7. හාරසම්පාතභූමි

72. ඣානං විරාගො. චත්තාරි ඣානානි විත්ථාරෙන කාතබ්බානි. තානි දුවිධානි; බොජ්ඣඞ්ගවිප්පයුත්තානි ච බොජ්ඣඞ්ගසම්පයුත්තානි ච. තත්ථ බොජ්ඣඞ්ගවිප්පයුත්තානි බාහිරකානි, බොජ්ඣඞ්ගසම්පයුත්තානි අරියපුග්ගලානි. තත්ථ යෙන ඡ පුග්ගලමූලානි තෙසං නික්ඛිපෙත්වා රාගචරිතො, දොසචරිතො, මොහචරිතො, රාගදොසචරිතො, රාගමොහචරිතො, දොසමොහචරිතො, සමභාගචරිතො, ඉති ඉමෙසං පුග්ගලානං ඣානං සමාපජ්ජිතානං පඤ්ච නීවරණානි පටිපක්ඛො තෙසං පටිඝාතාය යථා අසමත්ථො තීණි අකුසලමූලානි නිග්ගණ්හාති. ලොභෙන අකුසලමූලෙන අභිජ්ඣා ච උද්ධච්චඤ්ච උප්පිලවතං අලොභෙන කුසලමූලෙන නිග්ගණ්හාති, කුක්කුච්චඤ්ච විචිකිච්ඡා ච මොහපක්ඛො, තං අමොහෙන නිග්ගණ්හාති. දොසො ච ථිනමිද්ධඤ්ච දොසපක්ඛො, තං අදොසෙන නිග්ගණ්හාති.

තත්ථ අලොභස්ස පාරිපූරියා නෙක්ඛම්මවිතක්කං විතක්කෙති. තත්ථ අදොසස්ස පාරිපූරියා අබ්‍යාපාදවිතක්කං විතක්කෙති. තත්ථ අමොහස්ස පාරිපූරියා අවිහිංසාවිතක්කං විතක්කෙති. තත්ථ අලොභස්ස පාරිපූරියා විවිත්තො හොති කාමෙහි. තත්ථ අදොසස්ස පාරිපූරියා අමොහස්ස පාරිපූරියා ච විවිත්තො හොති පාපකෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහි, සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති.

විතක්කාති තයො විතක්කා – නෙක්ඛම්මවිතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො. තත්ථ පඨමාභිනිපාතො විතක්කො, පටිලද්ධස්ස විචරණං විචාරො. යථා පුරිසො දූරතො පුරිසං පස්සති ආගච්ඡන්තං, න ච තාව ජානාති එසො ඉත්ථීති වා පුරිසොති වා යදා තු පටිලභති ඉත්ථීති වා පුරිසොති වා එවං වණ්ණොති වා එවං සණ්ඨානොති වා ඉමෙ විතක්කයන්තො උත්තරි උපපරික්ඛන්ති කිං නු ඛො අයං සීලවා උදාහු දුස්සීලො අඩ්ඪො වා දුග්ගතොති වා. එවං විචාරො විතක්කෙ අප්පෙති, විචාරො චරියති ච අනුවත්තති ච. යථා පක්ඛී පුබ්බං ආයූහති පච්ඡා නායූහති යථා ආයූහනා එවං විතක්කො, යථා පක්ඛානං පසාරණං එවං විචාරො අනුපාලති විතක්කෙති විචරති විචාරෙති. විතක්කයති විතක්කෙති, අනුවිචරති විචාරෙති. කාමසඤ්ඤාය පටිපක්ඛො විතක්කො, බ්‍යාපාදසඤ්ඤාය විහිංසසඤ්ඤාය ච පටිපක්ඛො විචාරො. විතක්කානං කම්මං අකුසලස්ස අමනසිකාරො, විචාරානං කම්මං ජෙට්ඨානං සංවාරණා. යථා පලිකො තුණ්හිකො සජ්ඣායං කරොති එවං විතක්කො, යථා තංයෙව අනුපස්සති එවං විචාරො. යථා අපරිඤ්ඤා එවං විතක්කො. යථා පරිඤ්ඤා එවං විචාරො. නිරුත්තිපටිසම්භිදායඤ්ච පටිභානපටිසම්භිදායඤ්ච විතක්කො, ධම්මපටිසම්භිදායඤ්ච අත්ථපටිසම්භිදායඤ්ච විචාරො. කල්ලිතා කොසල්ලත්තං චිත්තස්ස විතක්කො, අභිනීහාරකොසල්ලං චිත්තස්ස විචාරො. ඉදං කුසලං ඉදං අකුසලං ඉදං භාවෙතබ්බං ඉදං පහාතබ්බං ඉදං සච්ඡිකාතබ්බන්ති විතක්කො, යථා පහානඤ්ච භාවනා ච සච්ඡිකිරියා ච එවං විචාරො. ඉමෙසු විතක්කවිචාරෙසු ඨිතස්ස දුවිධං දුක්ඛං න උප්පජ්ජති කායිකඤ්ච චෙතසිකඤ්ච; දුවිධං සුඛං උප්පජ්ජති කායිකඤ්ච චෙතසිකඤ්ච. ඉති විතක්කජනිතං චෙතසිකං සුඛං පීති කායිකං සුඛං කායිකොයෙව. යා තත්ථ චිත්තස්ස එකග්ගතා, අයං සමාධි. ඉති පඨමං ඣානං පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං.

තෙසංයෙව විතක්කවිචාරානං අභික්ඛණං ආසෙවනාය තස්ස තප්පොණමානසං හොති. තස්ස විතක්කවිචාරා ඔළාරිකා ඛායන්ති. යඤ්ච පීතිසුඛඤ්ච නෙක්ඛම්මඤ්ච ඔළාරිකං භවති. අපි ච සමාධිජා පීති රති ච ජායති. තස්ස විචාරාරම්මණං. තෙසං වූපසමා අජ්ඣත්තං චෙතො සම්පසීදති. යෙ විතක්කවිචාරා ද්වෙ ධම්මානුස්සරිතබ්බා. පච්චුප්පන්නා දරණිතබ්බං. තෙසං වූපසමා එකොදිභාවං චිත්තෙකග්ගතං හොති. තස්ස එකොදිභාවෙන පීති පාරිපූරිං ගච්ඡති. යා පීති, තං සොමනස්සින්ද්‍රියං, යං සුඛං, තං සුඛින්ද්‍රියං. යා චිත්තෙකග්ගතා, අයං සමාධි. තං දුතියං ඣානං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං. සො පීතියා විරාගා යාති ඔජහි ජල්ලසහගතං.

73. තත්ථ සොමනස්සචිත්තමුපාදානන්ති ච සො තං විචිනන්තො උපෙක්ඛමෙව මනසිකරොති. සො පීතියා විරාගා උපෙක්ඛකො විහරති. යථා ච පීතියා සුඛමානිතං, තං කායෙන පටිසංවෙදෙති සම්පජානො විහරති. යෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙන උපෙක්ඛාපාරිපූරිං ගච්ඡති. ඉදං තතියං ඣානං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං.

තථා කායිකස්ස සුඛස්ස පහානාය පඨමෙ ඣානෙ සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣති. දුතියෙ ඣානෙ දුක්ඛින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣති. සො සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. තත්ථ චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි උපෙක්ඛා පසාදා හොති, දුක්ඛින්ද්‍රියෙන දොමනස්සින්ද්‍රියෙන සුඛින්ද්‍රියෙන සොමනස්සින්ද්‍රියෙන ච. තෙසං නිරොධා උපෙක්ඛාසම්පජඤ්ඤං හොති, තත්ථ සුඛින්ද්‍රියෙන සොමනස්සින්ද්‍රියෙන ච අසති හොති, තෙසං නිරොධා සතිමා හොති, දුක්ඛින්ද්‍රියෙන දොමනස්සින්ද්‍රියෙන ච අසම්පජඤ්ඤං, තෙසං නිරොධා සම්පජඤ්ඤං හොති, ඉති උපෙක්ඛාය ච සඤ්ඤා, සතො සම්පජානො චිත්තෙකග්ගතා ච ඉදං වුච්චතෙ ච චතුත්ථං ඣානං.

තත්ථ යො රාගචරිතො පුග්ගලො තස්ස සුඛින්ද්‍රියඤ්ච සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච; යො දොසචරිතො පුග්ගලො තස්ස දුක්ඛින්ද්‍රියඤ්ච දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච; යො මොහචරිතො පුග්ගලො තස්ස අසති ච අසම්පජඤ්ඤඤ්ච.

තත්ථ රාගචරිතස්ස පුග්ගලස්ස තතියෙ ඣානෙ චතුත්ථෙ ච අනුනයො නිරුජ්ඣති, දොසචරිතස්ස පඨමෙ ඣානෙ දුතියෙ ච පටිඝං නිරුජ්ඣති, මොහචරිතස්ස පුග්ගලස්ස පඨමෙ ඣානෙ දුතියෙ ච අසම්පජඤ්ඤං නිරුජ්ඣති. තතියෙ ඣානෙ චතුත්ථෙ ච අසති නිරුජ්ඣති, එවමෙව තෙසං තිණ්ණං පුග්ගලානං චත්තාරි ඣානානි වොදානං ගමිස්සන්ති.

තත්ථ රාගදොසචරිතස්ස පුග්ගලස්ස අසම්පජඤ්ඤඤ්ච අනුනයො ච පටිඝඤ්ච, තෙන හානභාගියං [පහානභාගියං (පී. ක.)] ඣානං හොති. තත්ථ රාගමොහචරිතස්ස පුග්ගලස්ස අනුනයත්තං ච ආදීනවං දස්සිතා, තං තස්ස හානභාගියං ඣානං හොති. තත්ථ දොසමොහචරිතස්ස පුග්ගලස්ස පටිඝො ච අසති ච අසම්පජඤ්ඤඤ්ච ආදීනවං දස්සිතා තෙන තස්ස හානභාගියං ඣානං හොති.

තත්ථ රාගදොසමොහසමභාගචරිතස්ස පුග්ගලස්ස විසෙසභාගියං ඣානං හොති, ඉමානි චත්තාරි ඣානානි සත්තසු පුග්ගලෙසු නිද්දිසිතබ්බානි. චතූසු ච සමාධීසු ඡන්දසමාධිනා පඨමං ඣානං, වීරියසමාධිනා දුතියං ඣානං, චිත්තසමාධිනා තතියං ඣානං, වීමංසාසමාධිනා චතුත්ථං ඣානං. අප්පණිහිතෙන පඨමං ඣානං, සුඤ්ඤතාය දුතියං ඣානං, අනිමිත්තෙන තතියං ඣානං, ආනාපානස්සතියා චතුත්ථං ඣානං. කාමවිතක්කබ්‍යාපාදානඤ්ච තං තං වූපසමෙන පඨමං ඣානං හොති, විතක්කවිචාරානං වූපසමෙන දුතියං ඣානං, සුඛින්ද්‍රියසොමනස්සින්ද්‍රියානං වූපසමෙන තතියං ඣානං, කායසඞ්ඛාරානං වූපසමෙන චතුත්ථං ඣානඤ්ච. චාගාධිට්ඨානෙන පඨමං ඣානං, සච්චාධිට්ඨානෙන දුතියං ඣානං, පඤ්ඤාධිට්ඨානෙන තතියං ඣානං, උපසමාධිට්ඨානෙන චතුත්ථං ඣානං. ඉමානි චත්තාරි ඣානානි සඞ්ඛෙපනිද්දෙසෙන නිද්දිට්ඨානි, තත්ථ සමාධින්ද්‍රියං පාරිපූරිං ගච්ඡති. අනුවත්තනකානි චත්තාරි, තත්ථ යො පඨමං ඣානං නිස්සාය ආසවක්ඛයං පාපුණාති, සො සුඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය දොමනස්සින්ද්‍රියපටිපක්ඛෙන. යො දුතියං ඣානං නිස්සාය ආසවානං ඛයං පාපුණාති, සො සුඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය දුක්ඛින්ද්‍රියපටිපක්ඛෙන. යො තතියං ඣානං නිස්සාය ආසවානං ඛයං පාපුණාති, සො සුඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය සොමනස්සින්ද්‍රියපටිපක්ඛෙන. යො චතුත්ථං ඣානං නිස්සාය ආසවානං ඛයං පාපුණාති, සො සුඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය සුඛින්ද්‍රියපටිපක්ඛෙන ගතො.

පකිණ්ණකනිද්දෙසො.

74. යානි චත්තාරි ඣානානි, තෙසං ඣානානං ඉමානි අඞ්ගානි, තෙසං අඞ්ගානං සමූහො [සම්මොහො (පී. ක.)] අස්ස අඞ්ගා, අයං ඣානභූමි කො විසෙසොති අස්ස විසෙසො. ඉමෙ සම්භාරා තෙහි අයං සමුදාගමො, තස්ස සමුදාගමස්ස අයං උපනිසා, තාය උපනිසාය අයං භාවනා. තස්සා භාවනාය අයං ආදීනවො. තෙන අයං පරිහානි. කස්ස පරිහානීති තදුපගජ්ඣායිනො [තදුපකජ්ඣායිනො (පී. ක.)]. තං යථා භණිතං පච්චවෙක්ඛන්තො අයං විසෙසො. තෙන විසෙසෙන අයං අස්සාදො, සො කස්ස අස්සාදො අඣානියා ඣායිනො, තස්සා අඣානියා ඣායිනො, ඉදං කල්ලිතා කොසල්ලෙ ඨිතජ්ඣානං අනොමද්දියතං ගච්ඡති ඣානබලං, ඣානබලෙ ඨිතස්ස අයං පාරමිප්පත්තස්ස ඉමානි ඣානඞ්ගානි අනාවිලසඞ්කප්පො පඨමෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගානි භාවී. සො පීති තදනුසාරිත්තාව පඨමෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං තස්සඞ්ගුනො ච ධම්මා තදභිසන්නිතාය ච. පීති දුතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගධම්මතා ඛො පන තථා පවත්තස්ස සහගතං ඣානඞ්ගධම්මං සසුඛතාය අජ්ඣත්තං සම්පසාදො දුතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං මනොසම්පසාදනතාය තදභිසන්නිතාය ච. පීති දුතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං සමාධිතා [සමාධිකා (පී.)] පීති දුතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං, චෙතසො එකොදිභාවො දුතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං, උපෙක්ඛා ඵස්සතා තතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං, සුඛං තස්ස අඞ්ගන්ති ච. චෙතසො එකොදිභාවො චතුත්ථෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං, උපෙක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා චතුත්ථෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං, අභිනිසාභූමි උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි චතුත්ථෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං. සතිපාරිසුද්ධි ච අනෙකජ්ඣාභූමීසු ඣානඞ්ගසමායුත්තා පීති චෙතසො එකොදිභාවො චතුත්ථෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං.

තත්ථ කතමා ඣානභූමි? සවිතක්කෙ සවිචාරෙ විවෙකා අනුගතා පඨමෙ ඣානෙ ඣානභූමි. අවිතක්කෙ අවිචාරෙ අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං ජනිතං පීතිමනුගතා දුතියෙ ඣානෙ ඣානභූමි. සුඛසාතසමොහිතා සප්පීතිකා තතියෙ ඣානෙ ඣානභූමි. තස්ස සුඛදුක්ඛසහගතා අභිනීහාරසහගතා චතුත්ථෙ ඣානෙ ඣානභූමි. අප්පමාණසහගතා සත්තාරම්මණා පඨමෙ ඣානෙ ඣානභූමි. අභිභූමිආයතනසහගතා රූපසඤ්ඤීසු දුතියෙ ඣානෙ ඣානභූමි. විමොක්ඛසහගතානං විමොක්ඛෙසු තතියෙ ඣානෙ ඣානභූමි. අනුපස්සනාසහගතා කායසඞ්ඛාරා සම්මා චතුත්ථස්ස ඣානස්ස භූමි.

