7. ලක්ඛණසුත්තං

ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි

198. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවො’’ති. ‘‘භද්දන්තෙ’’ති [භදන්තෙති (සී. ස්‍යා. පී.)] තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

199. ‘‘ද්වත්තිංසිමානි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණානි, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. තස්සිමානි සත්ත රතනානි භවන්ති; සෙය්‍යථිදං, චක්කරතනං හත්ථිරතනං අස්සරතනං මණිරතනං ඉත්ථිරතනං ගහපතිරතනං පරිණායකරතනමෙව සත්තමං. පරොසහස්සං ඛො පනස්ස පුත්තා භවන්ති සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා. සො ඉමං පථවිං සාගරපරියන්තං අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසති. සචෙ ඛො පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවට්ටච්ඡදො [විවටච්ඡදො (ස්‍යා. ක.), විවත්තච්ඡදො (සී. පී.)].

200. ‘‘කතමානි ච තානි, භික්ඛවෙ, ද්වත්තිංස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණානි, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා? සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී…පෙ… සචෙ ඛො පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවට්ටච්ඡදො.

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසො සුප්පතිට්ඨිතපාදො හොති. යම්පි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසො සුප්පතිට්ඨිතපාදො හොති, ඉදම්පි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස හෙට්ඨාපාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි හොන්ති සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බාකාරපරිපූරානි [සබ්බාකාරපරිපූරානි සුවිභත්තන්තරානි (සී. පී.)]. යම්පි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස හෙට්ඨාපාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි හොන්ති සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බාකාරපරිපූරානි, ඉදම්පි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසො ආයතපණ්හි හොති…පෙ… දීඝඞ්ගුලි හොති… මුදුතලුනහත්ථපාදො හොති… ජාලහත්ථපාදො හොති… උස්සඞ්ඛපාදො හොති… එණිජඞ්ඝො හොති… ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජණ්ණුකානි පරිමසති පරිමජ්ජති… කොසොහිතවත්ථගුය්හො හොති… සුවණ්ණවණ්ණො හොති කඤ්චනසන්නිභත්තචො… සුඛුමච්ඡවි හොති, සුඛුමත්තා ඡවියා රජොජල්ලං කායෙ න උපලිම්පති… එකෙකලොමො හොති, එකෙකානි ලොමානි ලොමකූපෙසු ජාතානි… උද්ධග්ගලොමො හොති, උද්ධග්ගානි ලොමානි ජාතානි නීලානි අඤ්ජනවණ්ණානි කුණ්ඩලාවට්ටානි [කුණ්ඩලාවත්තානි (බහූසු)] දක්ඛිණාවට්ටකජාතානි [දක්ඛිණාවත්තකජාතානි (සී. ස්‍යා. පී.)] … බ්‍රහ්මුජුගත්තො හොති… සත්තුස්සදො හොති… සීහපුබ්බද්ධකායො හොති… චිතන්තරංසො [පිතන්තරංසො (ස්‍යා.)] හොති… නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො හොති, යාවතක්වස්ස කායො තාවතක්වස්ස බ්‍යාමො යාවතක්වස්ස බ්‍යාමො තාවතක්වස්ස කායො… සමවට්ටක්ඛන්ධො හොති… රසග්ගසග්ගී හොති… සීහහනු හොති… චත්තාලීසදන්තො හොති … සමදන්තො හොති… අවිරළදන්තො හොති… සුසුක්කදාඨො හොති… පහූතජිව්හො හොති… බ්‍රහ්මස්සරො හොති කරවීකභාණී… අභිනීලනෙත්තො හොති… ගොපඛුමො හොති… උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා හොති, ඔදාතා මුදුතූලසන්නිභා. යම්පි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා හොති, ඔදාතා මුදුතූලසන්නිභා, ඉදම්පි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසො උණ්හීසසීසො හොති. යම්පි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසො උණ්හීසසීසො හොති, ඉදම්පි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

‘‘ඉමානි ඛො තානි, භික්ඛවෙ, ද්වත්තිංස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණානි, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී…පෙ… සචෙ ඛො පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවට්ටච්ඡදො.

