පුක්කුසමල්ලපුත්තවත්ථු

192. තෙන රොඛො පන සමයෙන පුක්කුසො මල්ලපුත්තො ආළාරස්ස කාලාමස්ස සාවකො කුසිනාරාය පාවං අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො හොති. අද්දසා ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවන්තං අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං. දිස්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, සන්තෙන වත, භන්තෙ, පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති. භූතපුබ්බං, භන්තෙ, ආළාරො කාලාමො අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො මග්ගා ඔක්කම්ම අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ දිවාවිහාරං නිසීදි. අථ ඛො, භන්තෙ, පඤ්චමත්තානි සකටසතානි ආළාරං කාලාමං නිස්සාය නිස්සාය අතික්කමිංසු. අථ ඛො, භන්තෙ, අඤ්ඤතරො පුරිසො තස්ස සකටසත්ථස්ස [සකටසතස්ස (ක.)] පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ආගච්ඡන්තො යෙන ආළාරො කාලාමො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආළාරං කාලාමං එතදවොච – ‘අපි, භන්තෙ, පඤ්චමත්තානි සකටසතානි අතික්කන්තානි අද්දසා’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, අද්දස’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සද්දං අස්සොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සද්දං අස්සොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සුත්තො අහොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සුත්තො අහොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සඤ්ඤී අහොසී’ති? ‘එවමාවුසො’ති. ‘සො ත්වං, භන්තෙ, සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව අද්දස, න පන සද්දං අස්සොසි; අපිසු [අපි හි (සී. ස්‍යා. පී.)] තෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝාටි රජෙන ඔකිණ්ණා’ති? ‘එවමාවුසො’ති. අථ ඛො, භන්තෙ, තස්ස පුරිසස්ස එතදහොසි – ‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, සන්තෙන වත භො පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති. යත්‍ර හි නාම සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව දක්ඛති, න පන සද්දං සොස්සතී’ති! ආළාරෙ කාලාමෙ උළාරං පසාදං පවෙදෙත්වා පක්කාමී’’ති.

193. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පුක්කුස, කතමං නු ඛො දුක්කරතරං වා දුරභිසම්භවතරං වා – යො වා සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව පස්සෙය්‍ය, න පන සද්දං සුණෙය්‍ය; යො වා සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු [විජ්ජුතාසු (සී. ස්‍යා. පී.)] නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව පස්සෙය්‍ය, න පන සද්දං සුණෙය්‍යා’’ති? ‘‘කිඤ්හි, භන්තෙ, කරිස්සන්ති පඤ්ච වා සකටසතානි ඡ වා සකටසතානි සත්ත වා සකටසතානි අට්ඨ වා සකටසතානි නව වා සකටසතානි [නව වා සකටසතානි දස වා සකටසතානි (සී.)], සකටසහස්සං වා සකටසතසහස්සං වා. අථ ඛො එතදෙව දුක්කරතරං චෙව දුරභිසම්භවතරඤ්ච යො සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව පස්සෙය්‍ය, න පන සද්දං සුණෙය්‍යා’’ති.

