4. චතුත්ථපාරාජිකං

චතුසච්චවිදූ සත්ථා, චතුත්ථං යං පකාසයි;

පාරාජිකං තස්ස දානි, පත්තො සංවණ්ණනාක්කමො.

යස්මා තස්මා සුවිඤ්ඤෙය්‍යං, යං පුබ්බෙ ච පකාසිතං;

තං වජ්ජයිත්වා අස්සාපි, හොති සංවණ්ණනා අයං.

වග්ගුමුදාතීරියභික්ඛුවත්ථුවණ්ණනා

193. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙසාලියං විහරති…පෙ… ගිහීනං කම්මන්තං අධිට්ඨෙමාති ගිහීනං ඛෙත්තෙසු චෙව ආරාමාදීසු ච කත්තබ්බකිච්චං අධිට්ඨාම; ‘‘එවං කාතබ්බං, එවං න කාතබ්බ’’න්ති ආචික්ඛාම චෙව අනුසාසාම චාති වුත්තං හොති. දූතෙය්‍යන්ති දූතකම්මං. උත්තරිමනුස්සධම්මස්සාති මනුස්සෙ උත්තිණ්ණධම්මස්ස; මනුස්සෙ අතික්කමිත්වා බ්‍රහ්මත්තං වා නිබ්බානං වා පාපනකධම්මස්සාති අත්ථො. උත්තරිමනුස්සානං වා සෙට්ඨපුරිසානං ඣායීනඤ්ච අරියානඤ්ච ධම්මස්ස. අසුකො භික්ඛූතිආදීසු අත්තනා එවං මන්තයිත්වා පච්ඡා ගිහීනං භාසන්තා ‘‘බුද්ධරක්ඛිතො නාම භික්ඛු පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී, ධම්මරක්ඛිතො දුතියස්සා’’ති එවං නාමවසෙනෙව වණ්ණං භාසිංසූති වෙදිතබ්බො. තත්ථ එසොයෙව ඛො ආවුසො සෙය්‍යොති කම්මන්තාධිට්ඨානං දූතෙය්‍යහරණඤ්ච බහුසපත්තං මහාසමාරම්භං න ච සමණසාරුප්පං. තතො පන උභයතොපි එසො එව සෙය්‍යො පාසංසතරො සුන්දරතරො යො අම්හාකං ගිහීනං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස වණ්ණො භාසිතො. කිං වුත්තං හොති? ඉරියාපථං සණ්ඨපෙත්වා නිසින්නං වා චඞ්කමන්තං වා පුච්ඡන්තානං වා අපුච්ඡන්තානං වා ගිහීනං ‘‘අයං අසුකො නාම භික්ඛු පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී’’ති එවමාදිනා නයෙන යො අම්හාකං අඤ්ඤෙන අඤ්ඤස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස වණ්ණො භාසිතො භවිස්සති, එසො එව සෙය්‍යොති. අනාගතසම්බන්ධෙ පන අසති න එතෙහි සො තස්මිං ඛණෙ භාසිතොව යස්මා න යුජ්ජති, තස්මා අනාගතසම්බන්ධං කත්වා ‘‘යො එවං භාසිතො භවිස්සති, සො එව සෙය්‍යො’’ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ලක්ඛණං පන සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බං.

194. වණ්ණවා අහෙසුන්ති අඤ්ඤොයෙව නෙසං අභිනවො සරීරවණ්ණො උප්පජ්ජි, තෙන වණ්ණෙන වණ්ණවන්තො අහෙසුං. පීණින්ද්‍රියාති පඤ්චහි පසාදෙහි අභිනිවිට්ඨොකාසස්ස පරිපුණ්ණත්තා මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං අමිලාතභාවෙන පීණින්ද්‍රියා. පසන්නමුඛවණ්ණාති කිඤ්චාපි අවිසෙසෙන වණ්ණවන්තො සරීරවණ්ණතො පන නෙසං මුඛවණ්ණො අධිකතරං පසන්නො; අච්ඡො අනාවිලො පරිසුද්ධොති අත්ථො. විප්පසන්නඡවිවණ්ණාති යෙන ච තෙ මහාකණිකාරපුප්ඵාදිසදිසෙන වණ්ණෙන වණ්ණවන්තො, තාදිසො අඤ්ඤෙසම්පි මනුස්සානං වණ්ණො අත්ථි. යථා පන ඉමෙසං; එවං න තෙසං ඡවිවණ්ණො විප්පසන්නො. තෙන වුත්තං – ‘‘විප්පසන්නඡවිවණ්ණා’’ති. ඉතිහ තෙ භික්ඛූ නෙව උද්දෙසං න පරිපුච්ඡං න කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජන්තා. අථ ඛො කුහකතාය අභූතගුණසංවණ්ණනාය ලද්ධානි පණීතභොජනානි භුඤ්ජිත්වා යථාසුඛං නිද්දාරාමතං සඞ්ගණිකාරාමතඤ්ච අනුයුඤ්ජන්තා ඉමං සරීරසොභං පාපුණිංසු, යථා තං බාලා භන්තමිගප්පටිභාගාති.

වග්ගුමුදාතීරියාති වග්ගුමුදාතීරවාසිනො. කච්චි භික්ඛවෙ ඛමනීයන්ති භික්ඛවෙ කච්චි තුම්හාකං ඉදං චතුචක්කං නවද්වාරං සරීරයන්තං ඛමනීයං සක්කා ඛමිතුං සහිතුං පරිහරිතුං න කිඤ්චි දුක්ඛං උප්පාදෙතීති. කච්චි යාපනීයන්ති කච්චි සබ්බකිච්චෙසු යාපෙතුං ගමෙතුං සක්කා, න කිඤ්චි අන්තරායං දස්සෙතීති. කුච්ඡි පරිකන්තොති කුච්ඡි පරිකන්තිතො වරං භවෙය්‍ය; ‘‘පරිකත්තො’’තිපි පාඨො යුජ්ජති. එවං වග්ගුමුදාතීරියෙ අනෙකපරියායෙන විගරහිත්වා ඉදානි යස්මා තෙහි කතකම්මං චොරකම්මං හොති, තස්මා ආයතිං අඤ්ඤෙසම්පි එවරූපස්ස කම්මස්ස අකරණත්ථං අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි.

195. ආමන්තෙත්වා ච පන ‘‘පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ මහාචොරා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සන්තො සංවිජ්ජමානාති අත්ථි චෙව උපලබ්භන්ති චාති වුත්තං හොති. ඉධාති ඉමස්මිං සත්තලොකෙ. එවං හොතීති එවං පුබ්බභාගෙ ඉච්ඡා උප්පජ්ජති. කුදාස්සු නාමාහන්ති එත්ථ සුඉති නිපාතො; කුදා නාමාති අත්ථො. සො අපරෙන සමයෙනාති සො පුබ්බභාගෙ එවං චින්තෙත්වා අනුක්කමෙන පරිසං වඩ්ඪෙන්තො පන්ථදූහනකම්මං පච්චන්තිමගාමවිලොපන්ති එවමාදීනි කත්වා වෙපුල්ලප්පත්තපරිසො හුත්වා ගාමෙපි අගාමෙ, ජනපදෙපි අජනපදෙ කරොන්තො හනන්තො ඝාතෙන්තො ඡින්දන්තො ඡෙදාපෙන්තො පචන්තො පාචෙන්තො.

ඉති බාහිරකමහාචොරං දස්සෙත්වා තෙන සදිසෙ සාසනෙ පඤ්ච මහාචොරෙ දස්සෙතුං ‘‘එවමෙව ඛො’’තිආදිමාහ. තත්ථ පාපභික්ඛුනොති අඤ්ඤෙසු ඨානෙසු මූලච්ඡින්නො පාරාජිකප්පත්තො ‘‘පාපභික්ඛූ’’ති වුච්චති. ඉධ පන පාරාජිකං අනාපන්නො ඉච්ඡාචාරෙ ඨිතො ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි මද්දිත්වා විචරන්තො ‘‘පාපභික්ඛූ’’ති අධිප්පෙතො. තස්සාපි බාහිරකචොරස්ස විය පුබ්බභාගෙ එවං හොති – ‘‘කුදාස්සු නාමාහං…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති. තත්ථ සක්කතොති සක්කාරප්පත්තො. ගරුකතොති ගරුකාරප්පත්තො. මානිතොති මනසා පියායිතො. පූජිතොති චතුපච්චයාභිහාරපූජාය පූජිතො. අපචිතොති අපචිතිප්පත්තො. තත්ථ යස්ස චත්තාරො පච්චයෙ සක්කරිත්වා සුට්ඨු අභිසඞ්ඛතෙ පණීතපණීතෙ කත්වා දෙන්ති, සො සක්කතො. යස්මිං ගරුභාවං පච්චුපෙත්වා දෙන්ති, සො ගරුකතො. යං මනසා පියායන්ති, සො මානිතො. යස්ස සබ්බම්පෙතං කරොන්ති, සො පූජිතො. යස්ස අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මාදිවසෙන පරමනිපච්චකාරං කරොන්ති, සො අපචිතො. ඉමස්ස ච පන සබ්බම්පි ඉමං ලොකාමිසං පත්ථයමානස්ස එවං හොති.