‘‘ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වත්තිංස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණානි බාහිරකාපි ඉසයො ධාරෙන්ති, නො ච ඛො තෙ ජානන්ති – ‘ඉමස්ස කම්මස්ස කටත්තා ඉදං ලක්ඛණං පටිලභතී’ති.

(1) සුප්පතිට්ඨිතපාදතාලක්ඛණං

201. ‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං පුරිමං භවං පුරිමං නිකෙතං පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො දළ්හසමාදානො අහොසි කුසලෙසු ධම්මෙසු, අවත්ථිතසමාදානො කායසුචරිතෙ වචීසුචරිතෙ මනොසුචරිතෙ දානසංවිභාගෙ සීලසමාදානෙ උපොසථුපවාසෙ මත්තෙය්‍යතාය පෙත්තෙය්‍යතාය සාමඤ්ඤතාය බ්‍රහ්මඤ්ඤතාය කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිතාය අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු ච අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු. සො තස්ස කම්මස්ස කටත්තා උපචිතත්තා උස්සන්නත්තා විපුලත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති. සො තත්ථ අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිග්ගණ්හාති දිබ්බෙන ආයුනා දිබ්බෙන වණ්ණෙන දිබ්බෙන සුඛෙන දිබ්බෙන යසෙන දිබ්බෙන ආධිපතෙය්‍යෙන දිබ්බෙහි රූපෙහි දිබ්බෙහි සද්දෙහි දිබ්බෙහි ගන්ධෙහි දිබ්බෙහි රසෙහි දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහි. සො තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමං මහාපුරිසලක්ඛණං පටිලභති. සුප්පතිට්ඨිතපාදො හොති. සමං පාදං භූමියං නික්ඛිපති, සමං උද්ධරති, සමං සබ්බාවන්තෙහි පාදතලෙහි භූමිං ඵුසති.

202. ‘‘සො තෙන ලක්ඛණෙන සමන්නාගතො සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. තස්සිමානි සත්ත රතනානි භවන්ති; සෙය්‍යථිදං, චක්කරතනං හත්ථිරතනං අස්සරතනං මණිරතනං ඉත්ථිරතනං ගහපතිරතනං පරිණායකරතනමෙව සත්තමං. පරොසහස්සං ඛො පනස්ස පුත්තා භවන්ති සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා. සො ඉමං පථවිං සාගරපරියන්තං අඛිලමනිමිත්තමකණ්ටකං ඉද්ධං ඵීතං ඛෙමං සිවං නිරබ්බුදං අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසති. රාජා සමානො කිං ලභති? අක්ඛම්භියො [අවික්ඛම්භියො (සී. පී.)] හොති කෙනචි මනුස්සභූතෙන පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන. රාජා සමානො ඉදං ලභති. ‘‘සචෙ ඛො පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවට්ටච්ඡදො. බුද්ධො සමානො කිං ලභති? අක්ඛම්භියො හොති අබ්භන්තරෙහි වා බාහිරෙහි වා පච්චත්ථිකෙහි පච්චාමිත්තෙහි රාගෙන වා දොසෙන වා මොහෙන වා සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං. බුද්ධො සමානො ඉදං ලභති’’. එතමත්ථං භගවා අවොච.

203. තත්ථෙතං වුච්චති –

‘‘සච්චෙ ච ධම්මෙ ච දමෙ ච සංයමෙ,

සොචෙය්‍යසීලාලයුපොසථෙසු ච;

දානෙ අහිංසාය අසාහසෙ රතො,

දළ්හං සමාදාය සමත්තමාචරි [සමන්තමාචරි (ස්‍යා. ක.)].

‘‘සො තෙන කම්මෙන දිවං සමක්කමි [අපක්කමි (ස්‍යා. ක.)],

සුඛඤ්ච ඛිඩ්ඩාරතියො ච අන්වභි [අංන්වභි (ටීකා)];

තතො චවිත්වා පුනරාගතො ඉධ,

සමෙහි පාදෙහි ඵුසී වසුන්ධරං.

‘‘බ්‍යාකංසු වෙය්‍යඤ්ජනිකා සමාගතා,

සමප්පතිට්ඨස්ස න හොති ඛම්භනා;

ගිහිස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා පුන [පන (ස්‍යා.)],

තං ලක්ඛණං භවති තදත්ථජොතකං.