75. තත්ථ කතමෙ ඣානවිසෙසා? විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච පාපකෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහි චිත්තචෙතසිකසහගතා කාමධාතුසමතික්කමනතාපි, අයං ඣානවිසෙසො. අවිතක්කා චෙව අවිචාරා ච සප්පීතිකාය සතිසහගතාය පීතිසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති. අයං ඣානවිසෙසො. අවිතක්කාය භූමියා අවිචාරෙයෙව සති අනුගතා උපෙක්ඛාසහගතා මනසිකාරා සමුදාචරන්ති. තදනුධම්මතාය ච සති සණ්ඩහති [සන්දහති (පී.)]. තඤ්ච භූමිං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඣානවිසෙසො. සතිපාරිසුද්ධිසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, තඤ්ච භූමිං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඣානවිසෙසො. විඤ්ඤාණඤ්චායතනසහගතාය භූමියං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, තඤ්ච භූමිං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඣානවිසෙසො.

ඣානසම්භාරා නෙක්ඛම්මවිතක්කො සම්භාරො කාමවිතක්කවිනොදනාධිප්පායතා. අබ්‍යාපාදවිතක්කො සම්භාරො බ්‍යාපාදවිතක්කපටිවිනොදනාධිප්පායතා. අවිහිංසාවිතක්කො සම්භාරො විහිංසාවිතක්කපටිවිනොදනාධිප්පායතා. ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා අප්පිච්ඡතා සම්භාරො පරිසුද්ධාජීවො චතුන්නං සමාපත්තීනං සම්භාරො අකම්මස්ස විහාරිතා. මග්ගසම්භාරො සමාපත්තිපජ්ජනතා. ඵලසම්භාරො ඣානනිබ්බත්තිතාය ඣානසමුදාගමො. කුසලහෙතු යං ඣානං සමුදයං ගච්ඡන්ති කො ච [කොචි (ක.)] න කුතොචි නෙක්ඛම්මප්පත්තා සමුදාගච්ඡන්ති. ආලම්බනිරොධසමාධි සන්තො සමුදාගච්ඡන්ති. අවීතික්කන්තා සමුදාගච්ඡන්ති. සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං පහානාය තෙ ච අබ්‍යාපජ්ජතාය සමුදාගච්ඡන්ති. තං පන සන්ධාය සමුදාගච්ඡන්ති. අපරිදාහනාය සමුදාගච්ඡන්ති. අයං ඤාණසමුදාගමො.

76. තත්ථ කතමා උපනිසා? කල්‍යාණමිත්තතා ඣානස්ස උපනිසා. කල්‍යාණසම්පවඞ්කතා ඣානස්ස උපනිසා. ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා ඣානස්ස උපනිසා. අසන්තුට්ඨිතා කුසලෙසු ධම්මෙසු ඣානස්ස උපනිසා. සද්ධම්මස්සවනං ඣානස්ස උපනිසා. සංවෙජනියෙ ඨානෙ සංවිග්ගස්ස යොනිසො පධානං. අයං ඣානොපනිසා.

තත්ථ කතමා භාවනා? මෙත්තාසෙවනා අබ්‍යාපාදවිතක්කභාවනා. කරුණාසෙවනා අවිහිංසාවිතක්කභාවනා. මුදිතාභාවනා පීතිසුඛසම්පජඤ්ඤා කාරිතා. උපෙක්ඛාභාවනා පස්සවතා උපෙක්ඛාභාවනා අපස්සවතා උපෙක්ඛා ච අජ්ඣුපෙක්ඛා ච, අසුභසඤ්ඤාභාවනා දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා භවසන්ධාභිඤ්ඤා භවසන්ධානං, සා ඡබ්බිධා භාවනා භාවිතා බහුලීකතා අනුට්ඨිතා වත්ථුකතා යානීකතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා. අයං භාවනා.

එවං භාවයන්තස්ස අයං ආදීනවො. පඨමෙ ඣානෙ සඞ්ඛාරසමන්නාගතො එසො ධම්මො අස්සුතො සාසවො. සචෙ එස ධම්මො අයං සීලො ආසන්නපටිපක්ඛො ච එස ධම්මො කාමො පතිචාරො පතිවිචාරො සමාපත්තීනං ච සබ්බොළාරිකො එස ධම්මො විතක්කවිචාරො ච. තත්ථ චිත්තං ඛොභෙන්ති, කායො චෙත්ථ කිලමති, කායම්හි චෙත්ථ කිලන්තෙ චිත්තං විහඤ්ඤති. අනභිනීහාරක්ඛමොව අභිඤ්ඤානං ඉමෙ ආදීනවා පඨමෙ ඣානෙ.

දුතියෙ ඣානෙ ඉමෙ ආදීනවා පීතිඵරණසහගතො ච එසො ධම්මො, න සමුදාචාරස්සෙති චිත්තං. අසොධයං උපගමො චෙස ධම්මො උපගමිපරිස්සයො [උපගමිපරිචයො (පී.)] දොමනස්සපච්චත්ථිකො චෙස ධම්මො. තත්ථ තත්ථ යුත්තීනං පීති පරජ්ජතො චෙස ධම්මො දුක්කරං හොති, අවත්තසන්තාසභූමිපරිවජ්ජයන්තො චතූසු දුක්ඛතාසු එස ධම්මො අනුවිද්ධාපනසද්ධාය [අනුවිද්ධා පස්සතියා (පී.)] දුක්ඛතාය ච න පලිබොධදුක්ඛතාය ච අභිඤ්ඤාදුක්ඛතාය ච රොගදුක්ඛතාය ච, ඉමෙ ආදීනවා දුතියෙ ඣානෙ.

තත්ථ කතමෙ ආදීනවා තතියෙ ඣානෙ? උපෙක්ඛාසුඛසහගතාය තත්ථ සාතාවීනං පඤ්චන්නං උපෙක්ඛාසුඛං පරිවත්තිතො එස ධම්මො තෙන නිච්චසඤ්ඤිතානඤ්ච යං හොති. දුක්ඛොපනියං සුඛං චිත්තස්ස සඞ්ඛොභතං උපාදාය සුඛදුක්ඛාය ගතො සවති. සුඛදුක්ඛානුකතඤ්ච උපාදාය අනභිහාරක්ඛමං චිත්තං හොති. අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකිරියාසු සබ්බෙපි චෙතෙ ධම්මා තීසු ඣානසමාපත්තීසු චතූහි ච දුක්ඛතාහි අනුවිද්ධානං සා භයා දුක්ඛතාය පලිබොධදුක්ඛතාය ච අභිඤ්ඤාය දුක්ඛතාය ච ඉමෙ ආදීනවා තතියෙ ඣානෙ.

තත්ථ කතමෙ ආදීනවා චතුත්ථෙ ඣානෙ? ආකිඤ්චඤ්ඤාසමාපත්තිකා තෙ ධම්මානුසමාපත්තිකා එතිස්සා ච භූමියං සාතානං බාලපුථුජ්ජනානං අනෙකවිධානි දිට්ඨිගතානි උප්පජ්ජන්ති. ඔළාරිකා සුඛුමෙහි ච රූපසඤ්ඤාහි අනුවිධානි එතානි ඣානානි සදා අනුදයමෙත්තාඣානකලානුදනුකලාය සාධාරණා, දුක්කරා ච සබ්බෙ චත්තාරො මහාසම්භාරා සමුදාගතානි ච එතානි ඣානානි අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය සමුදාගච්ඡන්ති. එත්ථ සමුදාගතා ච එතෙ ධම්මා න සමත්තා හොන්ති. අසමුග්ගහිතනිමිත්තා ච එතෙ ධම්මා පරිහායන්ති. නිරුජ්ඣන්ති ච එතෙ ධම්මා න උපාදියන්ති නිරුජ්ඣඞ්ගානි ච, එතෙසං ධම්මානං ඣානානි නිමිත්තානි න ඣානනිමිත්තසඤ්ඤා වොකිරති. අප්පටිලද්ධපුබ්බා ච ඣායීවසෙන ච භවති [ඣායී ච වසෙන ච භවති (පී. ක.)]. ඉමෙහි ආදීනවෙහි අයං ඣානපරිහානි.

77. නිරොධසමාපත්තියා අපටිසඞ්ඛාය අවසෙසසඤ්ඤිනො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, සො නිරොධසමාපත්තිතො පරිහායති. ආනෙඤ්ජසඤ්ඤිනො අසඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසහගතා මනසිකාරා සමුදාචරන්ති, තඤ්ච භූමිං න පජානාති, සො තතො පරිහායති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤා මනසිකාරා සමුදාචරන්ති, තඤ්ච භූමිං න පජානාති, සො තතො පරිහායති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපන්නස්ස රූපසඤ්ඤාසහගතා. විත්ථාරෙන…පෙ… යාව පඨමෙ ඣානෙ කාමසඤ්ඤාසහගතා කාතබ්බා. සකස්ස [සා තස්ස (පී. ක.)] පරිහායති, කලඞ්කජ්ඣානෙ කලඞ්කං ඣායති, පරිසමන්තතො ඣායති, භින්දන්තො ඣායති, න සජ්ඣායති, ආයූහන්තො ඣායති, කිඤ්චි ච නිපරිචිතො ඣායති. අතිවිධාවන්තො ඣායති, අතිමඤ්ඤන්තො ඣායති, කායසඞ්ඛාරෙ අප්පටිසම්භාරෙ ඣායති, පරියුට්ඨානස්ස නිස්සරණං අජානන්තො ඣායති, නීවරණාභිභූතො ඣායති, අස්සාපත්තිමනසිකරොන්තො ඣානස්ස අස්සාදො කාමරාගපරියුට්ඨානං පහානං ඣානස්ස අස්සාදො කාමරාගහෙතූනං ධම්මානං උදයන්ති, නිරුජ්ඣඞ්ගානි එතෙසං ධම්මානං ඣානානි උපරිමා සුඛුපෙක්ඛා කාමකම්මකිලෙසානං පහානං අස්සාදො, එවං ඛො පුන ඣානස්ස අස්සාදො මහාසංවාසමප්පීළිතෙ ලොකසංනිවාසෙ අසම්බොධොකාසා විගමෙස්සමිදං ඣානප්පහානා. අයං පලිරොධමප්පලිරොධලොකසන්නිවාසෙ එසනිධමිදං ඣානං අනමතග්ගසංසාරසමාපන්නානං සත්තානං සංසාරප්පහානනා ආනිසංසො, යමිදං ඣානස්ස අස්සාදො කායස්ස අඣානියඣායිනො භවති. අඣානියඣානියඣායීහි අපරාමසන්තො අඣානියඣායිතං ඣායති, යානි කලඞ්කජ්ඣායිනො පදානි, තානි අනුධිතානි පටිපක්ඛෙ.

78. තත්ථ කතමං ඣානකොසල්ලං? සමාපත්තිකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානවිසෙසකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානන්තරිකකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, සමාපත්තිවුට්ඨානකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානෙ සභාවකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානෙ ආදීනවකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානෙ නිස්සරණකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානඵලෙන උපාදාය කොසල්ලං, ඣානඵලෙන පටිසඞ්ඛානඵලෙ අපරිහානධම්මතා නිබ්බත්තිඣානෙ ච කීළිතාපි විසෙසභාගියං ඣානං පටිලබ්භති. ඉදං පනස්සාති භවහාරිතා ච ආරම්මණානිමිත්තග්ගාහො අනභිනීහාරබලං, චිත්තෙකග්ගතා නිමිත්තාසු ගතිසහිතා සමථබලෙන අසංසීදනඤ්ච ඣානෙ මග්ගඵලං සමථං පවත්තෙ සමාධිනො උපෙක්ඛාපලිපුබ්බාපරනිමිත්තාසයො පග්ගාහිනො [මග්ගාහිනො (පී.)] සතිබලං තං පවත්තිතානඤ්ච විපස්සනානං සමඤ්ඤාබලෙ.

තත්ථ කතමා ඣානපාරමිතා? සුපාරමිතා මෙත්තා කාමෙසු සත්තා කාමසඞ්ගසත්තාති [උදා. 63 උදානෙ පස්සිතබ්බං] යම්හි සුත්තෙ දෙසනාය වොහාරෙන ද්වෙ සච්චානි නිද්දිට්ඨානි, දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච, විචයෙන හාරෙන යෙ සංයොජනීයෙසු ධම්මෙසු වජ්ජං න පස්සන්ති, තෙ ඔඝං තරිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. න තරිස්සන්තීති අත්ථි එසා යුත්ති ච විචයො ච ඉදං නු කිස්ස පදට්ඨානං, කාමෙසු සත්තාති පඤ්ච කාමගුණා, තං කාමතණ්හාය පදට්ඨානං. සංයොජනෙ වජ්ජමපස්සමානාති අවිජ්ජාය පදට්ඨානං, න හි ජාතු සංයොජනසඞ්ගසත්තා ඔඝං තරෙය්‍යුං විපුලං මහන්තන්ති උපාදානස්ස පදට්ඨානං. කාමෙසු සත්තාති කාමා ද්විධා – වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච, තත්ථ කිලෙසකාමා කාමතණ්හා කාමතණ්හාය යුත්තා භවන්ති රූපතණ්හා භවතණ්හා ලක්ඛණෙන හාරෙන, සංයොජනෙ වජ්ජමපස්සමානාති සංයොජනස්ස. යො තත්ථ ඡන්දරාගො තස්ස කිං පදට්ඨානං? සුඛා වෙදනා ද්වෙ ච ඉන්ද්‍රියානි – සුඛින්ද්‍රියඤ්ච සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච. ඉති සුඛාය වෙදනාය ගහිතාය තයොපි වෙදනා ගහිතා හොන්ති. වෙදනාක්ඛන්ධෙ ගහිතෙ සබ්බෙ පඤ්චක්ඛන්ධා ගහිතා හොන්ති. රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බා ගහිතා, වත්ථුකාමෙසු ගහිතෙසු සබ්බානි ඡ බාහිරානි ආයතනානි ගහිතානි හොන්ති. අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු යො සතො, අයං වුච්චතෙ ලක්ඛණො හාරො, තත්ථ යො ඔළාරිකම්හි කිලෙසෙ අජ්ඣාවසිතො සබ්බකිලෙසෙසු යො න තතො සුඛුමතරෙසු න වීතරාගො භවති. තත්ථ බාහිරසංයොජනං මමන්ති අජ්ඣත්තසංයොජනං අහන්ති. තත්ථ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ ඔඝං තරිතුකාමා තෙ සංයොජනීයෙසු ධම්මෙසු ආදීනවානුපස්සිනො විහරිස්සන්තීති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. කාමෙසු සත්තාති යෙසු ච සත්තා යෙන ච සත්තා යෙසඤ්ච සත්තා අයං චතුබ්බිධො ආකාරො සබ්බෙසං හාරභාගියො.

79. තත්ථ කතමානි තීණි විපල්ලාසානි පදට්ඨානානි ච? චිත්තවිපල්ලාසස්ස දිට්ඨිවිපල්ලාසස්ස සඤ්ඤාවිපල්ලාසස්ස තයො විපල්ලාසා තීණි අකුසලමූලානි පදට්ඨානං. තීණි අකුසලමූලානි හීනප්පණීතකාරියකම්මස්ස පදට්ඨානං. චතුන්නඤ්ච උපාදානානං දොසො අකුසලමූලං දිස්සති. හීනප්පණීතකාරියකම්මස්ස පදට්ඨානං. යථා මාතුයා වා පිතුනො වා අඤ්ඤතරස්ස වා පුන උළාරස්ස භික්ඛුනො අභයං දෙති. තත්ථ අඤ්ඤො මිච්ඡා පටිපජ්ජෙය්‍ය කායෙන වා වාචාය වා. තත්ථ සො බ්‍යාපාදමුපාදාය තෙසං උළාරානං රක්ඛාවරණගුත්තියා අනුපාලයන්තො යො උළාරානං අභයං දෙති. තෙසං අභයෙ දින්නෙ යො තත්ථ මිච්ඡා පටිපජ්ජෙය්‍ය. තත්ථ සො බ්‍යාපාදං උපාදායන්තො දොසජං කම්මං කරොති. යො තත්ථ අසාධු ඉන්ද්‍රියා නීවරණං යං තෙසං අභයං දක්ඛිණතො සඤ්ඤං ඉදං පණීතං කාරණං මයා පුන තත්ථ මිච්ඡාපටිපත්ති අයං බ්‍යාපාදො හීනගමිවකම්මං ලොභො මොහො ච ඉමානි නීවරණානි වචනානි තානි චත්තාරි උපාදානානි තෙහි චතූහි උපාදානෙහි යො සො උපාදානො ඉත්ථී වා පුරිසො වා තෙසං පඤ්චක්ඛන්ධානං තෙයෙව උපාදානො සමුදයො ඉදං දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච සොයෙව දෙසනාහාරො.