සො අපරෙන සමයෙනාති සො පුබ්බභාගෙ එවං චින්තෙත්වා අනුක්කමෙන සික්ඛාය අතිබ්බගාරවෙ උද්ධතෙ උන්නළෙ චපලෙ මුඛරෙ විකිණ්ණවාචෙ මුට්ඨස්සතී අසම්පජානෙ පාකතින්ද්‍රියෙ ආචරියුපජ්ඣායෙහි පරිච්චත්තකෙ ලාභගරුකෙ පාපභික්ඛූ සඞ්ගණ්හිත්වා ඉරියාපථසණ්ඨපනාදීනි කුහකවත්තානි සික්ඛාපෙත්වා ‘‘අයං ථෙරො අසුකස්මිං නාම සෙනාසනෙ වස්සං උපගම්ම වත්තපටිපත්තිං පූරයමානො වස්සං වසිත්වා නිග්ගතො’’ති ලොකසම්මතසෙනාසනසංවණ්ණනාදීහි උපායෙහි ලොකං පරිපාචෙතුං පටිබලෙහි ජාතකාදීසු කතපරිචයෙහි සරසම්පන්නෙහි පාපභික්ඛූහි සංවණ්ණියමානගුණො හුත්වා සතෙන වා සහස්සෙන වා පරිවුතො…පෙ… භෙසජ්ජපරික්ඛාරානං. අයං භික්ඛවෙ පඨමො මහාචොරොති අයං සන්ධිච්ඡෙදාදිචොරකො විය න එකං කුලං න ද්වෙ, අථ ඛො මහාජනං වඤ්චෙත්වා චතුපච්චයගහණතො ‘‘පඨමො මහාචොරො’’ති වෙදිතබ්බො. යෙ පන සුත්තන්තිකා වා ආභිධම්මිකා වා විනයධරා වා භික්ඛූ භික්ඛාචාරෙ අසම්පජ්ජමානෙ පාළිං වාචෙන්තා අට්ඨකථං කථෙන්තා අනුමොදනාය ධම්මකථාය ඉරියාපථසම්පත්තියා ච ලොකං පසාදෙන්තා ජනපදචාරිකං චරන්ති සක්කතා ගරුකතා මානිතා පූජිතා අපචිතා, තෙ ‘‘තන්තිපවෙණිඝටනකා සාසනජොතකා’’ති වෙදිතබ්බා.

තථාගතප්පවෙදිතන්ති තථාගතෙන පටිවිද්ධං පච්චක්ඛකතං ජානාපිතං වා. අත්තනො දහතීති පරිසමජ්ඣෙ පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච සංසන්දිත්වා මධුරෙන සරෙන පසාදනීයං සුත්තන්තං කථෙත්වා ධම්මකථාවසෙන අච්ඡරියබ්භුතජාතෙන විඤ්ඤූජනෙන ‘‘අහො, භන්තෙ, පාළි ච අට්ඨකථා ච සුපරිසුද්ධා, කස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හිත්ථා’’ති පුච්ඡිතො ‘‘කො අම්හාදිසෙ උග්ගහාපෙතුං සමත්ථො’’ති ආචරියං අනුද්දිසිත්වා අත්තනා පටිවිද්ධං සයම්භුඤාණාධිගතං ධම්මවිනයං පවෙදෙති. අයං තථාගතෙන සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙත්වා කිච්ඡෙන කසිරෙන පටිවිද්ධධම්මත්ථෙනකො දුතියො මහාචොරො.

සුද්ධං බ්‍රහ්මචාරින්ති ඛීණාසවභික්ඛුං. පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරන්තන්ති නිරුපක්කිලෙසං සෙට්ඨචරියං චරන්තං; අඤ්ඤම්පි වා අනාගාමිං ආදිං කත්වා යාව සීලවන්තං පුථුජ්ජනං අවිප්පටිසාරාදිවත්ථුකං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරන්තං. අමූලකෙන අබ්‍රහ්මචරියෙන අනුද්ධංසෙතීති තස්මිං පුග්ගලෙ අවිජ්ජමානෙන අන්තිමවත්ථුනා අනුවදති චොදෙති; අයං විජ්ජමානගුණමක්ඛී අරියගුණත්ථෙනකො තතියො මහාචොරො.

ගරුභණ්ඩානි ගරුපරික්ඛාරානීති යථා අදින්නාදානෙ ‘‘චතුරො ජනා සංවිධාය ගරුභණ්ඩං අවාහරු’’න්ති (පරි. 479) එත්ථ පඤ්චමාසකග්ඝනකං ‘‘ගරුභණ්ඩ’’න්ති වුච්චති, ඉධ පන න එවං. අථ ඛො ‘‘පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙ, අවිස්සජ්ජියානි න විස්සජ්ජෙතබ්බානි සඞ්ඝෙන වා ගණෙන වා පුග්ගලෙන වා. විස්සජ්ජිතානිපි අවිස්සජ්ජිතානි හොන්ති. යො විස්සජ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. කතමානි පඤ්ච? ආරාමො, ආරාමවත්ථු…පෙ… දාරුභණ්ඩං, මත්තිකාභණ්ඩ’’න්ති වචනතො අවිස්සජ්ජිතබ්බත්තා ගරුභණ්ඩානි. ‘‘පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙ, අවෙභඞ්ගියානි න විභජිතබ්බානි සඞ්ඝෙන වා ගණෙන වා පුග්ගලෙන වා. විභත්තානිපි අවිභත්තානි හොන්ති. යො විභජෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. කතමානි පඤ්ච? ආරාමො, ආරාමවත්ථු…පෙ… දාරුභණ්ඩං, මත්තිකාභණ්ඩ’’න්ති (චූළව. 322) වචනතො අවෙභඞ්ගියත්තා සාධාරණපරික්ඛාරභාවෙන ගරුපරික්ඛාරානි. ආරාමො ආරාමවත්ථූතිආදීසු යං වත්තබ්බං තං සබ්බං ‘‘පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙ, අවිස්සජ්ජියානී’’ති ඛන්ධකෙ ආගතසුත්තවණ්ණනායමෙව භණිස්සාම. තෙහි ගිහී සඞ්ගණ්හාතීති තානි දත්වා දත්වා ගිහීං සඞ්ගණ්හාති අනුග්ගණ්හාති. උපලාපෙතීති ‘‘අහො අම්හාකං අය්‍යො’’ති එවං ලපනකෙ අනුබන්ධනකෙ සස්නෙහෙ කරොති. අයං අවිස්සජ්ජියං අවෙභඞ්ගියඤ්ච ගරුපරික්ඛාරං තථාභාවතො ථෙනෙත්වා ගිහි සඞ්ගණ්හනකො චතුත්ථො මහාචොරො. සො ච පනායං ඉමං ගරුභණ්ඩං කුලසඞ්ගණ්හනත්ථං විස්සජ්ජෙන්තො කුලදූසකදුක්කටං ආපජ්ජති. පබ්බාජනීයකම්මාරහො ච හොති. භික්ඛුසඞ්ඝං අභිභවිත්වා ඉස්සරවතාය විස්සජ්ජෙන්තො ථුල්ලච්චයං ආපජ්ජති. ථෙය්‍යචිත්තෙන විස්සජ්ජෙන්තො භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බොති.

අයං අග්ගො මහාචොරොති අයං ඉමෙසං චොරානං ජෙට්ඨචොරො; ඉමිනා සදිසො චොරො නාම නත්ථි, යො පඤ්චින්ද්‍රියග්ගහණාතීතං අතිසණ්හසුඛුමං ලොකුත්තරධම්මං ථෙනෙති. කිං පන සක්කා ලොකුත්තරධම්මො හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීනි විය වඤ්චෙත්වා ථෙනෙත්වා ගහෙතුන්ති? න සක්කා, තෙනෙවාහ – ‘‘යො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපතී’’ති. අයඤ්හි අත්තනි අසන්තං තං ධම්මං කෙවලං ‘‘අත්ථි මය්හං එසො’’ති උල්ලපති, න පන සක්කොති ඨානා චාවෙතුං, අත්තනි වා සංවිජ්ජමානං කාතුං. අථ කස්මා චොරොති වුත්තොති? යස්මා තං උල්ලපිත්වා අසන්තසම්භාවනාය උප්පන්නෙ පච්චයෙ ගණ්හාති. එවඤ්හි ගණ්හතා තෙ පච්චයා සුඛුමෙන උපායෙන වඤ්චෙත්වා ථෙනෙත්වා ගහිතා හොන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘තං කිස්ස හෙතු? ථෙය්‍යාය වො භික්ඛවෙ රට්ඨපිණ්ඩො භුත්තො’’ති. අයඤ්හි එත්ථ අත්ථො – යං අවොචුම්හ – ‘‘අයං අග්ගො මහාචොරො, යො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපතී’’ති. තං කිස්ස හෙතූති කෙන කාරණෙන එතං අවොචුම්හාති චෙ. ‘‘ථෙය්‍යාය වො භික්ඛවෙ රට්ඨපිණ්ඩො භුත්තො’’ති භික්ඛවෙ යස්මා සො තෙන රට්ඨපිණ්ඩො ථෙය්‍යාය ථෙය්‍යචිත්තෙන භුත්තො හොති. එත්ථ හි වොකාරො ‘‘යෙ හි වො අරියා අරඤ්ඤවනපත්ථානී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35-36) විය පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. තස්මා ‘‘තුම්හෙහි භුත්තො’’ති එවමස්ස අත්ථො න දට්ඨබ්බො.

