3. තිකනිපාතො
1. පඨමවග්ගො
1. මූලසුත්තං
50. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, අකුසලමූලානි. කතමානි තීණි? ලොභො අකුසලමූලං, දොසො අකුසලමූලං, මොහො අකුසලමූලං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි අකුසලමූලානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘ලොභො දොසො ච මොහො ච, පුරිසං පාපචෙතසං;
හිංසන්ති අත්තසම්භූතා, තචසාරංව සම්ඵල’’න්ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.
2. ධාතුසුත්තං
51. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, ධාතුයො. කතමා තිස්සො? රූපධාතු, අරූපධාතු, නිරොධධාතු – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො ධාතුයො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘රූපධාතුං [රූපධාතු (සබ්බත්ථ)] පරිඤ්ඤාය, අරූපෙසු අසණ්ඨිතා;
නිරොධෙ යෙ විමුච්චන්ති, තෙ ජනා මච්චුහායිනො.
‘‘කායෙන අමතං ධාතුං, ඵුසයිත්වා [ඵුස්සයිත්වා (ස්‍යා.), ඵස්සයිත්වා (පී.)] නිරූපධිං;
උපධිප්පටිනිස්සග්ගං, සච්ඡිකත්වා අනාසවො;
දෙසෙති සම්මාසම්බුද්ධො, අසොකං විරජං පද’’න්ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.
3. පඨමවෙදනාසුත්තං
52. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා. කතමා තිස්සො? සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා –
ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො වෙදනා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘සමාහිතො සම්පජානො, සතො බුද්ධස්ස සාවකො;
වෙදනා ච පජානාති, වෙදනානඤ්ච සම්භවං.
‘‘යත්ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්ති, මග්ගඤ්ච ඛයගාමිනං;
වෙදනානං ඛයා භික්ඛු, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.
4. දුතියවෙදනාසුත්තං
53. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා. කතමා තිස්සො? සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. සුඛා, භික්ඛවෙ, වෙදනා දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා; දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බා; අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො දට්ඨබ්බා. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො සුඛා වෙදනා දුක්ඛතො දිට්ඨා හොති, දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො දිට්ඨා හොති, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො දිට්ඨා හොති; අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ‘භික්ඛු අරියො සම්මද්දසො අච්ඡෙච්ඡි [අච්ඡෙජ්ජි (සී. පී.), අච්ඡිජ්ජි (ක.)], තණ්හං, විවත්තයි [වාවත්තයි (සී. අට්ඨ.)] සංයොජනං, සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘යො සුඛං දුක්ඛතො අද්ද [දක්ඛි (සී. පී. ක.), අදක්ඛි (ස්‍යා.)], දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතො;
අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, අදක්ඛි නං අනිච්චතො.
‘‘ස වෙ සම්මද්දසො භික්ඛු, යතො තත්ථ විමුච්චති;
අභිඤ්ඤාවොසිතො සන්තො, ස වෙ යොගාතිගො මුනී’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.
5. පඨමඑසනාසුත්තං
54. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, එසනා. කතමා තිස්සො? කාමෙසනා, භවෙසනා, බ්‍රහ්මචරියෙසනා – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො එසනා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘සමාහිතො සම්පජානො, සතො බුද්ධස්ස සාවකො;
එසනා ච පජානාති, එසනානඤ්ච සම්භවං.
‘‘යත්ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්ති, මග්ගඤ්ච ඛයගාමිනං;
එසනානං ඛයා භික්ඛු, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.
6. දුතියඑසනාසුත්තං
55. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, එසනා. කතමා තිස්සො? කාමෙසනා, භවෙසනා, බ්‍රහ්මචරියෙසනා – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො එසනා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘කාමෙසනා භවෙසනා, බ්‍රහ්මචරියෙසනා සහ;
ඉති සච්චපරාමාසො, දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයා.
‘‘සබ්බරාගවිරත්තස්ස, තණ්හක්ඛයවිමුත්තිනො;
එසනා පටිනිස්සට්ඨා, දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතා;
එසනානං ඛයා භික්ඛු, නිරාසො අකථංකථී’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.