‘‘අක්ඛම්භියො හොති අගාරමාවසං,

පරාභිභූ සත්තුභි නප්පමද්දනො;

මනුස්සභූතෙනිධ හොති කෙනචි,

අක්ඛම්භියො තස්ස ඵලෙන කම්මුනො.

‘‘සචෙ ච පබ්බජ්ජමුපෙති තාදිසො,

නෙක්ඛම්මඡන්දාභිරතො විචක්ඛණො;

අග්ගො න සො ගච්ඡති ජාතු ඛම්භනං,

නරුත්තමො එස හි තස්ස ධම්මතා’’ති.

(2) පාදතලචක්කලක්ඛණං

204. ‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං පුරිමං භවං පුරිමං නිකෙතං පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො බහුජනස්ස සුඛාවහො අහොසි, උබ්බෙගඋත්තාසභයං අපනුදිතා, ධම්මිකඤ්ච රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිධාතා, සපරිවාරඤ්ච දානං අදාසි. සො තස්ස කම්මස්ස කටත්තා උපචිතත්තා උස්සන්නත්තා විපුලත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති…පෙ… සො තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමං මහාපුරිසලක්ඛණං පටිලභති. හෙට්ඨාපාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි හොන්ති සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බාකාරපරිපූරානි සුවිභත්තන්තරානි.

‘‘සො තෙන ලක්ඛණෙන සමන්නාගතො සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී…පෙ… රාජා සමානො කිං ලභති? මහාපරිවාරො හොති; මහාස්ස හොන්ති පරිවාරා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා නෙගමජානපදා ගණකමහාමත්තා අනීකට්ඨා දොවාරිකා අමච්චා පාරිසජ්ජා රාජානො භොගියා කුමාරා. රාජා සමානො ඉදං ලභති. සචෙ ඛො පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවට්ටච්ඡදො. බුද්ධො සමානො කිං ලභති? මහාපරිවාරො හොති; මහාස්ස හොන්ති පරිවාරා භික්ඛූ භික්ඛුනියො උපාසකා උපාසිකායො දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා. බුද්ධො සමානො ඉදං ලභති’’. එතමත්ථං භගවා අවොච.

205. තත්ථෙතං වුච්චති –

‘‘පුරෙ පුරත්ථා පුරිමාසු ජාතිසු,

මනුස්සභූතො බහුනං සුඛාවහො;

උබ්භෙගඋත්තාසභයාපනූදනො,

ගුත්තීසු රක්ඛාවරණෙසු උස්සුකො.

‘‘සො තෙන කම්මෙන දිවං සමක්කමි,

සුඛඤ්ච ඛිඩ්ඩාරතියො ච අන්වභි;

තතො චවිත්වා පුනරාගතො ඉධ,

චක්කානි පාදෙසු දුවෙසු වින්දති.

‘‘සමන්තනෙමීනි සහස්සරානි ච,

බ්‍යාකංසු වෙය්‍යඤ්ජනිකා සමාගතා;

දිස්වා කුමාරං සතපුඤ්ඤලක්ඛණං,

පරිවාරවා හෙස්සති සත්තුමද්දනො.

තථා හී චක්කානි සමන්තනෙමිනි,

සචෙ න පබ්බජ්ජමුපෙති තාදිසො;

වත්තෙති චක්කං පථවිං පසාසති,

තස්සානුයන්තාධ [තස්සානුයුත්තා ඉධ (සී. පී.), තස්සානුයන්තා ඉධ (ස්‍යා. ක.)] භවන්ති ඛත්තියා.

‘‘මහායසං සංපරිවාරයන්ති නං,

සචෙ ච පබ්බජ්ජමුපෙති තාදිසො;

නෙක්ඛම්මඡන්දාභිරතො විචක්ඛණො,

දෙවාමනුස්සාසුරසක්කරක්ඛසා [සත්තරක්ඛසා (ක.) සී. ස්‍යාඅට්ඨකථා ඔලොකෙතබ්බා].

‘‘ගන්ධබ්බනාගා විහගා චතුප්පදා,

අනුත්තරං දෙවමනුස්සපූජිතං;

මහායසං සංපරිවාරයන්ති න’’න්ති.