ඉදානි තමෙවත්ථං ගාථාහි විභූතතරං කරොන්තො ‘‘අඤ්ඤථා සන්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤථා සන්තන්ති අපරිසුද්ධකායසමාචාරාදිකෙන අඤ්ඤෙනාකාරෙන සන්තං. අඤ්ඤථා යො පවෙදයෙති පරිසුද්ධකායසමාචාරාදිකෙන අඤ්ඤෙන ආකාරෙන යො පවෙදෙය්‍ය. ‘‘පරමපරිසුද්ධො අහං, අත්ථි මෙ අබ්භන්තරෙ ලොකුත්තරධම්මො’’ති එවං ජානාපෙය්‍ය. පවෙදෙත්වා ච පන තාය පවෙදනාය උප්පන්නං භොජනං අරහා විය භුඤ්ජති. නිකච්ච කිතවස්සෙව භුත්තං ථෙය්‍යෙන තස්ස තන්ති නිකච්චාති වඤ්චෙත්වා අඤ්ඤථා සන්තං අඤ්ඤථා දස්සෙත්වා. අගුම්බඅගච්ඡභූතමෙව සාඛාපලාසපල්ලවාදිච්ඡාදනෙන ගුම්බමිව ගච්ඡමිව ච අත්තානං දස්සෙත්වා. කිතවස්සෙවාති වඤ්චකස්ස කෙරාටිකස්ස ගුම්බගච්ඡසඤ්ඤාය අරඤ්ඤෙ ආගතාගතෙ සකුණෙ ගහෙත්වා ජීවිතකප්පකස්ස සාකුණිකස්සෙව. භුත්තං ථෙය්‍යෙන තස්ස තන්ති තස්සාපි අනරහන්තස්සෙව සතො අරහන්තභාවං දස්සෙත්වා ලද්ධභොජනං භුඤ්ජතො; යං තං භුත්තං තං යථා සාකුණිකකිතවස්ස නිකච්ච වඤ්චෙත්වා සකුණග්ගහණං, එවං මනුස්සෙ වඤ්චෙත්වා ලද්ධස්ස භොජනස්ස භුත්තත්තා ථෙය්‍යෙන භුත්තං නාම හොති.

ඉමං පන අත්ථවසං අජානන්තා යෙ එවං භුඤ්ජන්ති, කාසාවකණ්ඨා…පෙ… නිරයං තෙ උපපජ්ජරෙ කාසාවකණ්ඨාති කාසාවෙන වෙඨිතකණ්ඨා. එත්තකමෙව අරියද්ධජධාරණමත්තං, සෙසං සාමඤ්ඤං නත්ථීති වුත්තං හොති. ‘‘භවිස්සන්ති ඛො පනානන්ද අනාගතමද්ධානං ගොත්‍රභුනො කාසාවකණ්ඨා’’ති (ම. නි. 3.380) එවං වුත්තදුස්සීලානං එතං අධිවචනං. පාපධම්මාති ලාමකධම්මා. අසඤ්ඤතාති කායාදීහි අසඤ්ඤතා. පාපාති ලාමකපුග්ගලා. පාපෙහි කම්මෙහීති තෙහි කරණකාලෙ ආදීනවං අදිස්වා කතෙහි පරවඤ්චනාදීහි පාපකම්මෙහි. නිරයං තෙ උපපජ්ජරෙති නිරස්සාදං දුග්ගතිං තෙ උපපජ්ජන්ති; තස්මා සෙය්‍යො අයොගුළොති ගාථා. තස්සත්ථො – සචායං දුස්සීලො අසඤ්ඤතො ඉච්ඡාචාරෙ ඨිතො කුහනාය ලොකං වඤ්චකො පුග්ගලො තත්තං අග්ගිසිඛූපමං අයොගුළං භුඤ්ජෙය්‍ය අජ්ඣොහරෙය්‍ය, තස්ස යඤ්චෙතං රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජෙය්‍ය, යඤ්චෙතං අයොගුළං, තෙසු ද්වීසු අයොගුළොව භුත්තො සෙය්‍යො සුන්දරතරො පණීතතරො ච භවෙය්‍ය, න හි අයොගුළස්ස භුත්තත්තා සම්පරායෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙනාපි දුජ්ජානපරිච්ඡෙදං දුක්ඛං අනුභවති. එවං පටිලද්ධස්ස පන තස්ස රට්ඨපිණ්ඩස්ස භුත්තත්තා සම්පරායෙ වුත්තප්පකාරං දුක්ඛං අනුභොති, අයඤ්හි කොටිප්පත්තො මිච්ඡාජීවොති.

එවං පාපකිරියාය අනාදීනවදස්සාවීනං ආදීනවං දස්සෙත්වා ‘‘අථ ඛො භගවා වග්ගුමුදාතීරියෙ භික්ඛූ අනෙකපරියායෙන විගරහිත්වා දුබ්භරතාය දුප්පොසතාය…පෙ… ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති ච වත්වා චතුත්ථපාරාජිකං පඤ්ඤපෙන්තො ‘‘යො පන භික්ඛු අනභිජාන’’න්ති ආදිමාහ.

එවං මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන දළ්හං කත්වා චතුත්ථපාරාජිකෙ පඤ්ඤත්තෙ අපරම්පි අනුප්පඤ්ඤත්තත්ථාය අධිමානවත්ථු උදපාදි. තස්සුප්පත්තිදීපනත්ථං එතං වුත්තං – ‘‘එවඤ්චිදං භගවතා භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං හොතී’’ති.

අධිමානවත්ථුවණ්ණනා

196. තත්ථ අදිට්ඨෙ දිට්ඨසඤ්ඤිනොති අරහත්තෙ ඤාණචක්ඛුනා අදිට්ඨෙයෙව ‘‘දිට්ඨං අම්හෙහි අරහත්ත’’න්ති දිට්ඨසඤ්ඤිනො හුත්වා. එස නයො අප්පත්තාදීසු. අයං පන විසෙසො – අප්පත්තෙති අත්තනො සන්තානෙ උප්පත්තිවසෙන අප්පත්තෙ. අනධිගතෙති මග්ගභාවනාය අනධිගතෙ; අප්පටිලද්ධෙතිපි අත්ථො. අසච්ඡිකතෙති අප්පටිවිද්ධෙ පච්චවෙක්ඛණවසෙන වා අප්පච්චක්ඛකතෙ. අධිමානෙනාති අධිගතමානෙන; ‘‘අධිගතා මය’’න්ති එවං උප්පන්නමානෙනාති අත්ථො, අධිකමානෙන වා ථද්ධමානෙනාති අත්ථො. අඤ්ඤං බ්‍යාකරිංසූති අරහත්තං බ්‍යාකරිංසු; ‘‘පත්තං ආවුසො අම්හෙහි අරහත්තං, කතං කරණීය’’න්ති භික්ඛූනං ආරොචෙසුං. තෙසං මග්ගෙන අප්පහීනකිලෙසත්තා කෙවලං සමථවිපස්සනාබලෙන වික්ඛම්භිතකිලෙසානං අපරෙන සමයෙන තථාරූපපච්චයසමායොගෙ රාගාය චිත්තං නමති; රාගත්ථාය නමතීති අත්ථො. එස නයො ඉතරෙසු.

තඤ්ච ඛො එතං අබ්බොහාරිකන්ති තඤ්ච ඛො එතං තෙසං අඤ්ඤබ්‍යාකරණං අබ්බොහාරිකං ආපත්තිපඤ්ඤාපනෙ වොහාරං න ගච්ඡති; ආපත්තියා අඞ්ගං න හොතීති අත්ථො.