7. පඨමආසවසුත්තං
56. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, ආසවා. කතමෙ තයො? කාමාසවො, භවාසවො, අවිජ්ජාසවො – ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො ආසවා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘සමාහිතො සම්පජානො, සතො බුද්ධස්ස සාවකො;
ආසවෙ ච පජානාති, ආසවානඤ්ච සම්භවං.
‘‘යත්ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්ති, මග්ගඤ්ච ඛයගාමිනං;
ආසවානං ඛයා භික්ඛු, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.
8. දුතියආසවසුත්තං
57. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, ආසවා. කතමෙ තයො? කාමාසවො, භවාසවො, අවිජ්ජාසවො – ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො ආසවා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘යස්ස කාමාසවො ඛීණො, අවිජ්ජා ච විරාජිතා;
භවාසවො පරික්ඛීණො, විප්පමුත්තො නිරූපධි;
ධාරෙති අන්තිමං දෙහං, ජෙත්වා මාරං සවාහිනි’’න්ති [සවාහනන්ති (බහූසු)].
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.
9. තණ්හාසුත්තං
58. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, තණ්හා. කතමා තිස්සො? කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො තණ්හා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘තණ්හායොගෙන සංයුත්තා, රත්තචිත්තා භවාභවෙ;
තෙ යොගයුත්තා මාරස්ස, අයොගක්ඛෙමිනො ජනා;
සත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරං, ජාතීමරණගාමිනො.
‘‘යෙ ච තණ්හං පහන්ත්වාන, වීතතණ්හා [නික්කණ්හා ච (සී. ක.)] භවාභවෙ;
තෙ වෙ [තෙ ච (සී. පී. ක.)] පාරඞ්ගතා [පාරගතා (ක. සී. ස්‍යා.)] ලොකෙ, යෙ පත්තා ආසවක්ඛය’’න්ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.
10. මාරධෙය්‍යසුත්තං
59. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු අතික්කම්ම මාරධෙය්‍යං ආදිච්චොව විරොචති. කතමෙහි තීහි? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අසෙඛෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සමාධික්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො හොති – ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු අතික්කම්ම මාරධෙය්‍යං ආදිච්චොව විරොචතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘සීලං සමාධි පඤ්ඤා ච, යස්ස එතෙ සුභාවිතා;
අතික්කම්ම මාරධෙය්‍යං, ආදිච්චොව විරොචතී’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.
පඨමො වග්ගො නිට්ඨිතො.
තස්සුද්දානං –
මූලධාතු අථ වෙදනා දුවෙ, එසනා ච දුවෙ ආසවා දුවෙ;
තණ්හාතො ච අථ [තණ්හාතො අථ (ස්‍යා.)] මාරධෙය්‍යතො, වග්ගමාහු පඨමන්ති මුත්තමන්ති.
2. දුතියවග්ගො
1. පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තං
60. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. කතමානි තීණි? දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘පුඤ්ඤමෙව සො සික්ඛෙය්‍ය, ආයතග්ගං සුඛුද්‍රයං;
දානඤ්ච සමචරියඤ්ච, මෙත්තචිත්තඤ්ච භාවයෙ.
‘‘එතෙ ධම්මෙ භාවයිත්වා, තයො සුඛසමුද්දයෙ;
අබ්‍යාපජ්ඣං සුඛං ලොකං, පණ්ඩිතො උපපජ්ජතී’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.
2. චක්ඛුසුත්තං
61. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, චක්ඛූනි. කතමානි තීණි? මංසචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛු – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි චක්ඛූනී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘මංසචක්ඛු දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛු අනුත්තරං;
එතානි තීණි චක්ඛූනි, අක්ඛාසි පුරිසුත්තමො.
‘‘මංසචක්ඛුස්ස උප්පාදො, මග්ගො දිබ්බස්ස චක්ඛුනො;
යතො ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤාචක්ඛු අනුත්තරං;
යස්ස චක්ඛුස්ස පටිලාභා, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.