(3-5) ආයතපණ්හිතාදිතිලක්ඛණං

206. ‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං පුරිමං භවං පුරිමං නිකෙතං පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො අහොසි නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො ලජ්ජී දයාපන්නො, සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී විහාසි. සො තස්ස කම්මස්ස කටත්තා උපචිතත්තා උස්සන්නත්තා විපුලත්තා…පෙ… සො තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමානි තීණි මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභති. ආයතපණ්හි ච හොති, දීඝඞ්ගුලි ච බ්‍රහ්මුජුගත්තො ච.

‘‘සො තෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී…පෙ… රාජා සමානො කිං ලභති? දීඝායුකො හොති චිරට්ඨිතිකො, දීඝමායුං පාලෙති, න සක්කා හොති අන්තරා ජීවිතා වොරොපෙතුං කෙනචි මනුස්සභූතෙන පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන. රාජා සමානො ඉදං ලභති… බුද්ධො සමානො කිං ලභති? දීඝායුකො හොති චිරට්ඨිතිකො, දීඝමායුං පාලෙති, න සක්කා හොති අන්තරා ජීවිතා වොරොපෙතුං පච්චත්ථිකෙහි පච්චාමිත්තෙහි සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං. බුද්ධො සමානො ඉදං ලභති’’. එතමත්ථං භගවා අවොච.

207. තත්ථෙතං වුච්චති –

‘‘මාරණවධභයත්තනො [මරණවධභයත්තනො (සී. පී. ක.), මරණවධභයමත්තනො (ස්‍යා.)] විදිත්වා,

පටිවිරතො පරං මාරණායහොසි;

තෙන සුචරිතෙන සග්ගමගමා [තෙන සො සුචරිතෙන සග්ගමගමාසි (ස්‍යා.)],

සුකතඵලවිපාකමනුභොසි.

‘‘චවිය පුනරිධාගතො සමානො,

පටිලභති ඉධ තීණි ලක්ඛණානි;

භවති විපුලදීඝපාසණ්හිකො,

බ්‍රහ්මාව සුජු සුභො සුජාතගත්තො.

‘‘සුභුජො සුසු සුසණ්ඨිතො සුජාතො,

මුදුතලුනඞ්ගුලියස්ස හොන්ති;

දීඝා තීභි පුරිසවරග්ගලක්ඛණෙහි,

චිරයපනාය [චිරයාපනාය (ස්‍යා.)] කුමාරමාදිසන්ති.

‘‘භවති යදි ගිහී චිරං යපෙති,

චිරතරං පබ්බජති යදි තතො හි;

යාපයති ච වසිද්ධිභාවනාය,

ඉති දීඝායුකතාය තං නිමිත්ත’’න්ති.

(6) සත්තුස්සදතාලක්ඛණං

208. ‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං පුරිමං භවං පුරිමං නිකෙතං පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො දාතා අහොසි පණීතානං රසිතානං ඛාදනීයානං භොජනීයානං සායනීයානං ලෙහනීයානං පානානං. සො තස්ස කම්මස්ස කටත්තා…පෙ… සො තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමං මහාපුරිසලක්ඛණං පටිලභති, සත්තුස්සදො හොති, සත්තස්ස උස්සදා හොන්ති; උභොසු හත්ථෙසු උස්සදා හොන්ති, උභොසු පාදෙසු උස්සදා හොන්ති, උභොසු අංසකූටෙසු උස්සදා හොන්ති, ඛන්ධෙ උස්සදො හොති.

‘‘සො තෙන ලක්ඛණෙන සමන්නාගතො සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී…පෙ… රාජා සමානො කිං ලභති? ලාභී හොති පණීතානං රසිතානං ඛාදනීයානං භොජනීයානං සායනීයානං ලෙහනීයානං පානානං. රාජා සමානො ඉදං ලභති… බුද්ධො සමානො කිං ලභති? ලාභී හොති පණීතානං රසිතානං ඛාදනීයානං භොජනීයානං සායනීයානං ලෙහනීයානං පානානං. බුද්ධො සමානො ඉදං ලභති’’. එතමත්ථං භගවා අවොච.