කස්ස පනායං අධිමානො උප්පජ්ජති, කස්ස නුප්පජ්ජතීති? අරියසාවකස්ස තාව නුප්පජ්ජති සො හි මග්ගඵලනිබ්බානපහීනකිලෙසඅවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණෙන සඤ්ජාතසොමනස්සො අරියගුණපටිවෙධෙ නික්කඞ්ඛො. තස්මා සොතාපන්නාදීනං ‘‘අහං සකදාගාමී’’තිආදිවසෙන අධිමානො නුප්පජ්ජති. දුස්සීලස්ස නුප්පජ්ජති, සො හි අරියගුණාධිගමෙ නිරාසොව. සීලවතොපි පරිච්චත්තකම්මට්ඨානස්ස නිද්දාරාමතාදිමනුයුත්තස්ස නුප්පජ්ජති. සුපරිසුද්ධසීලස්ස පන කම්මට්ඨානෙ අප්පමත්තස්ස නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා පච්චයපරිග්ගහෙන විතිණ්ණකඞ්ඛස්ස තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස උප්පජ්ජති, උප්පන්නො ච සුද්ධසමථලාභිං වා සුද්ධවිපස්සනාලාභිං වා අන්තරා ඨපෙති, සො හි දසපි වීසතිපි තිංසම්පි වස්සානි කිලෙසසමුදාචාරං අපස්සිත්වා ‘‘අහං සොතාපන්නො’’ති වා ‘‘සකදාගාමී’’ති වා ‘‘අනාගාමී’’ති වා මඤ්ඤති. සමථවිපස්සනාලාභිං පන අරහත්තෙයෙව ඨපෙති. තස්ස හි සමාධිබලෙන කිලෙසා වික්ඛම්භිතා, විපස්සනාබලෙන සඞ්ඛාරා සුපරිග්ගහිතා, තස්මා සට්ඨිම්පි වස්සානි අසීතිම්පි වස්සානි වස්සසතම්පි කිලෙසා න සමුදාචරන්ති, ඛීණාසවස්සෙව චිත්තචාරො හොති. සො එවං දීඝරත්තං කිලෙසසමුදාචාරං අපස්සන්තො අන්තරා අඨත්වාව ‘‘අරහා අහ’’න්ති මඤ්ඤතීති.

සවිභඞ්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා

197. අනභිජානන්ති න අභිජානං. යස්මා පනායං අනභිජානං සමුදාචරති, ස්වස්ස සන්තානෙ අනුප්පන්නො ඤාණෙන ච අසච්ඡිකතොති අභූතො හොති. තෙනස්ස පදභාජනෙ ‘‘අසන්තං අභූතං අසංවිජ්ජමාන’’න්ති වත්වා ‘‘අජානන්තො අපස්සන්තො’’ති වුත්තං.

උත්තරිමනුස්සධම්මන්ති උත්තරිමනුස්සානං ඣායීනඤ්චෙව අරියානඤ්ච ධම්මං. අත්තුපනායිකන්ති අත්තනි තං උපනෙති, අත්තානං වා තත්ථ උපනෙතීති අත්තුපනායිකො, තං අත්තුපනායිකං; එවං කත්වා සමුදාචරෙය්‍යාති සම්බන්ධො. පදභාජනෙ පන යස්මා උත්තරිමනුස්සධම්මො නාම ඣානං විමොක්ඛං සමාධි සමාපත්ති ඤාණදස්සනං…පෙ… සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරතීති එවං ඣානාදයො අනෙකධම්මා වුත්තා. තස්මා තෙසං සබ්බෙසං වසෙන අත්තුපනායිකභාවං දස්සෙන්තො ‘‘තෙ වා කුසලෙ ධම්මෙ අත්තනි උපනෙතී’’ති බහුවචනනිද්දෙසං අකාසි. තත්ථ ‘‘එතෙ ධම්මා මයි සන්දිස්සන්තී’’ති සමුදාචරන්තො අත්තනි උපනෙති. ‘‘අහං එතෙසු සන්දිස්සාමී’’ති සමුදාචරන්තො අත්තානං තෙසු උපනෙතීති වෙදිතබ්බො.

අලමරියඤාණදස්සනන්ති එත්ථ ලොකියලොකුත්තරා පඤ්ඤා ජානනට්ඨෙන ඤාණං, චක්ඛුනා දිට්ඨමිව ධම්මං පච්චක්ඛකරණතො දස්සනට්ඨෙන දස්සනන්ති ඤාණදස්සනං. අරියං විසුද්ධං උත්තමං ඤාණදස්සනන්ති අරියඤාණදස්සනං. අලං පරියත්තං කිලෙසවිද්ධංසනසමත්ථං අරියඤාණදස්සනමෙත්ථ, ඣානාදිභෙදෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ අලං වා අරියඤාණදස්සනමස්සාති අලමරියඤාණදස්සනො, තං අලමරියඤාණදස්සනං උත්තරිමනුස්සධම්මන්ති එවං පදත්ථසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තත්ථ යෙන ඤාණදස්සනෙන සො අලමරියඤාණදස්සනොති වුච්චති. තදෙව දස්සෙතුං ‘‘ඤාණන්ති තිස්සො විජ්ජා, දස්සනන්ති යං ඤාණං තං දස්සනං; යං දස්සනං තං ඤාණ’’න්ති විජ්ජාසීසෙන පදභාජනං වුත්තං. මහග්ගතලොකුත්තරා පනෙත්ථ සබ්බාපි පඤ්ඤා ‘‘ඤාණ’’න්ති වෙදිතබ්බා.

සමුදාචරෙය්‍යාති වුත්තප්පකාරමෙතං උත්තරිමනුස්සධම්මං අත්තුපනායිකං කත්වා ආරොචෙය්‍ය. ඉත්ථියා වාතිආදි පන ආරොචෙතබ්බපුග්ගලනිදස්සනං. එතෙසඤ්හි ආරොචිතෙ ආරොචිතං හොති න දෙවමාරබ්‍රහ්මානං, නාපි පෙතයක්ඛතිරච්ඡානගතානන්ති. ඉති ජානාමි ඉති පස්සාමීති සමුදාචරණාකාරනිදස්සනමෙතං. පදභාජනෙ පනස්ස ‘‘ජානාමහං එතෙ ධම්මෙ, පස්සාමහං එතෙ ධම්මෙ’’ති ඉදං තෙසු ඣානාදීසු ධම්මෙසු ජානනපස්සනානං පවත්තිදීපනං, ‘‘අත්ථි ච මෙ එතෙ ධම්මා’’තිආදි අත්තුපනායිකභාවදීපනං.

198. තතො අපරෙන සමයෙනාති ආපත්තිපටිජානනසමයදස්සනමෙතං. අයං පන ආරොචිතක්ඛණෙයෙව පාරාජිකං ආපජ්ජති. ආපත්තිං පන ආපන්නො යස්මා පරෙන චොදිතො වා අචොදිතො වා පටිජානාති; තස්මා ‘‘සමනුග්ගාහියමානො වා අසමනුග්ගාහියමානො වා’’ති වුත්තං.

තත්ථ සමනුග්ගාහියමානෙ තාව – කිං තෙ අධිගතන්ති අධිගමපුච්ඡා; ඣානවිමොක්ඛාදීසු, සොතාපත්තිමග්ගාදීසු වා කිං තයා අධිගතන්ති. කින්ති තෙ අධිගතන්ති උපායපුච්ඡා. අයඤ්හි එත්ථාධිප්පායො – කිං තයා අනිච්චලක්ඛණං ධුරං කත්වා අධිගතං, දුක්ඛානත්තලක්ඛණෙසු අඤ්ඤතරං වා? කිං වා සමාධිවසෙන අභිනිවිසිත්වා, උදාහු විපස්සනාවසෙන? තථා කිං රූපෙ අභිනිවිසිත්වා, උදාහු අරූපෙ? කිං වා අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා, උදාහු බහිද්ධාති? කදා තෙ අධිගතන්ති කාලපුච්ඡා. පුබ්බණ්හමජ්ඣන්හිකාදීසු කතරස්මිං කාලෙති වුත්තං හොති? කත්ථ තෙ අධිගතන්ති ඔකාසපුච්ඡා. කතරස්මිං ඔකාසෙ, කිං රත්තිට්ඨානෙ, දිවාට්ඨානෙ, රුක්ඛමූලෙ, මණ්ඩපෙ, කතරස්මිං වා විහාරෙති වුත්තං හොති. කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනාති පහීනකිලෙසපුච්ඡා. කතරමග්ගවජ්ඣා තව කිලෙසා පහීනාති වුත්තං හොති. කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති පටිලද්ධධම්මපුච්ඡා. පඨමමග්ගාදීසු කතමෙසං ධම්මානං ත්වං ලාභීති වුත්තං හොති.