තත්ථ කාමෙසු යෙ න පජ්ජන්ති, තෙ ආදීනවානුපස්සනාය පජ්ජන්ති. ඉතිස්සා කාමධාතුයා නික්ඛමිතුකාමතා, අයං වුච්චති නෙක්ඛම්මච්ඡන්දො. යො තත්ථ අනභිසඞ්ඛාරානං කිඤ්චි විසොධෙති තස්ස ධාවරා වා, අයං අබ්‍යාපාදච්ඡන්දො. කිඤ්චි විහිංසති, අයං විහිංසාඡන්දො. ඉති නෙක්ඛම්මාභිනීහතා තයො ඡන්දා – නෙක්ඛම්මච්ඡන්දො අබ්‍යාපාදච්ඡන්දො අවිහිංසාඡන්දො. තත්ථ නෙක්ඛම්මච්ඡන්දො අලොභො; අබ්‍යාපාදච්ඡන්දො අදොසො; අවිහිංසාඡන්දො අමොහො. ඉමානි තීණි කුසලමූලානි අට්ඨසු සම්පත්තෙසු පරහිතානි, තෙසංයෙව චතුන්නං උපාදානානං නිරොධාය සංවත්තන්ති. සචෙ වා පුන කම්මං කරෙය්‍ය කණ්හං වා සුක්කං වා තස්ස විපාකහානාය සංවත්තන්ති. ඉදං කම්මං අකණ්හං අසුක්කං කම්මක්ඛයාය සංවත්තති. තත්ථ යො තිණ්ණං අකුසලමූලානං නිරොධො, අයං නිරොධො. සොයෙව මග්ගො තත්ථ පටිපදානි ඉමානි ද්වෙ සච්චානි ඉමානි චත්තාරි සච්චානි ආවට්ටො හාරො.

කාමෙසු සත්තාති යෙ සෙක්ඛා, තෙ එකෙනෙවාකාරෙන සත්තා. යෙ පුථුජ්ජනා, තෙ ද්වීහාකාරෙහි සත්තා, තස්සායං පඤ්හො විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො වත්තබ්බො. කිඤ්චාපි සොතාපන්නො පටිසෙවනාය, නො ච ඛො අභිනිවෙසෙ සත්තො යො හි අපචයාය පදහති, න උපචයාය. සෙක්ඛො හි කිලෙසවසෙන කාමෙ පටිසෙවති. පුථුජ්ජනො පන කිලෙසසමුට්ඨානාය කාමෙ පටිසෙවති. තත්ථ කාමෙසු සත්තානං චතුඔඝං තරිස්සතීති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො, අයං විභත්ති.

80. පරිවත්තනොති කාමෙ යෙ නෙව සජ්ජන්ති න ච සංයොජනෙහි සංයුත්තා, තෙ ඔඝං තරිස්සන්ති විපුලං මහන්තන්ති. අයං සුත්තස්ස පටිපක්ඛො.

වෙවචනන්ති යො කාමෙසු සත්තො යො ච තත්ථ කාමානං ගුණො, තත්ථ විසො සත්තො. යෙපි කාමානං ආහාරා ධම්මා, තත්ථ විසො සත්තො. තත්ථිමං කාමානං වෙවචනං පාකො රජො සල්ලං ගණ්ඩො ඊති උපද්දවොති. යානි වා පන අඤ්ඤානි වෙවචනානි තත්ථ විසො සත්තොති වෙවචනං. සත්තො බන්ධො මුච්ඡිතො ගධිතො අජ්ඣොසිතො කාමෙ අජ්ඣාපන්නා පරිමුත්තො තබ්බහුලවිහාරීති. යානි වා පන අඤ්ඤානි වෙවචනානි, අයං වෙවචනො නාම. කාමප්පචාරපඤ්ඤත්තියා කිලෙසගොචරපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා චිත්තන්ති වෙවචනං. සත්තො තබ්බහුලවිහාරීති යානි වා පන අඤ්ඤානි. ඉමෙ කාමප්පචාරපඤ්ඤත්තියා කිලෙසගොචර පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා, බීජපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා, සඞ්ඛාරා සංයොජනපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා, උපාදානං හෙතුපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං, පුග්ගලො පුථුපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො.

ඔතරණොති ඉමාය පටිච්චසමුප්පාදො දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච. යෙ කිලෙසා යෙ සඞ්ඛාරා සංයොජනානි ච පඤ්චසු ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ධම්මායතනෙසු අකුසලා ධම්මායතනානි ඉන්ද්‍රියෙසු සුඛින්ද්‍රියඤ්ච, සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච, අයං ඉන්ද්‍රියොතරණො.

සොධනොති එත්තකො. එසෙව ආරම්භො නිද්දිසිතබ්බො සුත්තත්ථො.

අධිට්ඨානොති ඉමෙ ධම්මා අත්ථි එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා අත්ථි වෙමත්තතාය. යෙ සඤ්ඤා බාහිරො කාමෙ, තෙ වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා. පඤ්චසු කාමගුණෙසු සත්තාති පරියුට්ඨානවිපල්ලාසා වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා ඔඝං තරෙය්‍යුං. විපුලං මහන්තන්ති අවිජ්ජා එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා.

පරික්ඛාරොති තස්ස කො හෙතු කො පච්චයො? ආරම්මණපච්චයතාය පච්චයො. අයොනිසො ච මනසිකාරො සන්නිස්සයස්ස පච්චයතාය පච්චයො. අවිජ්ජා සමනන්තරපච්චයතාය පච්චයො. රාගානුසයො හෙතුපච්චයතාය පච්චයො. අයං හෙතු, අයං පච්චයො.

සමාරොපනො පච්චයොති යෙ කාමෙසු සත්තා සුගතා සුරූපාති අයං කාමධාතුයා ඡන්දො රාගො තෙ අපුඤ්ඤමයා සඞ්ඛාරා. තෙ කිං පච්චයා? අවිජ්ජා පච්චයා. තෙ කිස්ස පච්චයා? විඤ්ඤාණස්ස පච්චයා. ඉති අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා. සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං යාව ජරාමරණං එවමෙතස්ස කෙවලස්ස මහතො දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති එකං සුත්තං ගතං. පඤ්චනීවරණිකං සුත්තං කාතබ්බං.

81. තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො නාම? යා ච අභිජ්ඣා යො ච බ්‍යාපාදො යඤ්ච උද්ධච්චං, අයං තණ්හා. යඤ්ච ථිනමිද්ධං, යඤ්ච කුක්කුච්චං යා ච විචිකිච්ඡා, අයං දිට්ඨි. යා පන කායස්ස අකම්මනියතා කිඤ්චාපි තං මිද්ධං නො තු සභාවකිලෙසතාය කිලෙසො, ඉති යා ච චිත්තසල්ලීයනා යා ච කායාකම්මනියතා, අයං පක්ඛොපකිලෙසො න තු සභාවකිලෙසො. තත්ථ අත්තසඤ්ඤානුපචිත්තං කිලමථො කුක්කුච්චානුපචිත්තං ථිනං යා චිත්තස්ස ලීයනා, ඉති ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා චත්තාරි නීවරණානි සභාවකිලෙසා ථිනමිද්ධං නීවරණපක්ඛොපකිලෙසො. යථා චත්තාරො ආසවා සභාවආසවතාය ආසවා නො තු චිත්තසාසවතාය ආසවා. සභාවතාය ආසවා. පක්ඛෙ ආසවතාය ආසවා. අථ පනාහ සුත්තන්තං යෙන තෙ සම්පයුත්තා වා විප්පයුත්තා වා ආසවා, තෙයෙව එතෙ වත්තබ්බා සාසවා වා අනාසවා වා.

තත්ථ කතමො විචයො. අභිජ්ඣා කාමතණ්හා රූපතණ්හා භවතණ්හා. යං වා පන කිඤ්චි අජ්ඣොසානගතං සාසවා අභිජ්ඣිතස්ස මෙත්තානුපස්සිය යො අනත්ථං චරති. තත්ථ යො බ්‍යාපාදං උප්පාදෙති, අචරි චරිස්සතීති. එවං නව ආඝාතවත්ථූනි කත්තබ්බානි, තස්සෙවං බ්‍යාපාදානුපස්සිස්ස කිලෙසො යො පරිදාහො කායකිලමථො අකම්මනියතා මිද්ධං. චිත්තානුපස්සිස්ස පටිඝාතෙන ඛියනා, ඉදං ථිනමිද්ධං. තත්ථ අධිකරණඅවූපසමො, ඉදං උද්ධච්චං. යං කිං කසථමීති [කරථමීති (පී. ක.)] ඉදං කුක්කුච්චං. යං යථා ඉදං සන්තීරණං, අයං විචිකිච්ඡා. තත්ථ අවිජ්ජා ච තණ්හා ච අත්ථි, ඉදං පරියුට්ඨානං. ආවරණං නීවරණං ඡදනං උපක්කිලෙසො ච අත්ථි, ඉදං කාමච්ඡන්දො කාමරාගපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. බ්‍යාපාදො බ්‍යාපාදපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. ථිනමිද්ධං ථිනමිද්ධපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. උද්ධච්චකුක්කුච්චං අවිජ්ජාපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. කාමරාගපරියුට්ඨානං අනුසයසංයොජනස්ස පදට්ඨානං. බ්‍යාපාදපරියුට්ඨානං පටිඝසංයොජනස්ස පදට්ඨානං. ථිනමිද්ධපරියුට්ඨානං මානසංයොජනස්ස පදට්ඨානං. අවිජ්ජාපරියුට්ඨානඤ්ච විචිකිච්ඡාපරියුට්ඨානඤ්ච දිට්ඨිසංයොජනස්ස පදට්ඨානං.

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො? කාමරාගපරියුට්ඨානෙ වුත්තෙ සබ්බානි පරියුට්ඨානානි වුත්තානි හොන්තීති. සංයොජනෙසු වුත්තෙසු සබ්බසංයොජනානි වුත්තානි හොන්ති. අයං ලක්ඛණො හාරො.

82. තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? යෙ ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා ඣානපටිපක්ඛො සො දුක්ඛසමුදයො. යං ඵලං, ඉදං දුක්ඛං. තත්ථ කාමච්ඡන්දස්ස නෙක්ඛම්මවිතක්කො පටිපක්ඛො; බ්‍යාපාදස්ස අබ්‍යාපාදවිතක්කො පටිපක්ඛො; තිණ්ණං නීවරණානං අවිහිංසාවිතක්කො පටිපක්ඛො. ඉති ඉමෙ තයො විතක්කා. නෙක්ඛම්මවිතක්කො සමාධික්ඛන්ධං භජති. අබ්‍යාපාදවිතක්කො සීලක්ඛන්ධං භජති. අවිහිංසාවිතක්කො පඤ්ඤාක්ඛන්ධං භජති. ඉමෙ තයො ඛන්ධා. අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො නීවරණප්පහානාය සංවත්තති. යං නීවරණප්පහානං, අයං නිරොධො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි. අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරො? පඤ්ච නීවරණානි දස භවන්ති. යදපි අජ්ඣත්තං සාරජ්ජති, තදපි නීවරණං. යදපි බහිද්ධා සාරජ්ජති, තදපි නීවරණං, එවං යාව විචිකිච්ඡා ඉමෙ දස නීවරණා. අජ්ඣත්තබහිද්ධා කිලෙසා ඉමානි ද්වෙ සංයොජනානි අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච බහිද්ධාසංයොජනඤ්ච. තත්ථ අහන්ති අජ්ඣත්තං, මමන්ති බහිද්ධා. සක්කායදිට්ඨි අජ්ඣත්තං, එකසට්ඨි දිට්ඨිගතානි බහිද්ධා. යො අජ්ඣත්තං ඡන්දරාගො රූපෙසු අවීතරාගො භවති අවීතච්ඡන්දො. එවං යාව විඤ්ඤාණෙ, අයං අජ්ඣත්තා තණ්හා. යං ඡසු බාහිරෙසු ආයතනෙසු තීසු ච භවෙසු අජ්ඣොසානං, අයං බහිද්ධා තණ්හා. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි සංයොජනානි සංයොජනීයා ච ධම්මා. තත්ථ සංයොජනෙසු ධම්මෙසු යා නිබ්බිදානුපස්සනා ච, අයං මග්ගො. යං සංයොජනප්පහානං, අයං නිරොධො. අයං ආවට්ටො හාරො.

තත්ථ කතමො විභත්තිහාරො? සංයොජනන්ති න එතං එකංසෙන. මානසංයොජනං දිට්ඨිභාගියන්ති න තං එකංසෙන අදිට්ඨමානං නිස්සායමානං න පජහති. යො පඤ්ච උද්ධම්භාගියො මානො කිඤ්චාපි සො දිට්ඨිපක්ඛෙ සියා. න තු ඔරම්භාගියං සංයොජනං තස්ස පහානාය සංවත්තතීති. යො ච අහංකාරො න පවිද්ධොයං පනස්ස එවං හොති. කදාසු නාමාහං තං සන්තං ආයතනං සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමි, යං අරියා සන්තං ආයතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සන්තීති, අයං අභිජ්ඣා න ච තං නීවරණං. අත්ථි පන අරහතො කායකිලෙසමිද්ධඤ්ච ඔක්කමති න ච තං නීවරණං තස්ස ථිනමිද්ධං නීවරණන්ති. න එකංසෙන. අයං විභත්තිහාරො.

පරිවත්තනොති පඤ්ච නීවරණා පඤ්චඞ්ගිකෙන ඣානෙන පහානං ගච්ඡන්ති. අයං තෙසං පටිපක්ඛො නීවරණො අසුකස්ස පහීනාති න අඤ්ඤානුමිනිතබ්බං, පරමත්ථමජ්ඣත්තං, අයං පරිවත්තනා.

තත්ථ කතමො වෙවචනො? කාමච්ඡන්දො ඡන්දරාගො පෙමං නිකන්තීති වෙවචනං. නීවරණං ඡදනං උපක්කිලෙසො පරියුට්ඨානන්ති වෙවචනං.

පඤ්ඤත්තීති අවිජ්ජාපච්චයා කිච්චපඤ්ඤත්තියා [පච්චාපඤ්ඤත්තියා (ක.)] පඤ්ඤත්ති, බ්‍යාපාදො වික්ඛෙපපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්ති, ථිනමිද්ධං අසමුග්ඝාතපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්ති. එවං සබ්බෙපි එතෙ පඤ්ච නීවරණා ඉමම්හි සුත්තෙ වික්ඛෙපපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්ති.

තත්ථ කතමො ඔතරණො? ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා අවිජ්ජා ච තණ්හා ච තත්ථ අවිජ්ජාමූලා නීවරණා. යා තණ්හා ඉමෙ සඞ්ඛාරා, තෙ අවිජ්ජාපච්චයා ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා, ආයතනෙසු ධම්මායතනං, ධාතූසු ධම්මධාතු, ඉන්ද්‍රියෙසු ඉමෙසං ධම්මානං පදට්ඨානං සුඛින්ද්‍රියස්ස ච සොමනස්සින්ද්‍රියස්ස ච ඉත්ථින්ද්‍රියස්ස ච පුරිසින්ද්‍රියස්ස ච.

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? ඉදං සුත්තං යථා ආරබ්භ නික්ඛිත්තං සො අත්ථො භාසිතො ඉමෙහි පඤ්චහි පදෙහි.

තත්ථ කාමච්ඡන්දො ච බ්‍යාපාදො ච විචිකිච්ඡා ච න එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා, කාමාති න එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා, අථ ඛලු වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා. අයං අධිට්ඨානො හාරො.

තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? කාමච්ඡන්දස්ස අයොනිසො මනසිකාරො සුභාරම්මණපච්චයො; සුභනිමිත්තඤ්ච හෙතු. බ්‍යාපාදස්ස අයොනිසො මනසිකාරො ආඝාතවත්ථූනි ච පච්චයො; පටිඝානුසයො හෙතු. ථිනමිද්ධස්ස පටිසංහාරො පච්චයො; පවත්තියා කිලමථා චලනා තඤ්ච හෙතු. උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස රජනීයං ආරම්මණියං අස්සාදියාකින්ද්‍රියං තාව අපරිපුණ්ණඤ්ච ඤාණං පච්චයො; කාමසඤ්ඤා ච දිට්ඨිඅනුසයො ච හෙතු. විචිකිච්ඡාය නව මානවිධා ආරම්මණං මානානුසයො, සොව පච්චයො; විචිකිච්ඡානුසයො හෙතු. එතෙ පඤ්ච ධම්මා සහෙතු සප්පච්චයා උප්පජ්ජන්ති.

තත්ථ කතමො සමාරොපනො හාරො? ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා චත්තාරොපි එතෙ ආසවා ගණ්ඩාපි [තණ්හාපි (පී.)] එතෙ සල්ලාපි එතෙ උපාදානානි එතෙ. තෙසු එව බාහිරෙසු ධම්මෙසු සංකිලෙසභාගියං සුත්තන්ති පඤ්ඤත්තිං ගච්ඡති. අයං සමාරොපනො හාරො.

නිද්දිට්ඨං සංකිලෙසිකභාගියං සුත්තං.

83. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති ගාථා.

තත්ථ කතමො දෙසනා හාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ කො අත්ථො ඛන්ධවවත්ථානෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං දෙසෙති, ධාතුවවත්ථානෙන මනොවිඤ්ඤාණධාතුං, ආයතනවවත්ථානෙන මනායතනං, ඉන්ද්‍රියවවත්ථානෙන මනින්ද්‍රියං. තස්ස කිං පුබ්බඞ්ගමා ධම්මා? සංඛිත්තෙන ඡ ධම්මා පුබ්බඞ්ගමා ධම්මා කුසලමූලානි ච අකුසලමූලානි ච අනිමිත්තං ඉමම්හි සුත්තෙ කුසලමූලං දෙසිතං. තත්ථ කතමා මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා? මනො තෙසං පුබ්බඞ්ගමං, යථාපි බලස්ස රාජා පුබ්බඞ්ගමො, එවමෙව ධම්මානං මනොපුබ්බඞ්ගමා. තත්ථ තිවිධානං පුබ්බඞ්ගමානං නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙන අබ්‍යාපාදච්ඡන්දෙන අවිහිංසාඡන්දෙන. අලොභස්ස නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙන පුබ්බඞ්ගමා. අදොසස්ස අබ්‍යාපාදච්ඡන්දෙන පුබ්බඞ්ගමා. අමොහස්ස අවිහිංසාඡන්දෙන පුබ්බඞ්ගමා. තත්ථ මනොසෙට්ඨාති මනසා ඉමෙ ධම්මා උස්සටා මනෙන වා නිම්මිතා. මනොව ඉමෙසං ධම්මානං සෙට්ඨොති මනොව ඉමෙසං ධම්මානං සෙට්ඨජෙට්ඨොති මනොව ඉමෙසං ධම්මානං ආධිපච්චං කරොතීති මනොසෙට්ඨා. මනොජවාති යත්ථ මනො ගච්ඡති. තත්ථ ඉමෙ ධම්මා ගච්ඡන්තීති මනොජවා. යථා වාතො සීඝං ගච්ඡති අඤ්ඤො වා කොචි සීඝං ගාමකො වුච්චතෙ වාතජවොති පක්ඛිගාමිකොති, එවමෙව ඉමෙ ධම්මා මනෙන සම්පජායමානා ගච්ඡන්ති, තත්ථ ඉමෙ ධම්මා ගච්ඡන්තීති මනොජවාති. තෙ තිවිධා ඡන්දසමුදානිතා අනාවිලතා ච සඞ්කප්පො. සත්තවිධා ච කායිකං සුචරිතං වාචසිකං සුචරිතං, තෙ දස කුසලකම්මපථා. තත්ථ මනසා චෙ පසන්නෙනාති මනොකම්මං. භාසති වාති වචීකම්මං. කරොති වාති කායකම්මං. ඉමෙහි ඉමස්මිං සුත්තෙ දස කුසලකම්මපථා පරමාපි සන්තා සීලවතා පරමා. සො භවති විවත්තියං න ලොකනිය්‍යානාය වාසනාභාගියං සුත්තං භවති. අයං දෙසනා.

තත්ථ කතමො විචයො හාරො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති කුසලමූලානි ච අට්ඨඞ්ගසම්මත්තානි. ඉදං සුත්තං.

යුත්තීති දසන්නං කුසලකම්මපථානං යො විපාකො, සො සුඛවෙදනීයො අබ්‍යාපාදස්සඞ්ගමානො. ඡායාව අනපායිනීති අනුගච්ඡති අත්ථි එසා යුත්ති.

පදට්ඨානන්ති අට්ඨාරසන්නං මනොපවිචාරානං පදට්ඨානං. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති සබ්බකුසලපක්ඛස්ස ඉමෙ ධම්මා පදට්ඨානං. මනසා චෙ පසන්නෙනාති යො චෙතසො පසාදො, ඉදං සද්ධින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. භාසති වාති සම්මාවාචාය. කරොති වාති සම්මාකම්මන්තස්ස ච සම්මාවායාමස්ස ච පදට්ඨානං.

ලක්ඛණොති ඉති පුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති වෙදනාපුබ්බඞ්ගමාපි එතෙ, සඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාපි එතෙ, සඞ්ඛාරපුබ්බඞ්ගමාපි එතෙ. යෙ කෙචි ධම්මා සහජාතා සබ්බෙ පුබ්බඞ්ගමා එතෙසං ධම්මානං. තතො නං සුඛමන්වෙතීති සොමනස්සමපි නං අන්වෙති යං සුසුඛච්ඡායා තදාපි නං සුඛං තදපි අන්වෙති.

84. තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? මනොපුබ්බඞ්ගමාති න ඉදං එකාදිවචනං. කිං කාරණා? සබ්බෙ යෙව ඉමෙ ඡවිඤ්ඤාණකායා, ඉමම්හි භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ සුඛෙන අත්ථිකා, තෙ මනං පසාදෙන්තීති අයං ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො අධිප්පායො. අත්ථො පුබ්බෙයෙව නිද්දිට්ඨො.

යානි හි කුසලමූලානි, තානි අට්ඨානිසංසමත්තා හෙතු, අයං අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. දස ඨානානි දෙසනාහෙතූනි දෙසනාපච්චයා නිද්දෙසනා ච. තත්ථ යං මඤ්ඤෙ දුක්ඛෙන සහ නාමරූපං විඤ්ඤාණසච්චන්ති අඞ්ගෙන කුසලමූලං පහීයති, අයං අප්පහීනභූමියං සමුදයො. යං තෙසං පහානා, අයං නිරොධො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි. අයං ආවට්ටො හාරො.

විභත්තීති –

මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනොසෙට්ඨා මනොමයා;

මනසා චෙ පසන්නෙන, භාසති වා කරොති වා;

තතො නං සුඛමන්වෙති, ඡායාව අනපායිනීති.

තං න එකංසෙන සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා පන හොති. තස්ස වා මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස සකසත්ථෙ චිත්තං පසාදෙති, තෙන ච පසන්නෙන චිත්තෙන භාසති බ්‍යාකරොති න තං සුඛමන්වෙති න ඡායාව අනුගාමිනී, දුක්ඛමෙව තං අන්වෙති. යථා වහන්තං චක්කං පදමන්වෙති, ඉදං තං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං. මනසා චෙ පසන්නෙන කායකම්මං වචීකම්මං සුඛවෙදනීයන්ති සමග්ගතෙ සුඛවෙදනීයං මිච්ඡග්ගතෙ දුක්ඛවෙදනීයං, අයං විභත්ති.

තත්ථ කතමො පරිවත්තනො හාරො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති යං මනසා පදුට්ඨෙන භාසති වා කරොති වා දුක්ඛමස්සානුගාමිනී, එතානියෙව ද්වෙ සුත්තානි භාසිතානි එස එව ච පටිපක්ඛො. වෙවචනන්ති යදිදං මනොචිත්තං විඤ්ඤාණං මනින්ද්‍රියං මනොවිඤ්ඤාණධාතු.

පඤ්ඤත්තීති මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති අයං මනො කිඤ්චි පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. ධම්මාති කුසලකම්මපථපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනොසෙට්ඨාති විසිට්ඨපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනොජවාති සහපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. චිත්තන්ති නෙක්ඛම්මපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනසා චෙ පසන්නෙනාති සද්ධින්ද්‍රියපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනසා චෙ පසන්නෙනාති අනාවිලසඞ්කප්පදුතියජ්ඣානපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනසා චෙ පසන්නෙනාති අස්සද්ධානං පටිපක්ඛපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. භාසති වාති සම්මාවාචාපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. කරොති වාති සම්මාකම්මන්තපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. තතො නං සුඛමන්වෙතීති ඣානසමාධානං. ඉන්ද්‍රියෙසු මනින්ද්‍රියං. පටිච්චසමුප්පාදෙ විඤ්ඤාණං. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති මෙත්තා ච මුදුතා ච ඣානෙසු දුතියං ඣානං තතියඤ්ච. ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො. ධාතූසු ධම්මධාතු, ආයතනෙසු ධම්මායතනං. යං කුසලං ඉන්ද්‍රියෙසු සුඛින්ද්‍රියඤ්ච සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච පදට්ඨානං. ඉමෙසං ධම්මානං පටිච්චසමුප්පන්නානං ඵස්සපච්චයා සුඛවෙදනීයො ඵස්සො සුඛවෙදනා මනොපවිචාරෙසු සොමනස්සවිචාරො ඡත්තිංසෙසු පඨමපදෙසු ඡ සොමනස්සනෙක්ඛම්මස්සිතා. ඉති අයං ඔතරණො හාරො.

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? යං අත්ථං ආරබ්භ ඉදං සුත්තං භාසිතං. සො අත්ථො නියුත්තො එතමත්ථං ආරබ්භ සුත්තං. අයං සොධනො හාරො.

85. තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො හාරො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති වෙවචනපඤ්ඤත්ති, න එකත්තපඤ්ඤත්ති. ධම්මාති එකතො න වෙවචනපඤ්ඤත්ති. මනසා චෙ පසන්නෙනාති සො පසාදො ද්විධො අජ්ඣත්තඤ්ච අබ්‍යාපාදාවික්ඛම්භනබහිද්ධා ච ඔකප්පනතො. සො අජ්ඣත්තපසාදො ද්විධො. සමුග්ඝාතපසාදො ච වික්ඛම්භනපසාදො ච බ්‍යාපාදපරියුට්ඨානං. විඝාතො න මූලපසාදො ජාතමූලම්පි වා. පසාදො සබ්‍යාපාදං විඝාතෙන. තතො නං සුඛමන්වෙතීති සුඛං කායිකඤ්ච චෙතසිකඤ්ච අප්පියවිප්පයොගොපි පියසම්පයොගොපි නෙක්ඛම්මසුඛම්පි පුථුජ්ජනසුඛම්පි පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගම්පි චෙතසිකං සුඛං. යම්පි පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, තම්පි කායිකං සුඛං බොජ්ඣඞ්ගා ච චෙතසිකං සුඛං. යම්පි පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙසි, තම්පි තඤ්ච සුඛපදට්ඨානං පඤ්ඤත්තියා යථාවුත්තං තං අපරාමට්ඨං කුසලානං ධම්මානං. අන්වෙතීති අප්පනා සන්දිස්සති න චායං වා පත්තභූතො අන්වෙති. තදිදං සුත්තං ද්වීහි ආකාරෙහි අධිට්ඨාතබ්බං. හෙතුනා ච යො පසන්නමානසො විපාකෙන ච යො දුක්ඛවෙදනීයො.

පරික්ඛාරොති භගවා පඤ්චසතෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන නගරං පවිසති රාජගහං. තත්ථ මනුස්සො පුග්ගලො භගවන්තං පරිවිසති, තස්ස පසාදො උප්පන්නො කුසලමූලපුබ්බයොගාවචරොපි. සො අඤ්ඤෙසඤ්ච අක්ඛාති, ඉදං වාචං භාසති ලාභා තෙසං, යෙසං නිවෙසනං භගවා පවිසති, අම්හාකම්පි යදි භවෙය්‍ය මයම්පි භගවතො සංපසාදං ලච්ඡම්හාති. යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා ‘‘නමො භගවතො නමො භගවතො’’ති අබ්‍යාපාදමානො එකමන්තෙ අට්ඨාසි. තදනන්තරෙ භගවා ඉමං සුත්තං අභාසිත්ථ ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති. සබ්බං සුත්තං තථා යං පරෙසං භාසති ඉදං වාචාකම්මං. යං අඤ්ජලිං පණාමෙති, ඉදං කායකම්මං. යො මනොපසාදො, ඉදං මනොකම්මං. තත්ථ යං පරෙසං පකාසෙති භාසති වණ්ණං. යෙසං භගවා නිවෙසනං ගච්ඡතීති. සබ්බං තස්ස අලොභො කුසලමූලං. යං භගවති මෙත්තචිත්තො, තස්ස අදොසො කුසලමූලං. යං අඤ්ජලිං පණාමෙති මානඤ්ච නිග්ගණ්හාති, තත්ථස්ස අමොහො කුසලමූලං පාතුභවති. යං උළාරපඤ්ඤං පටිලභති, ඉදමස්ස දිට්ඨිවිපල්ලාසප්පහානං. යං තථායෙව සංවරො හොති, ඉදමස්ස සඤ්ඤාවිපල්ලාසප්පහානං. යං මනස්ස පසාදනං, ඉදමස්ස චිත්තවිපල්ලාසප්පහානන්ති අකුසලවිපල්ලාසානං වික්ඛම්භනං පහානං පච්චයො. තීණි කුසලමූලානි යො අනාවිලචිත්තසඞ්කප්පො, සො තස්ස මනසිකාරොති වුච්චති. යං කිලෙසෙහි වික්ඛම්භනං ඉති විපල්ලාසා ච ආරම්මණා සප්පච්චයතාය පච්චයො කුසලමූලානි ච සන්දිස්සයතාය පච්චයො, සො ච මනසිකාරො හෙතුනා ඉමිනා පච්චයෙන චිත්තං උප්පන්නං. තත්ථ යං සසත්ථාරම්මණං චිත්තං පවත්තං අයං බුද්ධානුස්සති. යම්පි භගවතො ගුණෙ මනසි කරොති, අයමස්ස ධම්මානුස්සති. තත්ථ සතිසම්පජඤ්ඤං හෙතු, අයඤ්ච පච්චයො. වාචා පඤ්ඤා හෙතු විතක්කවිචාරා පච්චයො. කායසඞ්ඛාරා කම්මස්ස අභිසඞ්ඛාරො නාම හෙතු වා අප්පච්චයො සුඛවෙදනීයස්ස කම්මස්ස උපචයො හෙතුකා කම්මස්ස පච්චයො.

86. තත්ථ කතමො සමාරොපනො හාරො? මනසායෙව පසන්නෙන සතොයෙවෙත්ථ පසන්නො අපි ච චිත්තවොදානා සත්තා විමුච්චන්තීති තෙන සත්තා චිත්තපුබ්බඞ්ගමා චිත්තෙන පසන්නෙන චෙතනාපි තත්ථ චිත්තභූතා භවන්තීති පටිඝා අයං චෙතනානං පසාදෙන කායො චස්ස පසාදො, සො ච ආරභති පසාදෙන පසන්නො සඤ්ඤානන්ති චස්ස අවිපරීතා, සො පඤ්චවිධො වික්ඛම්භනා, කායපස්සම්භනායෙවා පසාදො චිත්තසිතො චිත්තං පන පුබ්බංයෙව පසන්නං. අයං සමාරොපනා. එවං පඤ්චන්නම්පි පසාදො. තතො නං සුඛමන්වෙතීති කතමං භගවා නිද්දිසති? න හි අත්තසච්චං තස්ස කම්මස්ස විපාකො අන්වෙති. තස්ස උපායො අනුගච්ඡති යදා සිතපච්චයා උප්පජ්ජතෙ සොමනස්සං අවිප්පටිසාරොපි අන්වෙති. අයං සමාරොපනො හාරො.