209. තත්ථෙතං වුච්චති –

‘‘ඛජ්ජභොජ්ජමථ ලෙය්‍ය සායියං,

උත්තමග්ගරසදායකො අහු;

තෙන සො සුචරිතෙන කම්මුනා,

නන්දනෙ චිරමභිප්පමොදති.

‘‘සත්ත චුස්සදෙ ඉධාධිගච්ඡති,

හත්ථපාදමුදුතඤ්ච වින්දති;

ආහු බ්‍යඤ්ජනනිමිත්තකොවිදා,

ඛජ්ජභොජ්ජරසලාභිතාය නං.

‘‘යං ගිහිස්සපි [න තං ගිහිස්සාපි (ස්‍යා.)] තදත්ථජොතකං,

පබ්බජ්ජම්පි ච තදාධිගච්ඡති;

ඛජ්ජභොජ්ජරසලාභිරුත්තමං,

ආහු සබ්බගිහිබන්ධනච්ඡිද’’න්ති.

(7-8) කරචරණමුදුජාලතාලක්ඛණානි

210. ‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං පුරිමං භවං පුරිමං නිකෙතං පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ජනං සඞ්ගාහකො අහොසි – දානෙන පෙය්‍යවජ්ජෙන [පියවාචෙන (ස්‍යා. ක.)] අත්ථචරියාය සමානත්තතාය. සො තස්ස කම්මස්ස කටත්තා…පෙ… සො තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමානි ද්වෙ මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභති. මුදුතලුනහත්ථපාදො ච හොති ජාලහත්ථපාදො ච.

‘‘සො තෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී…පෙ… රාජා සමානො කිං ලභති? සුසඞ්ගහිතපරිජනො හොති, සුසඞ්ගහිතාස්ස හොන්ති බ්‍රාහ්මණගහපතිකා නෙගමජානපදා ගණකමහාමත්තා අනීකට්ඨා දොවාරිකා අමච්චා පාරිසජ්ජා රාජානො භොගියා කුමාරා. රාජා සමානො ඉදං ලභති… බුද්ධො සමානො කිං ලභති? සුසඞ්ගහිතපරිජනො හොති, සුසඞ්ගහිතාස්ස හොන්ති භික්ඛූ භික්ඛුනියො උපාසකා උපාසිකායො දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා. බුද්ධො සමානො ඉදං ලභති’’. එතමත්ථං භගවා අවොච.

211. තත්ථෙතං වුච්චති –

‘‘දානම්පි චත්ථචරියතඤ්ච [දානම්පි ච අත්ථචරියතම්පි ච (සී. පී.)],

පියවාදිතඤ්ච සමානත්තතඤ්ච [පියවදතඤ්ච සමානඡන්දතඤ්ච (සී. පී.)];

කරියචරියසුසඞ්ගහං බහූනං,

අනවමතෙන ගුණෙන යාති සග්ගං.

‘‘චවිය පුනරිධාගතො සමානො,

කරචරණමුදුතඤ්ච ජාලිනො ච;

අතිරුචිරසුවග්ගුදස්සනෙය්‍යං,

පටිලභති දහරො සුසු කුමාරො.

‘‘භවති පරිජනස්සවො විධෙය්‍යො,

මහිමං ආවසිතො සුසඞ්ගහිතො;

පියවදූ හිතසුඛතං ජිගීසමානො [ජිගිං සමානො (සී. ස්‍යා. පී.)],

අභිරුචිතානි ගුණානි ආචරති.

‘‘යදි ච ජහති සබ්බකාමභොගං,

කථයති ධම්මකථං ජිනො ජනස්ස;

වචනපටිකරස්සාභිප්පසන්නා,

සුත්වාන ධම්මානුධම්මමාචරන්තී’’ති.

(9-10) උස්සඞ්ඛපාදඋද්ධග්ගලොමතාලක්ඛණානි

212. ‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං පුරිමං භවං පුරිමං නිකෙතං පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො [සමානො බහුනො ජනස්ස (සී. පී.)] අත්ථූපසංහිතං ධම්මූපසංහිතං වාචං භාසිතා අහොසි, බහුජනං නිදංසෙසි, පාණීනං හිතසුඛාවහො ධම්මයාගී. සො තස්ස කම්මස්ස කටත්තා…පෙ… සො තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමානි ද්වෙ මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභති. උස්සඞ්ඛපාදො ච හොති, උද්ධග්ගලොමො ච.