තස්මා ඉදානි චෙපි කොචි භික්ඛු උත්තරිමනුස්සධම්මාධිගමං බ්‍යාකරෙය්‍ය, න සො එත්තාවතාව සක්කාතබ්බො. ඉමෙසු පන ඡසු ඨානෙසු සොධනත්ථං වත්තබ්බො – ‘‘කිං තෙ අධිගතං, කිං ඣානං, උදාහු විමොක්ඛාදීසු අඤ්ඤතර’’න්ති? යො හි යෙන අධිගතො ධම්මො, සො තස්ස පාකටො හොති. සචෙ ‘‘ඉදං නාම මෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කින්ති තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘අනිච්චලක්ඛණාදීසු කිං ධුරං කත්වා අට්ඨතිංසාය වා ආරම්මණෙසු රූපාරූපඅජ්ඣත්තබහිද්ධාදිභෙදෙසු වා ධම්මෙසු කෙන මුඛෙන අභිනිවිසිත්වා’’ති යො හි යස්සාභිනිවෙසො, සො තස්ස පාකටො හොති. සචෙ ‘‘අයං නාම මෙ අභිනිවෙසො එවං මයා අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කදා තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං පුබ්බණ්හෙ, උදාහු මජ්ඣන්හිකාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං කාලෙ’’ති සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතකාලො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘අසුකස්මිං නාම කාලෙ අධිගතන්ති වදති, තතො ‘‘කත්ථ තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං දිවාට්ඨානෙ, උදාහු රත්තිට්ඨානාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං ඔකාසෙ’’ති සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතොකාසො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘අසුකස්මිං නාම මෙ ඔකාසෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං පඨමමග්ගවජ්ඣා, උදාහු දුතියාදිමග්ගවජ්ඣා’’ති සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතමග්ගෙන පහීනකිලෙසා පාකටා හොන්ති. සචෙ ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති වදති, තතො ‘‘කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභී’’ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං සොතාපත්තිමග්ගස්ස, උදාහු සකදාගාමිමග්ගාදීසු අඤ්ඤතරස්සා’’ති සබ්බෙසං හි අත්තනා අධිගතධම්මා පාකටා හොන්ති. සචෙ ‘‘ඉමෙසං නාමාහං ධම්මානං ලාභී’’ති වදති, එත්තාවතාපිස්ස වචනං න සද්ධාතබ්බං, බහුස්සුතා හි උග්ගහපරිපුච්ඡාකුසලා භික්ඛූ ඉමානි ඡ ඨානානි සොධෙතුං සක්කොන්ති.

ඉමස්ස පන භික්ඛුනො ආගමනපටිපදා සොධෙතබ්බා. යදි ආගමනපටිපදා න සුජ්ඣති, ‘‘ඉමාය පටිපදාය ලොකුත්තරධම්මො නාම න ලබ්භතී’’ති අපනෙතබ්බො. යදි පනස්ස ආගමනපටිපදා සුජ්ඣති, ‘‘දීඝරත්තං තීසු සික්ඛාසු අප්පමත්තො ජාගරියමනුයුත්තො චතූසු පච්චයෙසු අලග්ගො ආකාසෙ පාණිසමෙන චෙතසා විහරතී’’ති පඤ්ඤායති, තස්ස භික්ඛුනො බ්‍යාකරණං පටිපදාය සද්ධිං සංසන්දති. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන සද්ධිං සංසන්දති සමෙති; එවමෙව සුපඤ්ඤත්තා තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා චා’’ති (දී. නි. 2.296) වුත්තසදිසං හොති.

අපිච ඛො න එත්තකෙනාපි සක්කාරො කාතබ්බො. කස්මා? එකච්චස්ස හි පුථුජ්ජනස්සාපි සතො ඛීණාසවපටිපත්තිසදිසා පටිපදා හොති, තස්මා සො භික්ඛු තෙහි තෙහි උපායෙහි උත්තාසෙතබ්බො. ඛීණාසවස්ස නාම අසනියාපි මත්ථකෙ පතමානාය භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා න හොති. සචස්ස භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා උප්පජ්ජති, ‘‘න ත්වං අරහා’’ති අපනෙතබ්බො. සචෙ පන අභීරූ අච්ඡම්භී අනුත්‍රාසී හුත්වා සීහො විය නිසීදති, අයං භික්ඛු සම්පන්නවෙය්‍යාකරණො සමන්තා රාජරාජමහාමත්තාදීහි පෙසිතං සක්කාරං අරහතීති.

පාපිච්ඡොති යා සා ‘‘ඉධෙකච්චො දුස්සීලොව සමානො සීලවාති මං ජනො ජානාතූති ඉච්ඡතී’’තිආදිනා (විභ. 851) නයෙන වුත්තා පාපිච්ඡා තාය සමන්නාගතො. ඉච්ඡාපකතොති තාය පාපිකාය ඉච්ඡාය අපකතො අභිභූතො පාරාජිකො හුත්වා.

විසුද්ධාපෙක්ඛොති අත්තනො විසුද්ධිං අපෙක්ඛමානො ඉච්ඡමානො පත්ථයමානො. අයඤ්හි යස්මා පාරාජිකං ආපන්නො, තස්මා භික්ඛුභාවෙ ඨත්වා අභබ්බො ඣානාදීනි අධිගන්තුං, භික්ඛුභාවො හිස්ස සග්ගන්තරායො චෙව හොති මග්ගන්තරායො ච. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සාමඤ්ඤං දුප්පරාමට්ඨං නිරයායුපකඩ්ඪතී’’ති (ධ. ප. 311). අපරම්පි වුත්තං – ‘‘සිථිලො හි පරිබ්බාජො, භිය්‍යො ආකිරතෙ රජ’’න්ති (ධ. ප. 313). ඉච්චස්ස භික්ඛුභාවො විසුද්ධි නාම න හොති. යස්මා පන ගිහී වා උපාසකො වා ආරාමිකො වා සාමණෙරො වා හුත්වා දානසරණසීලසංවරාදීහි සග්ගමග්ගං වා ඣානවිමොක්ඛාදීහි මොක්ඛමග්ගං වා ආරාධෙතුං භබ්බො හොති, තස්මාස්ස ගිහිආදිභාවො විසුද්ධි නාම හොති, තස්මා තං විසුද්ධිං අපෙක්ඛනතො ‘‘විසුද්ධාපෙක්ඛො’’ති වුච්චති. තෙනෙව චස්ස පදභාජනෙ ‘‘ගිහී වා හොතුකාමො’’තිආදි වුත්තං.

එවං වදෙය්‍යාති එවං භණෙය්‍ය. කථං? ‘‘අජානමෙවං ආවුසො අවචං ජානාමි, අපස්සං පස්සාමී’’ති. පදභාජනෙ පන ‘‘එවං වදෙය්‍යා’’ති ඉදං පදං අනුද්ධරිත්වාව යථා වදන්තො ‘‘අජානමෙවං ආවුසො අවචං ජානාමි, අපස්සං පස්සාමී’’ති වදති නාමාති වුච්චති, තං ආකාරං දස්සෙතුං ‘‘නාහං එතෙ ධම්මෙ ජානාමී’’තිආදි වුත්තං. තුච්ඡං මුසා විලපින්ති අහං වචනත්ථවිරහතො තුච්ඡං වඤ්චනාධිප්පායතො මුසා විලපිං, අභණින්ති වුත්තං හොති. පදභාජනෙ පනස්ස අඤ්ඤෙන පදබ්‍යඤ්ජනෙන අත්ථමත්තං දස්සෙතුං ‘‘තුච්ඡකං මයා භණිත’’න්තිආදි වුත්තං.

පුරිමෙ උපාදායාති පුරිමානි තීණි පාරාජිකානි ආපන්නෙ පුග්ගලෙ උපාදාය. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථත්තා ච පාකටමෙවාති.

පදභාජනීයවණ්ණනා

199. එවං උද්දිට්ඨසික්ඛාපදං පදානුක්කමෙන විභජිත්වා ඉදානි යස්මා හෙට්ඨා පදභාජනීයම්හි ‘‘ඣානං විමොක්ඛං සමාධි සමාපත්ති ඤාණදස්සනං…පෙ… සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරතී’’ති එවං සංඛිත්තෙනෙව උත්තරිමනුස්සධම්මො දස්සිතො, න විත්ථාරෙන ආපත්තිං ආරොපෙත්වා තන්ති ඨපිතා. සඞ්ඛෙපදස්සිතෙ ච අත්ථෙ න සබ්බෙ සබ්බාකාරෙන නයං ගහෙතුං සක්කොන්ති, තස්මා සබ්බාකාරෙන නයග්ගහණත්ථං පුන තදෙව පදභාජනං මාතිකාඨානෙ ඨපෙත්වා විත්ථාරතො උත්තරිමනුස්සධම්මං දස්සෙත්වා ආපත්තිභෙදං දස්සෙතුකාමො ‘‘ඣානන්ති පඨමං ඣානං, දුතියං ඣාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පඨමජ්ඣානාදීහි මෙත්තාඣානාදීනිපි අසුභජ්ඣානාදීනිපි ආනාපානස්සතිසමාධිජ්ඣානම්පි ලොකියජ්ඣානම්පි ලොකුත්තරජ්ඣානම්පි සඞ්ගහිතමෙව. තස්මා ‘‘පඨමං ඣානං සමාපජ්ජින්තිපි…පෙ… චතුත්ථං ජ්ඣානං, මෙත්තාඣානං, උපෙක්ඛාඣානං අසුභජ්ඣානං ආනාපානස්සතිසමාධිජ්ඣානං, ලොකියජ්ඣානං, ලොකුත්තරජ්ඣානං සමාපජ්ජි’’න්තිපි භණන්තො පාරාජිකොව හොතීති වෙදිතබ්බො.