මහානාම සක්කස්ස සුත්තං [පස්ස සං. නි. 5.1017]. තස්මිං චෙ සමයෙ අස්සතො අසම්පජානො කාලං කරෙය්‍ය කාමෙ භවති. අස්සතො අභිසමාහාරො යො මා භායි, මහානාම, යං තං චිත්තං දීඝරත්තං සද්ධාපරිභාවිතං සීලපරිභාවිතං සුතචාගපරිභාවිතන්ති විත්ථාරෙන කාතබ්බං. චාගෙන ච පඤ්ඤාය ච කිං දස්සෙති? යා සද්ධා, සා චෙතසො පසාදො. යා අනාවිලසඞ්කප්පිතා, සා සද්ධා. කිං කාරණා? අනාවිලලක්ඛණා. අනාවිලලක්ඛණා හි සද්ධා. අපරෙ ආහු ගුණපරිසුද්ධිනිට්ඨාගමනලක්ඛණා, යඤ්ච අපරෙ වා වචනපටිග්ගහලක්ඛණා සද්ධා. අපරො පරියායො අත්තානං යදි එවං ඔකප්පෙති ‘‘නාහං කිඤ්චි ජානාමීති එසා අහං තත්ථ අනුඤ්ඤත්තා අනඤ්ඤතා’’ති. අයං සද්ධාති. අපරො පරියායො එකසට්ඨියා දිට්ඨිගතානං ආදීනවානුපස්සනා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති. තෙන ච පදිට්ඨං භවති යථා ගම්භීරෙ උදපානෙ උදකං චක්ඛුනා පස්සති න ච කායෙන අභිසම්භුනාති. එවමස්ස අරියා නිජ්ඣානක්ඛන්තියා දිට්ඨි භවති, න ච සච්ඡිකතා. අයං වුච්චති සද්ධා. සා ච ලොකිකා. අපරො පරියායො ඛමති පුථුජ්ජනභූතස්ස වීසති චාති කො සක්කායාධීනා න නිවෙසො. න එතං එකන්ති නයසඤ්ඤා යථාභූතං දිට්ඨියා තු ඛලු මුදූහි පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි දස්සනමග්ගෙන පහීනා භවන්ති. දිට්ඨෙකට්ඨා ච කිලෙසා, අයං සද්ධා.

සොතාපත්තඞ්ගමදුක්ඛායං භූමියං පරිපුණ්ණා වුච්චති. තස්මිංයෙව භූමියං සෙක්ඛසීලං අරියා ධාරන්ති වුච්චති. තස්මිංයෙව භූමියං මුදුපඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති වුච්චති. තස්මිංයෙව භූමියං ඛන්ධෙහි අනත්ථිකතා, අයං චාගො. තස්මා සද්ධා චාගාධිට්ඨානෙන නිද්දිසිතබ්බා. යතිකෙන [තෙන (ක.)] භිය්‍යො මනෙන සා හිස්ස විපරීතා දිට්ඨිකා අස්සද්ධා, සා නයනඋපධීසු පමත්තා සමාදින්නා. තත්ථ සද්ධින්ද්‍රියං යො කාමං පරිවිස්සන්ති ඉති සන්තපාපපටිනිස්සග්ගා න චාගාධිට්ඨානං පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන පඤ්ඤාධිට්ඨානං, සීලෙන උපසමාධිට්ඨානං. ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා සීලං පරිභාවයන්ති සද්ධා සීලං චාගො ච පඤ්ඤාති. තත්ථ සද්ධාය ඔඝං තරති. යං සීලං, අයං අප්පමාදො. යො චාගො, ඉදං පඤ්ඤාය කම්මං. යා පඤ්ඤා, ඉදං පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තත්ථ යං සද්ධින්ද්‍රියං. තං තීසු අවෙච්චප්පසාදෙසු. යං සීලං, තං සද්ධින්ද්‍රියෙසු. යො චාගො, සො චතූසු ඣානෙසු. යා පඤ්ඤා, සා සච්චෙසු, සති සබ්බත්ථගාමිනී. තස්ස සෙක්ඛස්ස භද්දිකා භති, භද්දිකො අභිසම්පරායො. තස්ස සම්මුට්ඨස්සතිකස්ස සීලං කරොන්තස්ස න කායසම්මුට්ඨස්සතිතාය තානි වා ඉන්ද්‍රියානි තං වා කුසලමූලං කම්මවිපාකං භවති. තස්ස තිකස්ස අත්ථනිද්දෙසො. තත්ථ සද්ධා සීලං චාගො පඤ්ඤා චත්තාරො ධම්මා. යා සද්ධා යා ච පඤ්ඤා, ඉදං මනොසුචරිතං. යං සීලං, ඉදං කායිකං වාචසිකං සුචරිතං. යො චාගො, ඉදං චෙතසිකං අලොභො සුචරිතං. ඉති චිත්තෙ ගහිතෙ පඤ්චක්ඛන්ධා ගහිතා භවන්ති. ඉමෙහි ධම්මෙහි සුචරිතං ඉදං දුක්ඛඤ්ච අරියසච්චං පදට්ඨානං මග්ගස්ස.

87. තත්ථ කතමො විචයො හාරො? යා ච සද්ධා යඤ්ච සීලං. තං කිස්ස කරොති? යා සද්ධා තාය භගවන්තං අනුස්සරති මත්තෙනපි හත්ථිනා සමාගතා, අස්ස භො කුක්කුරා සබ්බං සීලෙන නප්පටිපජ්ජති කායෙන වා වාචාය වා ඨානං විසාරදො භවතීති අවිප්පටිසාරී පඤ්ඤා යස්ස පඤ්ඤත්තං උපට්ඨපෙති. තස්ස අඛණ්ඩස්ස සීලං යං න පච්ඡි තස්සං මොහස්ස අකුසලචිත්තං උප්පජ්ජති මිච්ඡාදිට්ඨිසහගතං වා, අයං විචයො හාරො. ධම්මවාදිනො භද්දිකාරාති භවිස්සති අත්ථි එසා යුත්ති.

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො හාරො? යමිදං චිත්තං දීඝරත්තං පරිභාවිතං සද්ධාය සීලෙන චාගෙන පඤ්ඤාය සමාධිනා පඨමජ්ඣානස්ස පදට්ඨානං. යා සද්ධා අස්ස අනාවිලසඞ්කප්පො, තං දුතියජ්ඣානස්ස පදට්ඨානං. තීණි ච අවෙච්චප්පසාදා යං සීලං, තං අරියකන්තං, තං සීලක්ඛන්ධස්ස පදට්ඨානං. යා පඤ්ඤා, සා පඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස පදට්ඨානං. ඉමෙ ච ධම්මා ඉදඤ්ච චිත්තං එකොදිභූතසමාධිස්ස පදට්ඨානං. සද්ධා සද්ධින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. චාගො සමාධින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. සද්ධා ච පඤ්ඤා ච විපස්සනා පදට්ඨානං. සීලඤ්ච චාගො ච සමථස්ස පදට්ඨානං. සද්ධා ච පඤ්ඤා ච අවිජ්ජා විරාගාය පඤ්ඤාවිමුත්තියා පදට්ඨානං. සීලඤ්ච චාගො ච රාගවිරාගාය චෙතොවිමුත්තියා පදට්ඨානං.

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො? විඤ්ඤාණෙ වුත්තෙ සද්ධාසතිභාවිතෙ සබ්බෙ පඤ්චක්ඛන්ධා වුත්තා භවන්ති. සද්ධාය භණිතාය සබ්බානි සත්ත ධනානි භණිතානි හොන්ති සද්ධාධනං…පෙ… සීලක්ඛන්ධෙ වුත්තෙ සමාධික්ඛන්ධො ච පඤ්ඤාක්ඛන්ධො ච වුත්තා භවන්ති. යං තං චිත්තං දීඝරත්තං පරිභාවිතං පච්ඡිමකෙ කාලෙ න තදනුපරිවත්ති භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. තත්ථ සඤ්ඤාපි තදනුපරිවත්තිනී භවති. යෙපි තජ්ජාතිකා ධම්මා, තෙපි තදනුපරිවත්තිනො භවන්ති. රූපසඤ්ඤා රූපසඤ්චෙතනානුපස්සනමනසිකාරො එවං ඡන්නං ආයතනානං විඤ්ඤාණකායෙ, අයං ලක්ඛණො හාරො.

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉධ සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ භද්දිකං භතිං ආකඞ්ඛෙය්‍ය භද්දිකඤ්ච අභිසම්පරායං, තෙ සද්ධං සීලං චාගං පඤ්ඤඤ්ච මනසි කරිස්සන්ති, අයං අධිප්පායො. යෙ චඤ්ඤෙපි සත්තා තථාගතස්ස සම්මුඛං න පටියුජ්ඣන්තෙ, ඉමං ධම්මං සොතා අවිප්පටිසාරතො කාලං කරිස්සන්තීති, අයං අධිප්පායො.

88. තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරො? ඉදම්පි චත්තාරො ධම්මා සද්ධා ච පඤ්ඤා ච අස්සද්ධියඤ්ච අවිජ්ජඤ්ච හනන්ති. සීලඤ්ච චාගො ච තණ්හා ච දොසඤ්ච හනන්ති. තස්ස ද්වෙ මූලානි පහීයන්ති. දුක්ඛං නිවත්තෙති අප්පහීනභූමියඤ්ච ද්විමූලානි පඤ්චක්ඛන්ධා. ද්වෙ අරියසච්චානි සමථො ච විපස්සනා ච. ද්වින්නං මූලානං පහානං. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි නිරොධො ච මග්ගො ච. අයං ආවට්ටො හාරො.

තත්ථ කතමො විභත්ති? යං තං චිත්තං සද්ධාපරිභාවිතං…පෙ… සචෙ පුථුජ්ජනස්ස තස්සපි භද්දිකා භති භවිස්සතීති න එකංසෙන තස්ස කම්මං දිට්ඨෙයෙව ධම්මෙ විපාකන්ති පච්චෙස්සති, අපරම්හි වා පරියායෙ භවිස්සති. යං වා අතීතං විපාකාය පච්චුපට්ඨිතං, තප්පච්චයානි චෙතානි, යෙ යථා මහාකම්මවිභඞ්ගෙ ‘‘තෙනායං විභජ්ජබ්‍යාකරණියො නිද්දෙසො ධම්මචාරිනො යා භද්දිකා භතී’’ති.

තත්ථ කතමා පරිවත්තනා? අස්සද්ධියං දුස්සීල්‍යං යං මච්ඡෙරං දුප්පඤ්ඤං ච [දුප්පඤ්ඤියං (ක.)] යඤ්ච පටිපක්ඛෙන පහීනා භවන්ති, අයං පරිවත්තනා.

තත්ථ කතමං වෙවචනං? යං තං චිත්තං දීඝරත්තං පරිභාවිතං චිත්තං මනොවිඤ්ඤාණං…පෙ… යං සද්ධාබලං සද්ධින්ද්‍රියං, යං සීලං තං සුචරිතං, සංයමො නියමො දමො ඛන්ධතා ඉමානි තස්ස වෙවචනානි. යො චාගො සො පටිනිස්සග්ගො අලොභො වොසග්ගො චාගොයිට්ඨානං. යා පඤ්ඤා සා පඤ්ඤත්තා පඤ්ඤප්පභා පඤ්ඤින්ද්‍රියං පඤ්ඤාබලං.

තත්ථ කතමා පඤ්ඤත්ති? යං තං චිත්තං බීජං පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. පරිභාවනා වාසනා පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්ති. සද්ධා පසාදපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. සීලං සුචරිතපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. චාගො පුඤ්ඤකිරියපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො. පඤ්ඤා වීමංසපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. ඉමෙ තයො ධම්මා සද්ධා සීලං චාගො පඤ්ඤවතො පාරිසුද්ධිං ගච්ඡන්ති.

තත්ථ කතමො ඔතරණො? යං චිත්තං, තං ඛන්ධෙසු විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, ධාතූසු මනොවිඤ්ඤාණධාතු, ආයතනෙසු මනායතනං. යෙ චත්තාරො ධම්මා, තෙ ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ පරියාපන්නා…පෙ… ධාතූසු ආයතනෙසු.

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? ඉදං භගවතො භාසිතං මහානාමෙන සක්කෙන පුච්ඡිතෙන සබ්බං තං නියුත්තං.

තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො? ඉදං චිත්තං වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තං අකුසලෙහි චිත්තෙහි අපරිභාවිතෙහි පරිභාවිතන්ති යානි පුන පරිභාවිතානි අඤ්ඤෙසම්පි තත්ථ උපාදාය පඤ්ඤත්තං සබ්බෙපිමෙ චත්තාරො ධම්මා එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා. භද්දිකා භතීති කාමභොගිනො තෙව රූපධාතු අරූපධාතු මනුස්සාති සබ්බා භද්දිකා භති තදෙව කථාය පඤ්ඤත්තං, අයං පඤ්ඤත්ති.

තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? චිත්තස්ස ඉන්ද්‍රියානි පච්චයො ආධිපතෙය්‍යපච්චයතාය මනසිකාරො. හෙතුපච්චයතාය පච්චයො. සද්ධාය ලොකිකා පඤ්ඤා හෙතුපච්චයතාය පච්චයො. යොනිසො ච මනසිකාරො පච්චයො. සීලස්ස පතිරූපදෙසවාසො පච්චයො. අත්තසම්මාපණිධානඤ්ච හෙතු. චාගස්ස අලොභො හෙතු. අවිප්පටිසාරො ච හෙතුපච්චයො. පඤ්ඤා පරතො ච ඝොසො අජ්ඣත්තඤ්ච යොනිසො මනසිකාරො හෙතුපච්චයො ච.

තත්ථ කතමො සමාරොපනො? යං තං චිත්තං දීඝරත්තං පරිභාවිතන්ති චෙතසිකාපි. එත්ථ සබ්බෙ ධම්මා පරිභාවිතා භද්දිකා තෙ භති භවිස්සති, භද්දිකා උපපත්තිකො අභිසම්පරායො. ඉති යෙ කෙචි මනුස්සකා උපභොගපරිභොගා සබ්බෙ භද්දිකා භතියෙව, අයං සමාරොපනො.

89. උද්ධං අධො සබ්බධි වීතරාගොති ගාථා [පස්ස උදා. 61 උදානෙ]. තත්ථ කිං උද්ධං නාම? යං ඉතො උද්ධං භවිස්සති අනාගාමී, ඉදං උද්ධං. අධො නාම යමතික්කන්තමතීතං, ඉදමවොච අපදානතන්ති උද්ධං. තත්ථ අතීතෙන සස්සතදිට්ඨි පුබ්බන්තාකප්පිකානං අපරන්තදිට්ඨි කෙසඤ්චි, උච්ඡෙදදිට්ඨිං යං [උච්ඡෙදදිට්ඨියං (ක.)] වුත්තකප්පිකානං ඉමා චෙව දිට්ඨියො උච්ඡෙදදිට්ඨි ච සස්සතදිට්ඨි ච. තත්ථායං සස්සතදිට්ඨි ඉමානි පන්නරස පදානි සක්කායදිට්ඨි සස්සතං භජන්ති. රූපවන්තං මෙ අත්තා, අත්තනි මෙ රූපං, රූපං මෙ අත්තාති යදුච්චතෙ පඤ්ඤං පරිදහන්ති. යා උච්ඡෙදදිට්ඨි සා පඤ්චසතානි උච්ඡෙදං භජන්ති. තෙ ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති පස්සන්ති, රූපං මෙ අත්තාති තථාරූපා චතුබ්බිධා සක්කායදිට්ඨි උච්ඡෙදෙන ච සස්සතෙන ච. එවං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු වීසතිවත්ථුකාය දිට්ඨියා පන්නරස පදානි පුබ්බන්තං භජන්ති. සස්සතදිට්ඨියා පඤ්ච පදානි අපරන්තං භජන්ති උච්ඡෙදදිට්ඨියා. තත්ථ ‘‘අයමහමස්මී’’ති පස්සන්තා රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, සො උච්ඡෙදවාදී රූපවන්තඤ්ච අත්තානං, අත්තනි ච රූපං, රූපස්මිං වා අත්තාති සො පස්සති චාති ඉති උච්ඡෙදදිට්ඨි ච, අත්තතො පටිස්සරති සස්සතදිට්ඨි පුබ්බන්තතො ච පටිස්සරති. ‘‘අයමහමස්මී’’ති න සමනුපස්සති. තස්ස දිට්ඨාසවා පහානං ගච්ඡන්ති. යො තීසු අද්ධාසු පුබ්බන්තෙ ච අපරන්තෙ ච තෙන තෙන නිද්දිට්ඨානෙන උද්ධං අධො සබ්බධි වීතරාගො ‘‘අහමස්මී’’ති න අනුපස්සතීති ඉමිනා ද්වාරෙන ඉමිනා පයොගෙන ඉමිනා උපායෙන ඉදං දස්සනභූමි ච සොතාපත්තිඵලඤ්ච සො අරියො පයොගො අනභාවංගතෙන සංසාරෙන අපුනබ්භවාති යො කොචි අරියො පයොගො පුනබ්භවාය මුදූනි වා පඤ්චින්ද්‍රියානි මජ්ඣානි අධිමත්තානි වා සබ්බං අපුනබ්භවප්පහානාය සංවත්තන්ති. අහන්ති දිට්ඨොඝො කාමොඝො භවොඝො අවිජ්ජොඝො ච ඔධිසො. තත්ථ දෙසනාහාරෙන චත්තාරි සච්චානි පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි සොතාපත්තිඵලෙන ච ද්වෙ සච්චානි මග්ගො ච නිරොධො ච. සක්කායසමුදයෙන ද්වෙ සච්චානි දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච, අයං දෙසනා හාරො.