‘‘එකමිදාහං, පුක්කුස, සමයං ආතුමායං විහරාමි භුසාගාරෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා අවිදූරෙ භුසාගාරස්ස ද්වෙ කස්සකා භාතරො හතා චත්තාරො ච බලිබද්දා [බලිබද්දා (සී. පී.)]. අථ ඛො, පුක්කුස, ආතුමාය මහාජනකායො නික්ඛමිත්වා යෙන තෙ ද්වෙ කස්සකා භාතරො හතා චත්තාරො ච බලිබද්දා තෙනුපසඞ්කමි. තෙන ඛො පනාහං, පුක්කුස, සමයෙන භුසාගාරා නික්ඛමිත්වා භුසාගාරද්වාරෙ අබ්භොකාසෙ චඞ්කමාමි. අථ ඛො, පුක්කුස, අඤ්ඤතරො පුරිසො තම්හා මහාජනකායා යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතං ඛො අහං, පුක්කුස, තං පුරිසං එතදවොචං – ‘කිං නු ඛො එසො, ආවුසො, මහාජනකායො සන්නිපතිතො’ති? ‘ඉදානි, භන්තෙ, දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා ද්වෙ කස්සකා භාතරො හතා චත්තාරො ච බලිබද්දා. එත්ථෙසො මහාජනකායො සන්නිපතිතො. ත්වං පන, භන්තෙ, ක්ව අහොසී’ති? ‘ඉධෙව ඛො අහං, ආවුසො, අහොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, අද්දසා’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, අද්දස’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සද්දං අස්සොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සද්දං අස්සොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සුත්තො අහොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සුත්තො අහොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සඤ්ඤී අහොසී’ති? ‘එවමාවුසො’ති. ‘සො ත්වං, භන්තෙ, සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව අද්දස, න පන සද්දං අස්සොසී’ති? ‘‘එවමාවුසො’’ති?

‘‘අථ ඛො, පුක්කුස, පුරිසස්ස එතදහොසි – ‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, සන්තෙන වත භො පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති. යත්‍ර හි නාම සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව දක්ඛති, න පන සද්දං සොස්සතී’ති [සුණිස්සති (ස්‍යා.)]. මයි උළාරං පසාදං පවෙදෙත්වා මං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමී’’ති.

එවං වුත්තෙ පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එසාහං, භන්තෙ, යො මෙ ආළාරෙ කාලාමෙ පසාදො තං මහාවාතෙ වා ඔඵුණාමි සීඝසොතාය [සිඞ්ඝසොතාය (ක.)] වා නදියා පවාහෙමි. අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ! සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති; එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භගවා ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගත’’න්ති.

194. අථ ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, භණෙ, සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං ආහරා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සො පුරිසො පුක්කුසස්ස මල්ලපුත්තස්ස පටිස්සුත්වා තං සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං ආහරි [ආහරසි (ක.)]. අථ ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො තං සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං භගවතො උපනාමෙසි – ‘‘ඉදං, භන්තෙ, සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං, තං මෙ භගවා පටිග්ගණ්හාතු අනුකම්පං උපාදායා’’ති. ‘‘තෙන හි, පුක්කුස, එකෙන මං අච්ඡාදෙහි, එකෙන ආනන්ද’’න්ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවතො පටිස්සුත්වා එකෙන භගවන්තං අච්ඡාදෙති, එකෙන ආයස්මන්තං ආනන්දං. අථ ඛො භගවා පුක්කුසං මල්ලපුත්තං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. අථ ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවතා ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතො සමාදපිතො සමුත්තෙජිතො සම්පහංසිතො උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

195. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො අචිරපක්කන්තෙ පුක්කුසෙ මල්ලපුත්තෙ තං සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං භගවතො කායං උපනාමෙසි. තං භගවතො කායං උපනාමිතං හතච්චිකං විය [වීතච්චිකංවිය (සී. පී.)] ඛායති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, යාව පරිසුද්ධො, භන්තෙ, තථාගතස්ස ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො. ඉදං, භන්තෙ, සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං භගවතො කායං උපනාමිතං හතච්චිකං විය ඛායතී’’ති. ‘‘එවමෙතං, ආනන්ද, එවමෙතං, ආනන්ද ද්වීසු කාලෙසු අතිවිය තථාගතස්ස කායො පරිසුද්ධො හොති ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො. කතමෙසු ද්වීසු? යඤ්ච, ආනන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. ඉමෙසු ඛො, ආනන්ද, ද්වීසු කාලෙසු අතිවිය තථාගතස්ස කායො පරිසුද්ධො හොති ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො. ‘‘අජ්ජ ඛො, පනානන්ද, රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ අන්තරෙන [අන්තරෙ (ස්‍යා.)] යමකසාලානං තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති [භවිස්සතීති (ක.)]. ආයාමානන්ද, යෙන කකුධා නදී තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි.

සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං, පුක්කුසො අභිහාරයි;

තෙන අච්ඡාදිතො සත්ථා, හෙමවණ්ණො අසොභථාති.

196. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන කකුධා නදී තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා කකුධං නදිං අජ්ඣොගාහෙත්වා න්හත්වා ච පිවිත්වා ච පච්චුත්තරිත්වා යෙන අම්බවනං තෙනුපසඞ්කමි. උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං චුන්දකං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, චුන්දක, චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙහි, කිලන්තොස්මි, චුන්දක, නිපජ්ජිස්සාමී’’ති.

‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා චුන්දකො භගවතො පටිස්සුත්වා චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙසි. අථ ඛො භගවා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා. ආයස්මා පන චුන්දකො තත්ථෙව භගවතො පුරතො නිසීදි.

ගන්ත්වාන බුද්ධො නදිකං කකුධං,

අච්ඡොදකං සාතුදකං විප්පසන්නං;

ඔගාහි සත්ථා අකිලන්තරූපො [සුකිලන්තරූපො (සී. පී.)],

තථාගතො අප්පටිමො ච [අප්පටිමොධ (පී.)] ලොකෙ.

න්හත්වා ච පිවිත්වා චුදතාරි සත්ථා [පිවිත්වා චුන්දකෙන, පිවිත්වා ච උත්තරි (ක.)],

පුරක්ඛතො භික්ඛුගණස්ස මජ්ඣෙ;

වත්තා [සත්ථා (සී. ස්‍යා. පී.)] පවත්තා භගවා ඉධ ධම්මෙ,

උපාගමි අම්බවනං මහෙසි.

ආමන්තයි චුන්දකං නාම භික්ඛුං,

චතුග්ගුණං සන්ථර මෙ නිපජ්ජං;

සො චොදිතො භාවිතත්තෙන චුන්දො,

චතුග්ගුණං සන්ථරි ඛිප්පමෙව.

නිපජ්ජි සත්ථා අකිලන්තරූපො,

චුන්දොපි තත්ථ පමුඛෙ [සමුඛෙ (ක.)] නිසීදීති.

197. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො [යො ඛො (ක.)], පනානන්ද, චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස කොචි විප්පටිසාරං උප්පාදෙය්‍ය – ‘තස්ස තෙ, ආවුසො චුන්ද, අලාභා තස්ස තෙ දුල්ලද්ධං, යස්ස තෙ තථාගතො පච්ඡිමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරිනිබ්බුතො’ති. චුන්දස්ස, ආනන්ද, කම්මාරපුත්තස්ස එවං විප්පටිසාරො පටිවිනෙතබ්බො – ‘තස්ස තෙ, ආවුසො චුන්ද, ලාභා තස්ස තෙ සුලද්ධං, යස්ස තෙ තථාගතො පච්ඡිමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරිනිබ්බුතො. සම්මුඛා මෙතං, ආවුසො චුන්ද, භගවතො සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – ද්වෙ මෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා [සමා සමඵලා (ක.)] සමවිපාකා [සමසමවිපාකා (සී. ස්‍යා. පී.)], අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා ච. කතමෙ ද්වෙ? යඤ්ච පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. ඉමෙ ද්වෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා, අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා ච. ආයුසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, වණ්ණසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, සුඛසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, යසසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, සග්ගසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, ආධිපතෙය්‍යසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිත’න්ති. චුන්දස්ස, ආනන්ද, කම්මාරපුත්තස්ස එවං විප්පටිසාරො පටිවිනෙතබ්බො’’ති. අථ ඛො භගවා එතමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි –

‘‘දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති,

සංයමතො වෙරං න චීයති;

කුසලො ච ජහාති පාපකං,

රාගදොසමොහක්ඛයා සනිබ්බුතො’’ති.

චතුත්ථො භාණවාරො.