සුට්ඨු මුත්තො විවිධෙහි වා කිලෙසෙහි මුත්තොති විමොක්ඛො. සො පනායං රාගදොසමොහෙහි සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතො. රාගදොසමොහනිමිත්තෙහි අනිමිත්තත්තා අනිමිත්තො. රාගදොසමොහපණිධීනං අභාවතො අප්පණිහිතොති වුච්චති. චිත්තං සමං ආදහති ආරම්මණෙ ඨපෙතීති සමාධි. අරියෙහි සමාපජ්ජිතබ්බතො සමාපත්ති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච විමොක්ඛත්තිකෙන ච සමාධිත්තිකෙන ච අරියමග්ගොව වුත්තො. සමාපත්තිත්තිකෙන පන ඵලසමාපත්ති. තෙසු යංකිඤ්චි එකම්පි පදං ගහෙත්වා ‘‘අහං ඉමස්ස ලාභීම්හී’’ති භණන්තො පාරාජිකොව හොති.

තිස්සො විජ්ජාති පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛු, ආසවානං ඛයෙ ඤාණන්ති. තත්ථ එකිස්සාපි නාමං ගහෙත්වා ‘‘අහං ඉමිස්සා විජ්ජාය ලාභීම්හී’’ති භණන්තො පාරාජිකො හොති. සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං පන ‘‘විජ්ජානං ලාභීම්හී’ති භණන්තොපි ‘තිස්සන්නං විජ්ජානං ලාභීම්හී’ති භණන්තොපි පාරාජිකො වා’’ති වුත්තං. මග්ගභාවනාපදභාජනෙ වුත්තා සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මා මග්ගසම්පයුත්තා ලොකුත්තරාව ඉධාධිප්පෙතා. තස්මා ලොකුත්තරානං සතිපට්ඨානානං සම්මප්පධානානං ඉද්ධිපාදානං ඉන්ද්‍රියානං බලානං බොජ්ඣඞ්ගානං අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස ලාභීම්හීති වදතො පාරාජිකන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. මහාපච්චරියාදීසු පන ‘‘සතිපට්ඨානානං ලාභීම්හී’ති එවං එකෙකකොට්ඨාසවසෙනාපි ‘කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානස්ස ලාභීම්හී’ති එවං තත්ථ එකෙකධම්මවසෙනාපි වදතො පාරාජිකමෙවා’’ති වුත්තං තම්පි සමෙති. කස්මා? මග්ගක්ඛණුප්පන්නෙයෙව සන්ධාය වුත්තත්තා. ඵලසච්ඡිකිරියායපි එකෙකඵලවසෙන පාරාජිකං වෙදිතබ්බං.

රාගස්ස පහානන්තිආදිත්තිකෙ කිලෙසප්පහානමෙව වුත්තං. තං පන යස්මා මග්ගෙන විනා නත්ථි, තතියමග්ගෙන හි කාමරාගදොසානං පහානං, චතුත්ථෙන මොහස්ස, තස්මා ‘‘රාගො මෙ පහීනො’’තිආදීනි වදතොපි පාරාජිකං වුත්තං.

රාගා චිත්තං විනීවරණතාතිආදිත්තිකෙ ලොකුත්තරචිත්තමෙව වුත්තං. තස්මා ‘‘රාගා මෙ චිත්තං විනීවරණ’’න්තිආදීනි වදතොපි පාරාජිකමෙව.

සුඤ්ඤාගාරපදභාජනෙ පන යස්මා ඣානෙන අඝටෙත්වා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරමාමී’’ති වචනමත්තෙන පාරාජිකං නාධිප්පෙතං, තස්මා ‘‘පඨමෙන ඣානෙන සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරතී’’තිආදි වුත්තං. තස්මා යො ඣානෙන ඝටෙත්වා ‘‘ඉමිනා නාම ඣානෙන සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරමාමී’’ති වදති, අයමෙව පාරාජිකො හොතීති වෙදිතබ්බො.

යා ච ‘‘ඤාණ’’න්ති ඉමස්ස පදභාජනෙ අම්බට්ඨසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.254 ආදයො) වුත්තාසු අට්ඨසු විජ්ජාසු විපස්සනාඤාණමනොමයිද්ධිඉද්ධිවිධදිබ්බසොතචෙතොපරියඤාණභෙදා පඤ්ච විජ්ජා න ආගතා, තාසු එකා විපස්සනාව පාරාජිකවත්ථු න හොති, සෙසා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. තස්මා ‘‘විපස්සනාය ලාභීම්හී’’තිපි ‘‘විපස්සනාඤාණස්ස ලාභීම්හී’’තිපි වදතො පාරාජිකං නත්ථි. ඵුස්සදෙවත්ථෙරො පන භණති – ‘‘ඉතරාපි චතස්සො විජ්ජා ඤාණෙන අඝටිතා පාරාජිකවත්ථූ න හොන්ති. තස්මා ‘මනොමයස්ස ලාභීම්හි, ඉද්ධිවිධස්ස, දිබ්බාය සොතධාතුයා, චෙතොපරියස්ස ලාභීම්හී’ති වදතොපි පාරාජිකං නත්ථී’’ති. තං තස්ස අන්තෙවාසිකෙහෙව පටික්ඛිත්තං – ‘‘ආචරියො න ආභිධම්මිකො භුම්මන්තරං න ජානාති, අභිඤ්ඤා නාම චතුත්ථජ්ඣානපාදකොව මහග්ගතධම්මො, ඣානෙනෙව ඉජ්ඣති. තස්මා මනොමයස්ස ලාභීම්හී’ති වා ‘මනොමයඤාණස්ස ලාභීම්හී’ති වා යථා වා තථා වා වදතු පාරාජිකමෙවා’’ති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි නිබ්බානං පාළියා අනාගතං, අථ ඛො ‘‘නිබ්බානං මෙ පත්ත’’න්ති වා ‘‘සච්ඡිකත’’න්ති වා වදතො පාරාජිකමෙව. කස්මා? නිබ්බානස්ස නිබ්බත්තිතලොකුත්තරත්තා. තථා ‘‘චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣිං පටිවිද්ධානි මයා’’ති වදතොපි පාරාජිකමෙව. කස්මා? සච්චප්පටිවෙධොති හි මග්ගස්ස පරියායවචනං. යස්මා පන ‘‘තිස්සො පටිසම්භිදා කාමාවචරකුසලතො චතූසු ඤාණසම්පයුත්තෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජන්ති, ක්‍රියතො චතූසු ඤාණසම්පයුත්තෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජන්ති, අත්ථපටිසම්භිදා එතෙසු චෙව උප්පජ්ජති, චතූසු මග්ගෙසු චතූසු ඵලෙසු ච උප්පජ්ජතී’’ති විභඞ්ගෙ (විභ. 746) වුත්තං. තස්මා ‘‘ධම්මපටිසම්භිදාය ලාභීම්හී’’ති වා, ‘‘නිරුත්ති…පෙ… පටිභානපටිසම්භිදාය ලාභීම්හී’’ති වා ‘‘ලොකියඅත්ථපටිසම්භිදාය ලාභීම්හී’’ති වා වුත්තෙපි පාරාජිකං නත්ථි. ‘‘පටිසම්භිදානං ලාභීම්හී’’ති වුත්තෙ න තාව සීසං ඔතරති. ‘‘ලොකුත්තරඅත්ථපටිසම්භිදාය ලාභීම්හී’’ති වුත්තෙ පන පාරාජිකං හොති. සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං පන අත්ථපටිසම්භිදාප්පත්තොම්හීති අවිසෙසෙනාපි වදතො පාරාජිකං වුත්තං. කුරුන්දියම්පි ‘‘න මුච්චතී’’ති වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘එත්තාවතා පාරාජිකං නත්ථි, එත්තාවතා සීසං න ඔතරති, එත්තාවතා න පාරාජික’’න්ති විචාරිතත්තා න සක්කා අඤ්ඤං පමාණං කාතුන්ති.