තත්ථ කතමො විචයො? ‘‘අයමහමස්මී’’ති අසමනුපස්සන්තො තීණි දස්සනප්පහාතබ්බානි සංයොජනානි පජහති. අයං විචයො.

තත්ථ කතමා යුත්ති? තිවිධා පුග්ගලා කොචි උග්ඝටිතඤ්ඤූ කොචි විපඤ්චිතඤ්ඤූ කොචි නෙය්‍යො. උග්ඝටිතඤ්ඤූ තික්ඛින්ද්‍රියො ච තතො විපඤ්චිතඤ්ඤූ මුදින්ද්‍රියො තතො මුදින්ද්‍රියෙහි නෙය්‍යො. තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ තික්ඛින්ද්‍රියතාය දස්සනභූමිමාගම්ම සොතාපත්තිඵලං පාපුණාති, එකබීජකො භවති. අයං පඨමො සොතාපන්නො. විපඤ්චිතඤ්ඤූ මුදූහි ඉන්ද්‍රියෙහි දස්සනභූමිමාගම්ම සොතාපත්තිඵලං පාපුණාති, කොලංකොලො ච හොති. අයං දුතියො සොතාපන්නො. තත්ථ නෙය්‍යො දස්සනභූමිමාගම්ම සොතාපත්තිඵලං පාපුණාති, සත්තක්ඛත්තුපරමො ච භවති. අයං තතියො සොතාපන්නො.

අත්ථි එසා යුත්ති මුදුමජ්ඣාධිමත්තෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි මුදුමජ්ඣාධිමත්තං භූමිං සච්ඡිකරෙය්‍ය සක්කායදිට්ඨිප්පහානෙන වා දිට්ඨිගතානි පජහති. අයං යුත්ති.

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො? තත්ථ සක්කායදිට්ඨි සබ්බමිච්ඡාදිට්ඨියා පදට්ඨානං. සක්කායො නාමරූපස්ස පදට්ඨානං. නාමරූපං සක්කායදිට්ඨියා පදට්ඨානං. පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි රූපීනි රූපරාගස්ස පදට්ඨානං. සළායතනං අහංකාරස්ස පදට්ඨානං. තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? ද්වීසු දිට්ඨීසු පහීනාසු තත්ථ එකා දිට්ඨි දිට්ඨිගතානි පහානං ගච්ඡන්ති. උද්ධං ච අධො ච වීතරාගො සබ්බරජනීයෙසු වීතරාගො හොති. තජ්ජා පරභූමියං, ඉදං පච්චයන්ති යථාභූතං පස්සති. සො සබ්බපටිච්චසමුප්පාදං ආමසති. අයං ලක්ඛණො හාරො.

90. තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ සත්තා යෙ නාභිරමිස්සන්ති, තෙ දිට්ඨිප්පහානාය වායමිස්සන්ති. අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරො? යානිමානි මුදූනි පඤ්චින්ද්‍රියානි තානි ඔරම්භාගියානි පඤ්චින්ද්‍රියානි. සබ්බෙන සබ්බං සමූහනන්ති අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදො ච භාවනාකාරෙන සෙක්ඛාය විමුත්තියා බලං සද්ධා, උද්ධම්භාගියානි දිට්ඨිවසෙන බලං සද්ධා, වීරියින්ද්‍රියං ආරභිතත්තා සතින්ද්‍රියං පග්ගහිතත්තා අච්චන්තං නිට්ඨං ගච්ඡන්ති. තත්ථ යානි ඉන්ද්‍රියානි, අයං මග්ගො සංකිලෙසප්පහානං. අයං නිරොධො ආයතිං අනුප්පාදධම්මො, ඉදං දුක්ඛං. අයං ආවට්ටො හාරො.

තත්ථ කතමො විභත්ති හාරො? ‘‘අයමහමස්මී’’ති යො සමනුපස්සති, සො ච ඛො අධිමත්තෙන ලොකිකා යං භූමියං න තු අරියෙන පයොගෙන සො සක්කායදිට්ඨි පජහති. යං වුච්චති තජ්ජාය භූමියා අධිමත්තාය. තත්ථ තජ්ජාය භූමියං පඤ්චහි ආකාරෙහි අධිමත්තතං පටිලභති සීලෙන වතෙන බාහුස්සච්චෙන සමාධිනා නෙක්ඛම්මසුඛෙන. තත්ථ අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤී අධිමානං ගණ්හාති. එතස්මිංයෙව වත්ථුප්පත්තියං භගවා ඉදං සුත්තං භාසති. සීලවා වතමත්තෙනාති. තත්ථ යො අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤී තස්ස යො සමාධි, සො සාමිසො කාපුරිසසෙවිතො පන සො කාපුරිසා වුච්චන්ති පුථුජ්ජනා. ආමිසං යඤ්ච අරියමග්ගමාගම්ම ලොකිකා අනරියං තෙන සමාධි හොති අනරියො කාපුරිසසෙවිතො. යො පන අරියාකාරෙන යථාභූතං න ජානාති න පස්සති [ජානාති පස්සති (පී.)], සො අධිගමනං පජහති යො අරියෙන සමාධිනා අකාපුරිසසෙවිතෙන නිරාමිසෙන නීයති, තත්ථ අකාපුරිසා වුච්චන්ති අරියපුග්ගලා. යො තෙහි සෙවිතො සමාධි, සො අකාපුරිසසෙවිතො. තස්මා එකං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං ‘‘අයමහමස්මී’’ති අසමනුපස්සන්තො තථා පාතෙති.

තත්ථ කතමා පරිවත්තනා? ඉමාය දස්සනභූමියා කිලෙසා පහාතබ්බා, තෙහි පහීයන්ති අනිද්දිට්ඨාපි භගවතා නිද්දිසිතබ්බා යො.

තත්ථ කතමං වෙවචනං? යා සක්කායදිට්ඨියා අත්තදිට්ඨියා. අයං භූමි. යෙ කිලෙසා පහාතබ්බා. තෙ අප්පහීයන්ති අනිද්දිට්ඨාපි භගවතා සස්සතදිට්ඨි ච උච්ඡෙදදිට්ඨි ච, සා පරියන්තදිට්ඨි ච. යා අපරියන්තදිට්ඨි ච, සා සස්සතදිට්ඨි ච. යා උච්ඡෙදදිට්ඨි, සා නත්ථිකා දිට්ඨි. යා සස්සතදිට්ඨි, සා අකිරියදිට්ඨි. ඉදං වෙවචනං.

තත්ථ කතමා පඤ්ඤත්ති? තණ්හා සංයොජනපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. මග්ගො පටිලාභපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො. ඉන්ද්‍රියා පටිලාභපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තාති. තත්ථ කතමො ඔතරණො? සක්කායො දුක්ඛං දස්සනප්පහාතබ්බො. සමුදයො මග්ගො. ඉන්ද්‍රියානි තානි ච නිද්දිට්ඨානි ඛන්ධධාතුආයතනෙසු.

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? යඤ්හි ආරබ්භ භගවතා ඉදං සුත්තං භාසිතං, සො ආරබ්භ නිද්දිට්ඨො. තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? නාමරූපස්ස හෙතුපච්චයොපි විඤ්ඤාණං හෙතු බීජං. තෙන අවිජ්ජා ච සඞ්ඛාරා ච පච්චයො. නිවත්තිනයො න අපරො පරියායො සබ්බභවො, යෙ ච සබ්බභවස්ස හෙතු පරභණ්ඩපච්චයො ඉති සම්මාදිට්ඨි පරතො ච ඝොසො යොනිසො ච මනසිකාරො පච්චයො. යා පඤ්ඤා උප්පාදෙති, එසා හෙතු සම්මාදිට්ඨියා සම්මාසඞ්කප්පො භවති, යා සම්මාසමාධි [සම්මාදිට්ඨි (පී.)], අයං පරික්ඛාරො.

තත්ථ කතමො සමාරොපනො? ‘‘අයමහමස්මී’’ති අසමනුපස්සී දුක්ඛතො රොගතො…පෙ… පන්නරස පදානි. සීලානි භගවා කිමත්ථියානි කිමානිසංසානි. සීලානි, ආනන්ද, අවිප්පටිසාරත්ථානි යාව විමුත්ති. තත්ථ දුවිධො අත්ථො – පුරිසත්ථො ච වචනත්ථො ච.

91. තත්ථ කතමො පුරිසත්ථො? යායං න පච්ඡානුතාපිතා අයං අවිප්පටිසාරො, අයං පුරිසත්ථො. යථා කොචි බ්‍රූහයති ඉමත්ථමාසෙවති සො භණෙය්‍ය, කිඤ්චි මමෙත්ථ අධීනං තස්සත්ථාය ඉදං කිරියං ආරභාමීති. අයං පුරිසත්ථො.

තත්ථ කතමො වචනත්ථො? සීලානි කායිකං වා වාචසිකං වා සුචරිතං අවිප්පටිසාරොති. තත්ථ සීලස්ස වතස්ස ච භාසොයෙව. අනඤ්ඤා සුගතකම්මතා සුචරිතං අයං අවිප්පටිසාරො. එවං යාව විමුත්තීති එකමෙකස්මිං පදෙ ද්වෙ අත්ථා – පුරිසත්ථො ච වචනත්ථො ච, යථා ඉමම්හි සුත්තෙ එවං සබ්බෙසු සුත්තෙසු ද්වෙ ද්වෙ අත්ථා. අයං හි පරමත්ථො උත්තමත්ථො ච. යං නිබ්බානසච්ඡිකං නිස්සාය යං සකං සච්ඡිකාතබ්බං භවති, සො වුච්චති කතස්ස [සතස්ස (ක.)] කත්ථොති. අයං පුන වෙවචනං සම්පජානාති. ඉමිනා නියුත්තත්ථමභිලබ්භන්ති වචනත්ථො. තත්ථ යං අත්ථං සාවකො අභිකඞ්ඛති. තස්ස යො පටිලාභො, අයං පුරිසත්ථො. යං යං භගවා ධම්මං දෙසෙති, තස්ස තස්ස ධම්මස්ස යා අත්ථවිඤ්ඤත්ති. අයං අත්ථො, තත්ථ සීලානං අවිප්පටිසාරො අත්ථොපි ආනිසංසොපි. එසො ච ආනිසංසො යං දුග්ගතිං න ගච්ඡති. යථා තං භගවතා එසානිසංසො ධම්මෙ සුචිණ්ණෙ න දුග්ගතිං ගච්ඡති ධම්මචාරී, අයං අත්ථො.

යං පුරිසො භාවනාභූමියං සීලානි ආරබ්භ සීලෙන සංයුත්තො හොති එවං යාව විමුත්ති තථා සීලක්ඛන්ධො. තත්ථ යො ච අවිප්පටිසාරො අනුසයවසෙන නිද්දිට්ඨො, තඤ්ච සීලං අයං සීලක්ඛන්ධො. පාමොජ්ජපීතිපස්සද්ධීති ච සමාධින්ද්‍රියෙන, අයං සමාධික්ඛන්ධො. යං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, අයං පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. ඉමෙ තයො ඛන්ධා සීලං සමාධි පඤ්ඤා ච තථා සීලං පරිපූරෙති යං වීරියින්ද්‍රියං තෙන කාරණෙන සො සීලං පරිපූරෙති, අනුප්පන්නස්ස ච අකුසලස්ස අනුප්පාදාය වායමති, උප්පන්නස්ස ච පහානාය අනුප්පන්නස්ස ච කුසලස්ස උප්පාදාය, උප්පන්නස්ස ච කුසලස්ස භිය්‍යොභාවාය ඉති වීරියින්ද්‍රියං නිද්දිට්ඨං. තත්ථ යො සමාධික්ඛන්ධො, ඉදං සමාධින්ද්‍රියං. පඤ්ඤාක්ඛන්ධො පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තං චතූසු සම්මප්පධානෙසු දට්ඨබ්බං. තථා යො අනුප්පන්නස්ස ච අකුසලස්ස අනුප්පාදාය වායමති, ඉදං පඨමං සම්මප්පධානං. යං උප්පන්නස්ස, ඉදං දුතියං. චත්තාරි සම්මප්පධානානි චතූසු ඣානෙසු පස්සිතබ්බානි. තථා සීලක්ඛන්ධෙන නෙක්ඛම්මධාතු ච අධිකා [ආදිකා (පී.)], තයො ච විතක්කා නෙක්ඛම්මවිතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො ච. සාධාරණභූතා. යා පියායමානස්ස පාමොජ්ජෙන ඉදං කායිකං සුඛං ආනිතං අනියමීතිපෙමෙන, ඉදං දුක්ඛං. යො තත්ථ අවික්ඛෙපො, අයං සමාධි. ඉදං පඤ්චඞ්ගිකං පඨමං ඣානං. යා චෙතසිකා පස්සද්ධි සවිතක්කං සවිචාරං විරොධනං, යො කිලෙසො ච පරිදාහො, සො පඨමෙ ඣානෙ නිරුද්ධො. තථා යා ච කිලෙසපස්සද්ධි යා ච විතක්කවිචාරානං පස්සද්ධි, උභයෙපි එතෙ ධම්මෙ පස්සද්ධායං. තත්ථ කායස්ස චිත්තස්ස ච සුඛං සුඛායනා, ඉදං පීතිසුඛිනො පස්සද්ධි. යොපි එකොදිභාවො චිත්තස්ස, තෙන එකොදිභාවෙන යං චිත්තස්ස අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං, ඉදං චතුත්ථං ඣානඞ්ගං. ඉති අජ්ඣත්තඤ්ච සම්පසාදො චෙතසො ච එකොදිභාවො පීති ච සුඛඤ්ච, ඉදං දුතියං ඣානං චතුරඞ්ගිකං. යො පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, තෙන අධිමත්තෙන සුඛෙන ඵරිත්වා සුඛං චෙතසිකං යං, සො පීතිවීතරාගො එවං තස්ස පීතිවීතරාගතාය උපෙක්ඛං පටිලභති. සො පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛං පටිලභති. සුඛඤ්ච පටිසංවෙදෙති. සති ච සම්මා පඤ්ඤාය පටිලභති. සචෙ සති එකග්ගතා ඉදං පඤ්චඞ්ගිකං තතියං ඣානං. යං සුඛිනො චිත්තං සමාධියති, අයං එකග්ගතාය පරාවිධානභාගියා, පඨමෙ ඣානෙ අත්ථි චිත්තෙකග්ගතා නො චක්ඛුස්ස වෙදනා සබ්බං පාරිපූරිං ගච්ඡති. යථා චතුත්ථෙ ඣානෙ, තථා යා උපෙක්ඛා පස්සම්භයං සතිසම්පජඤ්ඤං චිත්තෙකග්ගතා ච, ඉදං චතුත්ථං ඣානං.

