තාපට්ඨෙන අවිජ්ජාය ආදීනවො හොති, විපරිණාමට්ඨෙන අවිජ්ජාය ආදීනවො හොති – ඉමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි අවිජ්ජාය ආදීනවො හොති.

කතමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති? නිදානනිරොධෙන අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති, සමුදයනිරොධෙන අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති, ජාතිනිරොධෙන අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති, පභවනිරොධෙන [ආහාරනිරොධෙන (ස්‍යා.)] අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති, හෙතුනිරොධෙන අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති, පච්චයනිරොධෙන අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති, ඤාණුප්පාදෙන අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති, නිරොධුපට්ඨානෙන අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති – ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති. ඉමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි අවිජ්ජාය ආදීනවං දිස්වා – ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි අවිජ්ජානිරොධෙ ඡන්දජාතො හොති සද්ධාධිමුත්තො, චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතං. ‘‘අවිජ්ජාය නිරොධානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘අවිජ්ජාය නිරොධානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති.

කතිහාකාරෙහි සඞ්ඛාරෙසු ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි සඞ්ඛාරා නිරුජ්ඣන්ති…පෙ… කතිහාකාරෙහි විඤ්ඤාණෙ ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි විඤ්ඤාණං නිරුජ්ඣති… කතිහාකාරෙහි නාමරූපෙ ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි නාමරූපං නිරුජ්ඣති… කතිහාකාරෙහි සළායතනෙ ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි සළායතනං නිරුජ්ඣති… කතිහාකාරෙහි ඵස්සෙ ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි ඵස්සො නිරුජ්ඣති… කතිහාකාරෙහි වෙදනාය ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි වෙදනා නිරුජ්ඣති… කතිහාකාරෙහි තණ්හාය ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි තණ්හා නිරුජ්ඣති… කතිහාකාරෙහි උපාදානෙ ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි උපාදානං නිරුජ්ඣති… කතිහාකාරෙහි භවෙ ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි භවො නිරුජ්ඣති… කතිහාකාරෙහි ජාතියා ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි ජාති නිරුජ්ඣති… කතිහාකාරෙහි ජරාමරණෙ ආදීනවො හොති, කතිහාකාරෙහි ජරාමරණං නිරුජ්ඣති? පඤ්චහාකාරෙහි ජරාමරණෙ ආදීනවො හොති, අට්ඨහාකාරෙහි ජරාමරණං නිරුජ්ඣති.

කතමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි ජරාමරණෙ ආදීනවො හොති? අනිච්චට්ඨෙන ජරාමරණෙ ආදීනවො හොති, දුක්ඛට්ඨෙන…පෙ… අනත්තට්ඨෙන…පෙ… සන්තාපට්ඨෙන…පෙ… විපරිණාමට්ඨෙන ජරාමරණෙ ආදීනවො හොති – ඉමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි ජරාමරණෙ ආදීනවො හොති.

කතමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි ජරාමරණං නිරුජ්ඣති? නිදානනිරොධෙන ජරාමරණං නිරුජ්ඣති, සමුදයනිරොධෙන…පෙ… ජාතිනිරොධෙන…පෙ… පභවනිරොධෙන [භවනිරොධෙන (ස්‍යා.)] … හෙතුනිරොධෙන… පච්චයනිරොධෙන… ඤාණුප්පාදෙන…පෙ… නිරොධුපට්ඨානෙන ජරාමරණං නිරුජ්ඣති – ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි ජරාමරණං නිරුජ්ඣති. ඉමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි ජරාමරණෙ ආදීනවං දිස්වා ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි ජරාමරණනිරොධෙ ඡන්දජාතො හොති සද්ධාධිමුත්තො, චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතං. ‘‘ජරාමරණෙ නිරොධානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘ජරාමරණෙ නිරොධානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. නිරොධානුපස්සී අස්සාසපස්සාසවසෙන ධම්මා උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. ධම්මා උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති…පෙ… එවං තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. නිරොධානුපස්සී අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි…පෙ… නිරොධානුපස්සී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො…පෙ… පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති. තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

182. කථං ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති? පටිනිස්සග්ගාති ද්වෙ පටිනිස්සග්ගා – පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො ච. රූපං පරිච්චජතීති – පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො. රූපනිරොධෙ නිබ්බානෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති – පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො. ‘‘රූපෙ පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘රූපෙ පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං… චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං පරිච්චජතීති – පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො. ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති – පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො. ‘‘ජරාමරණෙ පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති, ‘‘ජරාමරණෙ පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛති. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසපස්සාසවසෙන ධම්මා උපට්ඨානං සති අනුපස්සනා ඤාණං. ධම්මා උපට්ඨානං, නො සති; සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

අනුපස්සතීති කථං තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති? අනිච්චතො අනුපස්සති, නො නිච්චතො…පෙ… පටිනිස්සජ්ජති, නො ආදියති. අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති…පෙ… පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහති. එවං තෙ ධම්මෙ අනුපස්සති. භාවනාති චතස්සො භාවනා. තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි, අවික්ඛෙපට්ඨෙන චිත්තවිසුද්ධි, දස්සනට්ඨෙන දිට්ඨිවිසුද්ධි. යො තත්ථ සංවරට්ඨො, අයං අධිසීලසික්ඛා; යො තත්ථ අවික්ඛෙපට්ඨො, අයං අධිචිත්තසික්ඛා; යො තත්ථ දස්සනට්ඨො, අයං අධිපඤ්ඤාසික්ඛා – ඉමා තිස්සො සික්ඛායො ආවජ්ජන්තො සික්ඛති ජානන්තො සික්ඛති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො සික්ඛති.

පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො විදිතා වෙදනා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති …පෙ… පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානන්තො ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති ගොචරඤ්ච පජානාති සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣති; බලානි සමොධානෙති… බොජ්ඣඞ්ගෙ සමොධානෙති… මග්ගං සමොධානෙති… ධම්මෙ සමොධානෙති ගොචරඤ්ච පජානාති සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣති.

ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙතීති කථං ඉන්ද්‍රියානි සමොධානෙති? අධිමොක්ඛට්ඨෙන සද්ධින්ද්‍රියං සමොධානෙති…පෙ… තෙන වුච්චති – ‘‘සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතී’’ති.

අට්ඨ අනුපස්සනෙ ඤාණානි අට්ඨ ච උපට්ඨානානුස්සතියො චත්තාරි සුත්තන්තිකවත්ථූනි ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනාය. ඉමානි බාත්තිංස සතොකාරිස්ස ඤාණානි.

සතොකාරිඤාණනිද්දෙසො පඤ්චමො.