‘‘නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජාමී’’ති වා ‘‘ලාභීම්හාහං තස්සා’’ති වා වදතොපි පාරාජිකං නත්ථි. කස්මා? නිරොධසමාපත්තියා නෙව ලොකියත්තා න ලොකුත්තරත්තාති. සචෙ පනස්ස එවං හොති – ‘‘නිරොධං නාම අනාගාමී වා ඛීණාසවො වා සමාපජ්ජති, තෙසං මං අඤ්ඤතරොති ජානිස්සතී’’ති බ්‍යාකරොති, සො ච නං තථා ජානාති, පාරාජිකන්ති මහාපච්චරිසඞ්ඛෙපට්ඨකථාසු වුත්තං. තං වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

‘‘අතීතභවෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ සොතාපන්නොම්හී’’ති වදතොපි පාරාජිකං නත්ථි. අතීතක්ඛන්ධානඤ්හි පරාමට්ඨත්තා සීසං න ඔතරතීති. සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං පන ‘‘අතීතෙ අට්ඨසමාපත්තිලාභීම්හී’’ති වදතො පාරාජිකං නත්ථි, කුප්පධම්මත්තා ඉධ පන ‘‘අත්ථි අකුප්පධම්මත්තාති කෙචි වදන්තී’’ති වුත්තං. තම්පි තත්ථෙව ‘‘අතීතත්තභාවං සන්ධාය කථෙන්තස්ස පාරාජිකං න හොති, පච්චුප්පන්නත්තභාවං සන්ධාය කථෙන්තස්සෙව හොතී’’ති පටික්ඛිත්තං.

සුද්ධිකවාරකථාවණ්ණනා

200. එවං ඣානාදීනි දස මාතිකාපදානි විත්ථාරෙත්වා ඉදානි උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපන්තො යං සම්පජානමුසාවාදං භණති, තස්ස අඞ්ගං දස්සෙත්වා තස්සෙව විත්ථාරස්ස වසෙන චක්කපෙය්‍යාලං බන්ධන්තො උල්ලපනාකාරඤ්ච ආපත්තිභෙදඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘තීහාකාරෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුද්ධිකවාරො වත්තුකාමවාරො පච්චයපටිසංයුත්තවාරොති තයො මහාවාරා. තෙසු සුද්ධිකවාරෙ පඨමජ්ඣානං ආදිං කත්වා යාව මොහා චිත්තං විනීවරණපදං, තාව එකමෙකස්මිං පදෙ සමාපජ්ජිං, සමාපජ්ජාමි, සමාපන්නො, ලාභීම්හි, වසීම්හි, සච්ඡිකතං මයාති ඉමෙසු ඡසු පදෙසු එකමෙකං පදං තීහාකාරෙහි, චතූහි, පඤ්චහි, ඡහි, සත්තහාකාරෙහීති එවං පඤ්චක්ඛත්තුං යොජෙත්වා සුද්ධිකනයො නාම වුත්තො. තතො පඨමඤ්ච ඣානං, දුතියඤ්ච ඣානන්ති එවං පඨමජ්ඣානෙන සද්ධිං එකමෙකං පදං ඝටෙන්තෙන සබ්බපදානි ඝටෙත්වා තෙනෙව විත්ථාරෙන ඛණ්ඩචක්කං නාම වුත්තං. තඤ්හි පුන ආනෙත්වා පඨමජ්ඣානාදීහි න යොජිතං, තස්මා ‘‘ඛණ්ඩචක්ක’’න්ති වුච්චති. තතො දුතියඤ්ච ඣානං, තතියඤ්ච ඣානන්ති එවං දුතියජ්ඣානෙන සද්ධිං එකමෙකං පදං ඝටෙත්වා පුන ආනෙත්වා පඨමජ්ඣානෙන සද්ධිං සම්බන්ධිත්වා තෙනෙව විත්ථාරෙන බද්ධචක්කං නාම වුත්තං. තතො යථා දුතියජ්ඣානෙන සද්ධිං, එවං තතියජ්ඣානාදීහිපි සද්ධිං, එකමෙකං පදං ඝටෙත්වා පුන ආනෙත්වා දුතියජ්ඣානාදීහි සද්ධිං සම්බන්ධිත්වා තෙනෙව විත්ථාරෙන අඤ්ඤානිපි එකූනතිංස බද්ධචක්කානි වත්වා එකමූලකනයො නිට්ඨාපිතො. පාඨො පන සඞ්ඛෙපෙන දස්සිතො, සො අසම්මුය්හන්තෙන විත්ථාරතො වෙදිතබ්බො.

යථා ච එකමූලකො, එවං දුමූලකාදයොපි සබ්බමූලකපරියොසානා චතුන්නං සතානං උපරි පඤ්චතිංස නයා වුත්තා. සෙය්‍යථිදං – ද්විමූලකා එකූනතිංස, තිමූලකා අට්ඨවීස, චතුමූලකා සත්තවීස; එවං පඤ්චමූලකාදයොපි එකෙකං ඌනං කත්වා යාව තිංසමූලකා, තාව වෙදිතබ්බා. පාඨෙ පන තෙසං නාමම්පි සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘ඉදං සබ්බමූලක’’න්ති තිංසමූලකනයො එකො දස්සිතො. යස්මා ච සුඤ්ඤාගාරපදං ඣානෙන අඝටිතං සීසං න ඔතරති, තස්මා තං අනාමසිත්වා මොහා චිත්තං විනීවරණපදපරියොසානායෙව සබ්බත්ථ යොජනා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. එවං පඨමජ්ඣානාදීනි පටිපාටියා වා උප්පටිපාටියා වා දුතියජ්ඣානාදීහි ඝටෙත්වා වා අඝටෙත්වා වා සමාපජ්ජින්තිආදිනා නයෙන උල්ලපතො මොක්ඛො නත්ථි, පාරාජිකං ආපජ්ජතියෙවාති.

ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනවසෙන වුත්තෙ ච පනෙතස්මිං සුද්ධිකමහාවාරෙ අයං සඞ්ඛෙපතො අත්ථවණ්ණනා – තීහාකාරෙහීති සම්පජානමුසාවාදස්ස අඞ්ගභූතෙහි තීහි කාරණෙහි. පුබ්බෙවස්ස හොතීති පුබ්බභාගෙයෙව අස්ස පුග්ගලස්ස එවං හොති ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති. භණන්තස්ස හොතීති භණමානස්ස හොති. භණිතස්ස හොතීති භණිතෙ අස්ස හොති, යං වත්තබ්බං තස්මිං වුත්තෙ හොතීති අත්ථො. අථ වා භණිතස්සාති වුත්තවතො නිට්ඨිතවචනස්ස හොතීති. යො එවං පුබ්බභාගෙපි ජානාති, භණන්තොපි ජානාති, පච්ඡාපි ජානාති, ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති සො ‘‘පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජි’’න්ති භණන්තො පාරාජිකං ආපජ්ජතීති අයමෙත්ථ අත්ථො දස්සිතො. කිඤ්චාපි දස්සිතො, අථ ඛො අයමෙත්ථ විසෙසො – පුච්ඡා තාව හොති ‘‘‘මුසා භණිස්ස’න්ති පුබ්බභාගො අත්ථි, ‘මුසා මයා භණිත’න්ති පච්ඡාභාගො නත්ථි, වුත්තමත්තමෙව හි කොචි පමුස්සති, කිං තස්ස පාරාජිකං හොති, න හොතී’’ති? සා එවං අට්ඨකථාසු විස්සජ්ජිතා – පුබ්බභාගෙ ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති ච භණන්තස්ස ‘‘මුසා භණාමී’’ති ච ජානතො පච්ඡාභාගෙ ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති න සක්කා න භවිතුං. සචෙපි න හොති පාරාජිකමෙව. පුරිමමෙව හි අඞ්ගද්වයං පමාණං. යස්සාපි පුබ්බභාගෙ ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති ආභොගො නත්ථි, භණන්තො පන ‘‘මුසා භණාමී’’ති ජානාති, භණිතෙපි ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති ජානාති, සො ආපත්තියා න කාරෙතබ්බො. පුබ්බභාගො හි පමාණතරො. තස්මිං අසති දවා භණිතං වා රවා භණිතං වා හොතී’’ති.

එත්ථ ච තංඤාණතා ච ඤාණසමොධානඤ්ච පරිච්චජිතබ්බං. තංඤාණතා පරිච්චජිතබ්බාති යෙන චිත්තෙන ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති ජානාති, තෙනෙව ‘‘මුසා භණාමී’’ති ච ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති ච ජානාතීති එවං එකචිත්තෙනෙව තීසු ඛණෙසු ජානාතීති අයං තංඤ්ඤණතා පරිච්චජිතබ්බා, න හි සක්කා තෙනෙව චිත්තෙන තං චිත්තං ජානිතුං යථා න සක්කා තෙනෙව අසිනා සො අසි ඡින්දිතුන්ති. පුරිමං පුරිමං පන චිත්තං පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස චිත්තස්ස තථා උප්පත්තියා පච්චයො හුත්වා නිරුජ්ඣති. තෙනෙතං වුච්චති –

‘‘පමාණං පුබ්බභාගොව, තස්මිං සති න හෙස්සති;

සෙසද්වයන්ති නත්ථෙත, මිති වාචා තිවඞ්ගිකා’’ති.