92. යථා සමාධි දස්සයිතබ්බං, තථා පඤ්ඤින්ද්‍රියං තං චතූසු අරියසච්චෙසු පස්සිතබ්බං. යං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, සා පජානනා චතුබ්බිධා අසුභතො දුක්ඛතො අනත්තතො ච, යදාරම්මණං තං දුක්ඛං අරියසච්චං, යං පජානන්තො නිබ්බින්දති විමුච්චති තථා යං කාමාසවස්ස පහානං භවාසවස්ස දිට්ඨාසවස්ස අවිජ්ජාසවස්ස, අයං නිරොධො අප්පහීනභූමියං ආසවසමුදයො. ඉමානි චත්තාරි අරියසච්චානි යථා පඤ්ඤින්ද්‍රියං පස්සිතබ්බං. යථායං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, අයං දස්සනභූමි. සොතාපත්තිඵලඤ්ච යථාභූතං පජානන්තො නිබ්බින්දතීති, ඉදං තනුකඤ්ච. කාමරාගබ්‍යාපාදං සකදාගාමිඵලඤ්ච යං නිබ්බින්දති විරජ්ජති, අයං පඨමජ්ඣානභාවනාභූමි ච රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අනාගාමිඵලඤ්ච. යං විමුත්ති විමුච්චති, අයං අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති අරහත්තඤ්ච. ඉමෙ අවිප්පටිසාරා ච වීරියින්ද්‍රියඤ්ච චත්තාරො සම්මප්පධානා අවිප්පටිසාරා තඤ්ච උපරි යාව සමාධි, එවං තෙ චත්තාරි ඣානානි සමාධින්ද්‍රියඤ්ච යං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති. ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා සීලපාරිපූරිමුපාදාය චාගසංහිතෙන ච නිබ්බෙධිකානඤ්ච නිමිත්තානං අනාවිලමනා, ඉදං සතින්ද්‍රියං චත්තාරො සතිපට්ඨානා. යං පුන ඉමාය ධම්මදෙසනාය තීසු ඨානෙසු දිට්ඨොගමනකින්ද්‍රියං කිලෙසපහානෙන ච සෙක්ඛසීලං, ඉදං සද්ධින්ද්‍රියං. චත්තාරි ච සොතාපත්තියඞ්ගානි ඵලානි. සමාධින්ද්‍රියානි සොපනියාහාරීනි සබ්බසුත්තෙසු නිද්දිසිතබ්බානි. යං ඣානං පටිලභනං වීරියගහිතංයෙව ඤාණං පටිස්සරතො, අයං සුතමයී පඤ්ඤා. යො සමාධි පුබ්බාපරනිමිත්තාභාසො අනොමගතිතාය යථාකාමො, අයං චින්තාමයී පඤ්ඤා, යං තථාසමාහිතො යථාභූතං පජානාති, අයං භාවනාමයී පඤ්ඤා. අයං සුත්තනිද්දෙසො.

ඉමං සුත්තං නිබ්බෙධභාගියං බුජ්ඣකාරධිකං බුජ්ඣිතබ්බං. යෙහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං තං බුජ්ඣිස්සන්ති තස්ස අඞ්ගානි බුජ්ඣිස්සන්ති, තෙන බොජ්ඣඞ්ගා. තථා ආදිතො යාව සීලං වතං චෙතනා කරණීයා, කිස්ස සීලානි පාරිපූරෙති. අනුප්පන්නස්ස ච අකුසලස්ස අනුප්පාදාය උප්පන්නස්ස ච අකුසලස්ස පහානාය අනුප්පන්නස්ස කුසලස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස ච කුසලස්ස භිය්‍යොභාවාය, ඉදං වීරියං තස්ස තස්ස බුජ්ඣිතස්ස අඞ්ගන්ති. අයං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො. ඉමිනා වීරියෙන ද්වෙ ධම්මා ආදිතො අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජඤ්ච යා පුන පීති අවිප්පටිසාරපච්චයා පාමොජ්ජපච්චයා, අයං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යං පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භති. අයං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. තෙන කායිකසුඛමානිතං යං සුඛිනො චිත්තං සමාධියති, අයං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, අයං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යා සීලමුපාදාය පඤ්චන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං උපාදායානුලොමතා නිමිත්තායනා පීතිභාගියානඤ්ච විසෙසභාගියානඤ්ච අපිලාපනතා සහගතා හොති අනවමග්ගො, අයං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යං යථාභූතං පජානාති, අච්චාරද්ධවීරියං කරොති. උද්ධච්චභූමීති කතා අභිපත්ථිතං පෙසෙති. කොසජ්ජභූමීති ගරහිතො රහිතෙහි අඞ්ගෙහි බුජ්ඣති යං චක්ඛුසමථපථං, සා උපෙක්ඛාති. තෙන සා උපෙක්ඛා තස්ස බොජ්ඣඞ්ගස්ස අඞ්ගන්ති කරිත්වා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගොති වුච්චතෙ. එසො සුත්තනිද්දෙසො.

93. තත්ථ කතමා දෙසනා? අස්මිං සුත්තෙ චත්තාරි අරියසච්චානි දෙසිතානි. තත්ථ කතමො විචයො? සීලවතො අවිප්පටිසාරො යාව විමුත්ති ඉමිස්සාය පුච්ඡාය මිනිකිමත්ථස්සමීති ද්වෙ පදානි පුච්ඡා ද්වෙ පදානි විසජ්ජනානි ද්වීහි පදෙහි ද්වෙ අභිඤ්ඤං ද්වීහි චෙව පදෙහි විසජ්ජනා කිං පුච්ඡති නිබ්බාධිකං කායභූමිං කම්මස්ස තථා හි පතිට්ඨා ච අසෙක්ඛෙ ධම්මෙ උප්පාදෙති. තත්ථ කතමා යුත්ති? සීලවතො අවිප්පටිසාරො භවති කිං නිච්ඡන්දස්ස ච විරාගො අත්ථි එසා යුත්ති. තත්ථ කතමං පදට්ඨානං? වීරියං වීරියින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. සමාධි සමාධින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. වීරියං අදොසස්ස පදට්ඨානං. සමාධි අලොභස්ස පදට්ඨානං. පඤ්ඤා අමොහස්ස පදට්ඨානං. වීරියින්ද්‍රියං තිණ්ණං මග්ගඞ්ගානං පදට්ඨානං, සම්මාවාචාය සම්මාකම්මන්තස්ස සම්මාආජීවස්ස. සමාධින්ද්‍රියං තිණ්ණං මග්ගඞ්ගානං පදට්ඨානං, සම්මාසඞ්කප්පස්ස සම්මාවාචාය සම්මාසමාධිනො. පඤ්ඤින්ද්‍රියං ද්වින්නං මග්ගඞ්ගානං පදට්ඨානං, සම්මාසතියා සම්මාදිට්ඨියා ච.

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? සීලක්ඛන්ධෙ වුත්තෙ සබ්බෙ තයො ඛන්ධා වුත්තා භවන්ති, සීලමෙව හි සෙලොපමතා යථා සෙලො සබ්බපච්චත්ථිකෙහි අකරණීයො එවං තං චිත්තං සබ්බකිලෙසෙහි න කම්පතීති, අයං අමොහො. විරත්තං [පස්ස උදා. 34 උදානපාළියං] රජනීයෙසූති අයං අලොභො. කොපනෙය්‍යෙ න කුප්පතීති අයං අදොසො. තත්ථ පඤ්ඤා අමොහො කුසලමූලං, අලොභො අලොභොයෙව, අදොසො අදොසොයෙව. ඉමෙහි තීහි කුසලමූලෙහි සෙක්ඛභූමියං ඨිතො අසෙක්ඛමග්ගං උප්පාදෙති. සෙක්ඛභූමි සම්පත්තිකම්මධම්මෙ උප්පාදෙති, සා ච සම්මාවිමුත්ති, යඤ්ච විමුත්තිරසඤාණදස්සනං ඉමෙ දස අසෙක්ඛානං අරහත්තං ධම්මා. තත්ථ අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන චතුබ්බිධා භාවනාපි ලබ්භති. සීලභාවනා කායභාවනා චිත්තභාවනා පඤ්ඤාභාවනා ච. තත්ථ සම්මාකම්මන්තෙන සම්මාආජීවෙන ච කායො භාවිතො. සම්මාවාචාය සම්මාවායාමෙන ච සීලං භාවිතං. සම්මාසඞ්කප්පෙන සම්මාසමාධිනා ච චිත්තං භාවිතං. සම්මාදිට්ඨියා සම්මාසතියා ච පඤ්ඤා භාවිතා. ඉමාය චතුබ්බිධාය භාවනාය ද්වෙ ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච. චිත්තං භාවනාය සමථො, පඤ්ඤා භාවනාය විපස්සනා. තත්ථ පඤ්ඤා අවිජ්ජාපහානෙන චිත්තං උපක්කිලෙසෙහි අමිස්සීකතන්ති. පඤ්ඤා භාවනාය චිත්තභාවනංයෙව පරිපූරෙති. එවං යස්ස සුභාවිතං චිත්තං කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතීති. අපි ච ඛො පන තස්ස ආයස්මතො අබ්‍යාපාදධාතු අධිමුත්තා, න සො පෙතං සමාපන්නො තස්ස සඞ්ඛාපහාරං දෙති, සඞ්ඛාවිතක්කිතෙ සරීරෙ දුක්ඛං න වෙදියති, අයං සුත්තත්ථො.

94. තත්ථ කතමා දෙසනා? ඉමම්හි සුත්තෙ දස අසෙක්ඛා අරහත්තධම්මා දෙසිතා අප්පමාණා ච සම්මා විභාවනා. තත්ථ කතමො විචයො? සෙලොපමතා යෙ යෙ ධම්මා වෙදනීයසුඛදුක්ඛොපගතා, තෙ සබ්බෙ නිරූපං වානුපස්සන්තානං වූපගතා කායතො වෙදයිතපරික්ඛාරො අප්පවත්තිතො දුක්ඛං න වෙදියති. තත්ථ කතමා යුත්ති, යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං කුතො තං [නං (ක.)] දුක්ඛමෙස්සතීති. තීසු භාවනාසු දුක්ඛං නක්ඛමති චිත්තං චිත්තභාවනාය ච. නිරොධභාවනාය ච ආනන්තරිකා සමාධිභාවනාය ච. ඉති යස්සෙවං භාවිතං චිත්තන්ති සමාධි ඵලස්ස පදට්ඨානං.

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? යස්සෙවං භාවිතං [පස්ස උදා. 34 උදානපාළියං] චිත්තන්ති චිත්තානි භාවිතානි යථා පඨමං නිද්දිට්ඨානි පඤ්ඤා සීලං කායො චිත්තං, සීලම්පි සුභාවිතං කායිකචෙතසිකඤ්ච ඨිතත්තා නානුපකම්පතීති වෙදනාපි තථා සඤ්ඤාපි සඞ්ඛාරාපි. කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතීති සුඛම්පි නානුගච්ඡති, අදුක්ඛමසුඛම්පි නාගතන්ති.

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉධ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ දුක්ඛෙන අධිකා භවිස්සන්ති, තෙ එවරූපාහි සමාපත්තීහි විරහිස්සන්ති. අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. යෙ ච අප්පසන්නා, තෙ හි භවිස්සන්ති, පසන්නානඤ්ච පීතිපාමොජ්ජං භවිස්සති, අයං තත්ථ භගවතො අධිප්පායො. ආවට්ටොති නත්ථි ආවට්ටනස්ස භූමි.

විභත්තීති යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතීති දුවිධො නිද්දෙසො – දුක්ඛහෙතුනිද්දෙසො ච පටිපක්ඛනිද්දෙසො ච. කො සො දුක්ඛහෙතු? යතො දුක්ඛං ආගච්ඡති පටිපක්ඛෙ වුත්තෙ සෙසධම්මානං සීලං හෙතු ච පච්චයො ච, තෙ සබ්බෙ ධම්මා වුත්තා හොන්ති. එකබොධිපක්ඛියෙ ධම්මෙ වුත්තෙ සබ්බෙ බොධගමනීයා ධම්මා වුත්තා භවන්ති.

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ අවිප්පටිසාරෙන ඡන්දිකා, තෙ සීලපාරිපූරී භවන්ති පාමොජ්ජඡන්දිකා අවිප්පටිසාරීපාරිපූරී, අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො…පෙ… අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

තත්ථ කතමො ආවට්ටො? ඉදං සුත්තං නිබ්බෙධභාගියං. යො නිබ්බෙධො, අයං නිරොධො. යෙන නිබ්බිජ්ඣති, සො මග්ගො. යං නිබ්බිජ්ඣති, තං දුක්ඛං. යං නිබ්බෙධගාමිනා මග්ගෙන පහීයති, සමුදයොයං වුත්තො.

තත්ථ කතමා විභත්ති? සීලවතො අවිප්පටිසාරොති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං, පරාමසන්තස්ස නත්ථි අවිප්පටිසාරො යාව දොසකතං කායෙන වා වාචාය වා අකුසලං ආරභති. කිඤ්චිපිස්ස එවං හොති ‘‘සුකතමෙතං සුචරිතමෙතං නො චස්ස තෙන අවිප්පටිසාරෙන පාමොජ්ජං ජායති යාව විමුත්ති, තස්ස සීලවතො අවිප්පටිසාරො’’ති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං, අයං විභත්තිහාරො.

තත්ථ කතමා පරිවත්තනා? ඉමෙහි සත්තහි උපනිසාසම්පත්තීහි එකාදස උපනිසා විභත්තියං පජහානං පජහන්ති, අයං පරිවත්තනා.

තත්ථ කතමා වෙවචනා? ඉමෙසං අරියධම්මානං බලබොජ්ඣඞ්ගවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං ඉමානි වෙවචනානි.

තත්ථ කතමා පඤ්ඤත්ති? සීලවතො අවිප්පටිසාරොති සීලක්ඛන්ධෙ නෙක්ඛම්මපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං, නිසජ්ජපඤ්ඤත්ති ච එවං දස අඞ්ගානි ද්වීහි ද්වීහි අඞ්ගෙහි පඤ්ඤත්තානි.

තත්ථ කතමො ඔතරණො? ඉදං නිබ්බෙධභාගියසුත්තං පඤ්චසු ඔතිණ්ණං යථා යං පඨමං නිද්දිට්ඨං එවමින්ද්‍රියාදිඛන්ධධාතුආයතනෙසු නිද්දිසිතබ්බානි.

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? සීලවතො අවිප්පටිසාරොති න තාව සුද්ධො ආරම්භො අවිප්පටිසාරිනො පාමොජ්ජන්ති න තාව සුද්ධො ආරම්භො යානි එකාදස පදානි දෙසිතානි යදා තදා සුද්ධො ආරම්භො, අයං සොධනො.

තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො? සීලවෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තං එවං දස පදානි සබ්බානි සීලක්ඛන්ධස්ස ආනිසංසො, තෙ ච පතිරූපදෙසවාසො ච පච්චයො අත්තසම්මාපණිධානඤ්ච හෙතු, සමාධික්ඛන්ධස්ස සුඛං හෙතු පස්සද්ධි පච්චයො, යෙන ඣානසහජාති ච ඨානන්ති ඣානඞ්ගා අපරො පරියායො කාමෙසු ආදීනවානුපස්සනා සමාධිනො පච්චයො නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසදස්සාවිතා හෙතු.

තත්ථ කතමා සමාරොපනා? යං වීරියින්ද්‍රියං, සො සීලක්ඛන්ධො. යං සීලං, තෙ චත්තාරො ධම්මා පධානා. යං ධම්මානුධම්මපටිපත්ති, සො පාතිමොක්ඛසංවරො.