‘‘සො තෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො, සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී…පෙ… රාජා සමානො කිං ලභති? අග්ගො ච හොති සෙට්ඨො ච පාමොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච කාමභොගීනං. රාජා සමානො ඉදං ලභති… බුද්ධො සමානො කිං ලභති? අග්ගො ච හොති සෙට්ඨො ච පාමොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච සබ්බසත්තානං. බුද්ධො සමානො ඉදං ලභති’’. එතමත්ථං භගවා අවොච.

213. තත්ථෙතං වුච්චති –

‘‘අත්ථධම්මසහිතං [අත්ථධම්මසංහිතං (ක. සී. පී.), අත්ථධම්මුපසංහිතං (ක.)] පුරෙ ගිරං,

එරයං බහුජනං නිදංසයි;

පාණිනං හිතසුඛාවහො අහු,

ධම්මයාගමයජී [ධම්මයාගං අස්සජි (ක.)] අමච්ඡරී.

‘‘තෙන සො සුචරිතෙන කම්මුනා,

සුග්ගතිං වජති තත්ථ මොදති;

ලක්ඛණානි ච දුවෙ ඉධාගතො,

උත්තමප්පමුඛතාය [උත්තමසුඛතාය (ස්‍යා.), උත්තමපමුක්ඛතාය (ක.)] වින්දති.

‘‘උබ්භමුප්පතිතලොමවා සසො,

පාදගණ්ඨිරහු සාධුසණ්ඨිතා;

මංසලොහිතාචිතා තචොත්ථතා,

උපරිචරණසොභනා [උපරිජානුසොභනා (ස්‍යා.), උපරි ච පන සොභනා (සී. පී.)] අහු.

‘‘ගෙහමාවසති චෙ තථාවිධො,

අග්ගතං වජති කාමභොගිනං;

තෙන උත්තරිතරො න විජ්ජති,

ජම්බුදීපමභිභුය්‍ය ඉරියති.

‘‘පබ්බජම්පි ච අනොමනික්කමො,

අග්ගතං වජති සබ්බපාණිනං;

තෙන උත්තරිතරො න විජ්ජති,

සබ්බලොකමභිභුය්‍ය විහරතී’’ති.

(11) එණිජඞ්ඝලක්ඛණං

214. ‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං පුරිමං භවං පුරිමං නිකෙතං පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො සක්කච්චං වාචෙතා අහොසි සිප්පං වා විජ්ජං වා චරණං වා කම්මං වා – ‘කිං තිමෙ ඛිප්පං විජානෙය්‍යුං, ඛිප්පං පටිපජ්ජෙය්‍යුං, න චිරං කිලිස්සෙය්‍යු’’න්ති. සො තස්ස කම්මස්ස කටත්තා…පෙ… සො තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමං මහාපුරිසලක්ඛණං පටිලභති. එණිජඞ්ඝො හොති.

‘‘සො තෙන ලක්ඛණෙන සමන්නාගතො සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී…පෙ… රාජා සමානො කිං ලභති? යානි තානි රාජාරහානි රාජඞ්ගානි රාජූපභොගානි රාජානුච්ඡවිකානි තානි ඛිප්පං පටිලභති. රාජා සමානො ඉදං ලභති… බුද්ධො සමානො කිං ලභති? යානි තානි සමණාරහානි සමණඞ්ගානි සමණූපභොගානි සමණානුච්ඡවිකානි, තානි ඛිප්පං පටිලභති. බුද්ධො සමානො ඉදං ලභති’’. එතමත්ථං භගවා අවොච.

215. තත්ථෙතං වුච්චති –

‘‘සිප්පෙසු විජ්ජාචරණෙසු කම්මෙසු [කම්මසු (සී. පී.)],

කථං විජානෙය්‍යුං [විජානෙය්‍ය (සී. පී.), විජානෙය්‍යු (ස්‍යා.)] ලහුන්ති ඉච්ඡති;

යදූපඝාතාය න හොති කස්සචි,

වාචෙති ඛිප්පං න චිරං කිලිස්සති.