3. ඉන්ද්‍රියසුත්තං
62. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානි. කතමානි තීණි? අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං, අඤ්ඤින්ද්‍රියං, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි ඉන්ද්‍රියානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘සෙඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො;
ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා.
‘‘තතො අඤ්ඤා විමුත්තස්ස, ඤාණං වෙ හොති තාදිනො;
අකුප්පා මෙ විමුත්තීති, භවසංයොජනක්ඛයා.
‘‘ස වෙ [සචෙ (සී. ස්‍යා.)] ඉන්ද්‍රියසම්පන්නො, සන්තො සන්තිපදෙ රතො;
ධාරෙති අන්තිමං දෙහං, ජෙත්වා මාරං සවාහිනි’’න්ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.
4. අද්ධාසුත්තං
63. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අද්ධා. කතමෙ තයො? අතීතො අද්ධා, අනාගතො අද්ධා, පච්චුප්පන්නො අද්ධා – ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො අද්ධා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනො සත්තා, අක්ඛෙය්‍යස්මිං පතිට්ඨිතා;
අක්ඛෙය්‍යං අපරිඤ්ඤාය, යොගමායන්ති මච්චුනො.
‘‘අක්ඛෙය්‍යඤ්ච පරිඤ්ඤාය, අක්ඛාතාරං න මඤ්ඤති;
ඵුට්ඨො විමොක්ඛො මනසා, සන්තිපදමනුත්තරං.
‘‘ස වෙ [සචෙ (ක.)] අක්ඛෙය්‍යසම්පන්නො, සන්තො සන්තිපදෙ රතො;
සඞ්ඛායසෙවී ධම්මට්ඨො, සඞ්ඛ්‍යං නොපෙති වෙදගූ’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.
5. දුච්චරිතසුත්තං
64. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, දුච්චරිතානි. කතමානි තීණි? කායදුච්චරිතං, වචීදුච්චරිතං, මනොදුච්චරිතං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි දුච්චරිතානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘කායදුච්චරිතං කත්වා, වචීදුච්චරිතානි ච;
මනොදුච්චරිතං කත්වා, යඤ්චඤ්ඤං දොසසංහිතං.
‘‘අකත්වා කුසලං කම්මං, කත්වානාකුසලං බහුං;
කායස්ස භෙදා දුප්පඤ්ඤො, නිරයං සොපපජ්ජතී’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.
6. සුචරිතසුත්තං
65. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සුචරිතානි. කතමානි තීණි? කායසුචරිතං, වචීසුචරිතං, මනොසුචරිතං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි සුචරිතානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘කායදුච්චරිතං හිත්වා, වචීදුච්චරිතානි ච;
මනොදුච්චරිතං හිත්වා, යඤ්චඤ්ඤං දොසසංහිතං.
‘‘අකත්වාකුසලං කම්මං, කත්වාන කුසලං බහුං;
කායස්ස භෙදා සප්පඤ්ඤො, සග්ගං සො උපපජ්ජතී’’ති.
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.
7. සොචෙය්‍යසුත්තං
66. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සොචෙය්‍යානි. කතමානි තීණි? කායසොචෙය්‍යං, වචීසොචෙය්‍යං, මනොසොචෙය්‍යං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි සොචෙය්‍යානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘කායසුචිං වචීසුචිං [වාචාසුචිං (ක.)], චෙතොසුචිමනාසවං;
සුචිං සොචෙය්‍යසම්පන්නං, ආහු සබ්බප්පහායින’’න්ති [ආහු නින්හාතපාපකන්ති (අ. නි. 3.122) යුත්තතරං].
අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.
8. මොනෙය්‍යසුත්තං
67. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –
‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, මොනෙය්‍යානි. කතමානි තීණි? කායමොනෙය්‍යං, වචීමොනෙය්‍යං, මනොමොනෙය්‍යං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි මොනෙය්‍යානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –
‘‘කායමුනිං වචීමුනිං, මනොමුනිමනාසවං;
මුනිං මොනෙය්‍යසම්පන්නං, ආහු නින්හාතපාපක’’න්ති [ආහු සබ්බප්පහායිනන්ති (අ. නි. 3.123)].