95. යස්ස සෙලොපමං චිත්තන්ති ගාථා [පස්ස උදා. 34 උදානෙ], සෙලොපමන්ති උපමා යථා සෙලො වාතෙන න කම්පති න උණ්හෙන න සීතෙන සංකම්පති. යථා අනෙකා අචෙතනා, තෙ උණ්හෙන මිලායන්ති, සීතෙන අවසුස්සන්ති, වාතෙන භජන්ති. න එවං සෙලො විරත්තං රජනීයෙසු දොසනීයෙ න දුස්සතීති කාරණං දොසනීයෙ දොමනස්සන්තං, න දුට්ඨෙන වා කම්පති උණ්හෙන වා, සො මිලායති සීතෙන වා අවසුස්සති, එවං චිත්තං රාගෙන නානුස්සති සීතෙන කම්පතීති. කිං කාරණං? විරත්තං රජනීයෙසු දොසනීයෙ න දුස්සති. කිං කාරණං? දොසනීයෙ පනස්සන්ති න දුස්සති, අදුට්ඨං තං න කොසිස්සන්ති, තෙන කුප්පනීයෙ න කුප්පති, යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං කුතො තං දුක්ඛනිද්දෙසො ච කුතො එවරූපස්ස දුක්ඛං ආගමිස්සතීති නිද්දිට්ඨං.

පරිවත්තනාති කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතීති යං චෙතසිකං සුඛං අනුපාදිසෙසා අයං නත්ථි සොපාදිසෙසා අයං අත්ථි. පුන එවමාහංසු තං ඛණං තං මුහුත්තං උභයමෙව අවෙදයිතං සොපාදිසෙසං යඤ්ච අනුපාදිසෙසං යඤ්ච තං ඛණං තං මුහුත්තං අනුපාදිසෙසං යඤ්ච සොපාදිසෙසං ච අවෙදයිතං. සුඛමාපන්නස්ස අනාවත්තිකන්ති අයමෙත්ථ විසෙසො පරිවත්තනා.

තත්ථ කතමො වෙවචනො? යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං වා භාවිතං සුභාවිතං අනුට්ඨිතං වත්ථුකතං සුසමාරද්ධං. චිත්තන්ති මනො විඤ්ඤාණං මනින්ද්‍රියං මනොවිඤ්ඤාණධාතු.

තත්ථ කතමා පඤ්ඤත්ති? චිත්තං මනො සඞ්ඛාරා වූපසමපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. සමාධි අසෙක්ඛපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො. දුක්ඛං උච්ඡින්නපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං.

තත්ථ කතමො ඔතරණො? චිත්තෙ නිද්දිට්ඨෙ පඤ්චක්ඛන්ධා නිද්දිට්ඨා හොන්ති, අයං ඛන්ධෙසු ඔතරණො, මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා නිද්දිට්ඨාය අට්ඨාරස ධාතුයො නිද්දිට්ඨා හොන්ති, අයං ධාතූසු ඔතරණො. මනායතනෙ නිද්දිට්ඨෙ සබ්බානි ආයතනානි නිද්දිට්ඨානි හොන්ති. තත්ථ මනායතනං නාමරූපස්ස පදට්ඨානං. නාමරූපපච්චයා සළායතනං. තථා පටිච්චසමුප්පාදෙ. අයං ඔතරණො. තත්ථ කතමො සොධනො සුද්ධොයෙව ආරම්භො.

තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො? ඡළින්ද්‍රියං භාවනා එකත්තායං පඤ්ඤත්ති ඡට්ඨිතෙන කායො එකත්තාය පඤ්ඤත්තො.

තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? චිත්තස්ස පුබ්බහෙතු සමුප්පාදාය මනසිකාරො ච තප්පොණතා ච යං අසමාහිතභූමියං ච විසෙසධම්මානං අභාවිතත්තා චිත්තසතතං ගච්ඡති, සචෙ සමාධිනො සුඛං හෙතු අවිප්පටිසාරො පච්චයො, අයං හෙතු අයං පච්චයො පරික්ඛාරො.

තත්ථ කතමා සමාරොපනා? යස්සෙවං භාවිතන්ති තස්ස ධම්මා සමාරොපයිතබ්බා. කායො සීලං පඤ්ඤා භාවිතචිත්තන්ති අනභිරතං අනපණතං අනෙකං අනුතං අනාපජ්ජාසත්තං අයං සමඤ්ඤායතනා න තස්ස සෙක්ඛස්ස සම්මාසමාධි සබ්බෙ අසෙක්ඛා දස අරහන්තධම්මා නිද්දිට්ඨා හොන්ති. අසෙක්ඛභාගියානි සුත්තානි.

96. යස්ස නූන, භන්තෙ, කායගතාසති අභාවිතා, අයං සො අඤ්ඤතරං සබ්‍රහ්මචාරිං [සබ්‍රහ්මචාරීනං (ක.)] ආසජ්ජ සමාපජ්ජ අප්පටිනිසජ්ජ ජනපදචාරිකං පක්කමෙය්‍ය, සො ආයස්මා ඉමස්මිං විප්පටිජානාති ද්වෙ පජානි පටිජානාති චිත්තභාවනායඤ්ච දිට්ඨියා පහානං, කායභාවනායඤ්ච දිට්ඨිප්පහානං, කායභාවනායඤ්ච තණ්හාපහානං, යං පඨමං උපමං කරොති. අසුචිනාපි සුචිනාපි පථවී නෙව අට්ටියති න ජිගුච්ඡති න පීතිපාමොජ්ජං පටිලභති, එවමෙව හි පථවීසමෙන සො චෙතසා අන්වයෙන අප්පකෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන විහරාමීති. ඉති සො ආයස්මා කිං පටිජානාති, කායභාවනාය සුඛින්ද්‍රියපහානං පටිජානාති, චිත්තභාවනාය සොමනස්සින්ද්‍රියපහානං පටිජානාති. කායිකා වෙදනා රාගානුසයමනුගතානං සුඛින්ද්‍රියං පටික්ඛිපති. න හි වෙදනාක්ඛන්ධං යා චෙතසිකා සුඛවෙදනා තත්ථ අයං පටිලාභපච්චයා උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං. සොතං පටික්ඛිපති, න හි මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං. තත්ථ චතූසු මහාභූතෙසු රූපක්ඛන්ධස්ස අනුසයපටිඝපහානං භණති. කාමෙ රූපඤ්ච තඤ්ච අසෙක්ඛභූමියං. කායෙ කායානුපස්සනා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරඤ්ච. බලෙන ච උස්සාහෙන ච සබ්බං මනසි කතත්තානං පහානං මෙදං කතාලිකාය ච පුරිසෙන ච මණ්ඩනකජාතිකෙන ච, එතෙහි ඉමස්ස මාතාපිතුසම්භූතං පච්චවෙක්ඛණං, සො කායෙන ච කායානුපස්සනාය ච චිත්තෙන ච චිත්තානුපස්සනාය ච ද්වෙ ධම්මෙ ධාරෙති. කායකිලෙසවත්ථුං චිත්තෙන ච චිත්තසන්නිස්සයෙ චිත්තෙන සුභාවිතෙන සත්තන්නං ච සමාපත්තීනං විහරිතුං පටිජානාති.

ගහපතිපුත්තොපමතාය ච යථා ගහපතිපුත්තස්ස නානාරඞ්ගානං වත්ථකරණ්ඩකො පුණ්ණො භවෙය්‍ය, සො යං යදෙව වත්ථයුගං පුබ්බණ්හසමයෙ ආකඞ්ඛති, පුබ්බණ්හසමයෙ නිබ්බාපෙති, එවං මජ්ඣන්හිකසමයෙ, සායන්හසමයෙ, එවමෙව සො ආයස්මා චිත්තස්ස සුභාවිතත්තා යථාරූපෙන විහාරෙන ආකඞ්ඛති පුබ්බණ්හසමයං විහරිතුං, තථාරූපෙන [යථාරූපෙන (පී. ක.)] පුබ්බණ්හසමයං විහරති, මජ්ඣන්හිකසමයෙ, සායන්හසමයෙ. තෙන වෙස ආයස්මතා උපමාය මෙ ආසිතාය පථවී වා අනුත්තරා ඉන්ද්‍රියභාවනා භාවිතචිත්තෙන. තෙන සො ආයස්මා ඉදං අට්ඨවිධං භාවනං පටිජානාති චතූසු මහාභූතෙසු, කායභාවනං උපකචණ්ඩාලං පුරිසමෙතකං භවතලාකාසු චිත්තභාවනං, ඉමාහි භාවනාහි තාය භාවනාය ච සමථා පාරිපූරිමන්තෙහි. ඉමෙහි චතූහි පඤ්ඤාපාරිපූරිමන්තෙහි.

97. කථං උපකචණ්ඩාලං පටිකූලෙසු ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? කායො පකතියා අප්පටිකූලං කායෙ උද්ධුමාතකසඤ්ඤා සංඛිත්තෙන නව සඤ්ඤා ඉමෙ පටිකූලා ධම්මා චෙසො ආයස්මා පටිකූලතො අජිගුච්ඡිතො කායගතාසතියා භාවනානුයොගමනුයුත්තො විහරති, න හි තස්ස ජිගුච්ඡප්පහාය චිත්තං පටිකූලති.

කථං අප්පටිකූලෙසු ධම්මෙසු පටිකූලසඤ්ඤී විහරතීති? කායො සබ්බලොකස්ස අප්පටිකූලො තං සො ආයස්මා අසුභසඤ්ඤාය විහරති. එවං අප්පටිකූලෙසු ධම්මෙසු පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

කථං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරතීති අපි සබ්බොයං ලොකස්ස යමිදං මුණ්ඩො පත්තපාණී කුලෙසු පිණ්ඩාය විචරති, තෙන ච සො ආයස්මා සුවණ්ණදුබ්බණ්ණෙන අප්පටිකූලසඤ්ඤී චිත්තෙන ච කායෙන නිබ්බිදාසහගතෙන අප්පටිකූලසඤ්ඤී, එවං පටිකූලෙසු අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

කථං පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු සුභසඤ්ඤිනො ඉත්ථිරූපෙ පටිකූලෙසු ච ජිගුච්ඡිනො විනීලකවිපුබ්බකෙ තත්ථ සො ආයස්මා පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

කථං පටිකූලෙසු ධම්මෙසු තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො ච සම්පජානො ච? අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු සුභසඤ්ඤිනො ඉත්ථිරූපෙ පටිකූලෙසු ච ජිගුච්ඡිනො විනීලකවිපුබ්බකෙ තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා ‘නෙතං මම’‘නෙසොහමස්මි’‘නෙසො මෙ’ අත්තාති විහරති. එවං තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො.

අපරො පරියායො. තෙධාතුකො ලොකසන්නිවාසො සබ්බබාලපුථුජ්ජනානං අප්පටිකූලසඤ්ඤා. තත්ථ ච ආයස්මා සාරිපුත්තො අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. එවං අප්පටිකූලෙසු ධම්මෙසු පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

කථං පටිකූලෙසු ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? පටිකූලසඤ්ඤිනො සබ්බසෙක්ඛා ඉධ කා තෙධාතුකෙ සබ්බලොකෙ. තත්ථ කතමො භූමිප්පත්තො සමාධිඵලෙ සච්ඡිකතො අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? කිං කාරණං? න හි තං අත්ථි යස්ස ලොකස්ස පහානාය පටිකූලසඤ්ඤී උප්පාදෙය්‍ය.

කථං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? තෙධාතුකෙ ලොකසන්නිවාසෙ යාව කාමලොකභූමතා හි රාගානං වීතරාගානං පටිකූලසමතා රූපාරූපධාතුං අප්පටිකූලසමතා. තත්ථ ච ආයස්මා සාරිපුත්තො පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. එවං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

කථං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? යං කිඤ්චි පරතො දුරුත්තානං දුරාගතානං වචනපථානං තං වචනං අප්පටිකූලං යාවතා වාචසො අප්පතිරූපා තථා ජනස්ස අප්පටිකූලසඤ්ඤා. තත්ථ ආයස්මා සාරිපුත්තො අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකතො අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති, එවං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

98. කථං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො ච සම්පජානො? යඤ්ච නෙසං සමනුපස්සති යෙ ධම්මා දුච්චරිතා, තෙ ධම්මා අප්පටිකූලා. තත්ථ ආයස්මා සාරිපුත්තො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති යෙ ධම්මා දුච්චරිතා, තෙ ධම්මා අනිට්ඨවිපාකා. යෙ ධම්මා සුචරිතා, තෙ ආචයගාමිනො. සො ච සුචරිතං ආචයගාමිනිං කරිත්වා දුච්චරිතං අනිට්ඨවිපාකං කරිත්වා තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා උපෙක්ඛකො විහරති.

අථ පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලෙසු ච පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. තණ්හා පටිකූලධම්මා කිං කාරණං? තණ්හාවසෙන හි සත්තා ද්වීහි ධම්මෙහි සත්තා, කබළීකාරෙ ආහාරෙ රසතණ්හාය සත්තා, ඵස්සෙ සුඛසඤ්ඤාය සත්තා. තත්ථායස්මා සාරිපුත්තො කබළීකාරෙ ච ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති, ඵස්සෙ ච දුක්ඛසඤ්ඤී විහරති. එවං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

කථං පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? තණ්හාක්ඛයං අනුත්තරං නිබ්බානං තථා බාලපුථුජ්ජනානං පටිකූලසඤ්ඤා පහතසඤ්ඤා ච. තත්ථායස්මතො සාරිපුත්තස්ස අප්පටිකූලසඤ්ඤා අබ්‍යාපාදසඤ්ඤා ච සාමං පඤ්ඤාය පස්සිත්වා එවං පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

කථං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? තතියෙ ච නිබ්බානෙ පටිකූලසඤ්ඤිනො යසෙන ච කිත්තිනි ච අප්පටිකූලසඤ්ඤිනො. තත්ථායස්මා සාරිපුත්තො අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං සම්මාපඤ්ඤාය පටිජානන්තො පටිකූලඤ්ච අප්පටිකූලඤ්ච ධම්මං තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

කථං පටිකූලං අප්පටිකූලඤ්ච ධම්මං තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා උපෙක්ඛකො විහරති? සතො ච සම්පජානො ච, යඤ්ච සමනුපස්සති අනුනයො අප්පටිකූලො ධම්මො පටිඝො ච පටිකූලො ධම්මො, තත්ථායස්මා සාරිපුත්තො අනුනයස්ස පටිඝප්පහීනත්තා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො ච. යඤ්චස්ස සමනුපස්සති අයං පඤ්චවිධා අනුත්තරා ඉන්ද්‍රියභාවනා. අයං සුත්තනිද්දෙසො.

99. තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ කිං දෙසිතබ්බං? තත්ථ වුච්චතෙ, ඉමම්හි සුත්තෙ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො දෙසිතො, තථා විමුත්තං චිත්තං පච්චවෙක්ඛණා ච අධිපඤ්ඤාධම්මං දෙසිතං.

තත්ථ කතමො විචයො? යෙ කායෙ කායානුපස්සිනො විහරන්ති, තෙසං චිත්තං අනුනයප්පටිඝෙන න විහරති අනුනයප්පටිඝෙන චාභිරමමානස්ස චිත්තං සමග්ගතං භවිස්සතීති භාවනාය බලමෙතං, අයං විචයො හාරො.

තත්ථ කතමො යුත්තිහාරො? කායභාවනාය ච චිත්තභාවනාය ච න කිඤ්චි සබ්‍රහ්මචාරී අතිමඤ්ඤිස්සතීති. අත්ථි එසා යුත්ති, අයං යුත්තිහාරො.

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො හාරො? කායභාවනාය පඨමස්ස සති උපට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. යා පථවීසමචිත්තතා, සා අනිච්චානුපස්සනාය පදට්ඨානං.

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? යං පථවීසමෙන චෙතසා විහරති අත්තානුපස්සී පථවීසමෙන ගිහී විහරති. කො අත්ථො පථවීසමෙනාති? යථා යෙ ච සෙලොපමතාය අකම්මයුත්තා එවමෙව පථවීසමො අයං හිරියතාය. අයං ලක්ඛණො.

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉමම්හි බ්‍යාකරණෙ කො තස්ස ආයස්මතො අධිප්පායො? යෙ කෙචි අරහන්තා ඉන්ද්‍රියභාවනං ආකඞ්ඛියන්ති, තෙ පථවීසමතං උප්පාදයිස්සන්තීති. අයං අධිප්පායො.

තත්ථ කතමො ආවට්ටොති? නත්ථි ආවට්ටස්ස භූමි.