‘‘ඤාණසමොධානං පරිච්චජිතබ්බ’’න්ති එතානි තීණි චිත්තානි එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජන්තීති න ගහෙතබ්බානි. ඉදඤ්හි චිත්තං නාම –

අනිරුද්ධම්හි පඨමෙ, න උප්පජ්ජති පච්ඡිමං;

නිරන්තරුප්පජ්ජනතො, එකං විය පකාසති.

ඉතො පරං පන ය්වායං ‘‘පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි’’න්ති සම්පජානමුසා භණති, යස්මා සො ‘‘නත්ථි මෙ පඨමං ඣාන’’න්ති එවංදිට්ඨිකො හොති, තස්ස හි අත්ථෙවායං ලද්ධි. තථා ‘‘නත්ථි මෙ පඨමං ඣාන’’න්ති එවමස්ස ඛමති චෙව රුච්චති ච. එවංසභාවමෙව චස්ස චිත්තං ‘‘නත්ථි මෙ පඨමං ඣාන’’න්ති. යදා පන මුසා වත්තුකාමො හොති, තදා තං දිට්ඨිං වා දිට්ඨියා සහ ඛන්තිං වා දිට්ඨිඛන්තීහි සද්ධිං රුචිං වා, දිට්ඨිඛන්තිරුචීහි සද්ධිං භාවං වා විනිධාය නික්ඛිපිත්වා පටිච්ඡාදෙත්වා අභූතං කත්වා භණති, තස්මා තෙසම්පි වසෙන අඞ්ගභෙදං දස්සෙතුං ‘‘චතූහාකාරෙහී’’තිආදි වුත්තං. පරිවාරෙ ච ‘‘අට්ඨඞ්ගිකො මුසාවාදො’’ති (පටි. 328) වුත්තත්තා තත්ථ අධිප්පෙතාය සඤ්ඤාය සද්ධිං අඤ්ඤොපි ඉධ ‘‘අට්ඨහාකාරෙහී’’ති එකො නයො යොජෙතබ්බො.

එත්ථ ච විනිධාය දිට්ඨින්ති බලවධම්මවිනිධානවසෙනෙතං වුත්තං. විනිධාය ඛන්තින්තිආදීනි තතො දුබ්බලදුබ්බලානං විනිධානවසෙන. විනිධාය සඤ්ඤන්ති ඉදං පනෙත්ථ සබ්බදුබ්බලධම්මවිනිධානං. සඤ්ඤාමත්තම්පි නාම අවිනිධාය සම්පජානමුසා භාසිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. යස්මා පන ‘‘සමාපජ්ජිස්සාමී’’තිආදිනා අනාගතවචනෙන පාරාජිකං න හොති, තස්මා ‘‘සමාපජ්ජි’’න්තිආදීනි අතීතවත්තමානපදානෙව පාඨෙ වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

207. ඉතො පරං සබ්බම්පි ඉමස්මිං සුද්ධිකමහාවාරෙ උත්තානත්ථමෙව. න හෙත්ථ තං අත්ථි – යං ඉමිනා විනිච්ඡයෙන න සක්කා භවෙය්‍ය විඤ්ඤාතුං, ඨපෙත්වා කිලෙසප්පහානපදස්ස පදභාජනෙ ‘‘රාගො මෙ චත්තො වන්තො’’තිආදීනං පදානං අත්ථං. ස්වායං වුච්චති – එත්ථ හි චත්තොති ඉදං සකභාවපරිච්චජනවසෙන වුත්තං. වන්තොති ඉදං පුන අනාදියනභාවදස්සනවසෙන. මුත්තොති ඉදං සන්තතිතො විමොචනවසෙන. පහීනොති ඉදං මුත්තස්සාපි ක්වචි අනවට්ඨානදස්සනවසෙන. පටිනිස්සට්ඨොති ඉදං පුබ්බෙ ආදින්නපුබ්බස්ස පටිනිස්සග්ගදස්සනවසෙන. උක්ඛෙටිතොති ඉදං අරියමග්ගෙන උත්තාසිතත්තා පුන අනල්ලීයනභාවදස්සනවසෙන. ස්වායමත්ථො සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බො. සමුක්ඛෙටිතොති ඉදං සුට්ඨු උත්තාසෙත්වා අණුසහගතස්සාපි පුන අනල්ලීයනභාවදස්සනවසෙන වුත්තන්ති.

සුද්ධිකවාරකථා නිට්ඨිතා.

වත්තුකාමවාරකථා

215. වත්තුකාමවාරෙපි ‘‘තීහාකාරෙහී’’තිආදීනං අත්ථො, වාරපෙය්‍යාලප්පභෙදො ච සබ්බො ඉධ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කෙවලඤ්හි යං ‘‘මයා විරජ්ඣිත්වා අඤ්ඤං වත්තුකාමෙන අඤ්ඤං වුත්තං, තස්මා නත්ථි මය්හං ආපත්තී’’ති එවං ඔකාසගවෙසකානං පාපපුග්ගලානං ඔකාසනිසෙධනත්ථං වුත්තො. යථෙව හි ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති වත්තුකාමො ‘‘ධම්මං පච්චක්ඛාමී’’තිආදීසු සික්ඛාපච්චක්ඛානපදෙසු යං වා තං වා වදන්තොපි ඛෙත්තෙ ඔතිණ්ණත්තා සික්ඛාපච්චක්ඛාතකොව හොති; එවං පඨමජ්ඣානාදීසු උත්තරිමනුස්සධම්මපදෙසු යංකිඤ්චි එකං වත්තුකාමො තතො අඤ්ඤං යං වා තං වා වදන්තොපි ඛෙත්තෙ ඔතිණ්ණත්තා පාරාජිකොව හොති. සචෙ යස්ස වදති, සො තමත්ථං තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ජානාති. ජානනලක්ඛණඤ්චෙත්ථ සික්ඛාපච්චක්ඛානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

අයං පන විසෙසො – සික්ඛාපච්චක්ඛානං හත්ථමුද්දාය සීසං න ඔතරති. ඉදං අභූතාරොචනං හත්ථමුද්දායපි ඔතරති. යො හි හත්ථවිකාරාදීහිපි අඞ්ගපච්චඞ්ගචොපනෙහි අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං විඤ්ඤත්තිපථෙ ඨිතස්ස පුග්ගලස්ස ආරොචෙති, සො ච තමත්ථං ජානාති, පාරාජිකොව හොති. අථ පන යස්ස ආරොචෙති, සො න ජානාති ‘‘කි අයං භණතී’’ති, සංසයං වා ආපජ්ජති, චිරං වීමංසිත්වා වා පච්ඡා ජානාති, අප්පටිවිජානන්තො ඉච්චෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. එවං අප්පටිවිජානන්තස්ස වුත්තෙ ථුල්ලච්චයං හොති. යො පන ඣානාදීනි අත්තනො අධිගමවසෙන වා උග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන වා න ජානාති, කෙවලං ඣානන්ති වා විමොක්ඛොති වා වචනමත්තමෙව සුතං හොති, සොපි තෙන වුත්තෙ ‘‘ඣානං කිර සමාපජ්ජින්ති එස වදතී’’ති යදි එත්තකමත්තම්පි ජානාති, ජානාතිච්චෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තස්ස වුත්තෙ පාරාජිකමෙව. සෙසො එකස්ස වා ද්වින්නං වා බහූනං වා නියමිතානියමිතවසෙන විසෙසො සබ්බො සික්ඛාපච්චක්ඛානකථායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

වත්තුකාමවාරකථා නිට්ඨිතා.

පච්චයපටිසංයුත්තවාරකථා

220. පච්චයපටිසංයුත්තවාරෙපි – සබ්බං වාරපෙය්‍යාලභෙදං පුබ්බෙ ආගතපදානඤ්ච අත්ථං වුත්තනයෙනෙව ඤත්වා පාළික්කමො තාව එවං ජානිතබ්බො. එත්ථ හි ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසි, යො තෙ චීවරං පරිභුඤ්ජි, යො තෙ පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජි, යො තෙ සෙනාසනං පරිභුඤ්ජි, යො තෙ ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පරිභුඤ්ජී’’ති ඉමෙ පඤ්ච පච්චත්තවචනවාරා, ‘‘යෙන තෙ විහාරො පරිභුත්තො’’තිආදයො පඤ්ච කරණවචනවාරා, ‘‘යං ත්වං ආගම්ම විහාරං අදාසී’’තිආදයො පඤ්ච උපයොගවචනවාරා වුත්තා, තෙසං වසෙන ඉධ වුත්තෙන සුඤ්ඤාගාරපදෙන සද්ධිං පුබ්බෙ වුත්තෙසු පඨමජ්ඣානාදීසු සබ්බපදෙසු වාරපෙය්‍යාලභෙදො වෙදිතබ්බො. ‘‘යො තෙ විහාරෙ, යෙන තෙ විහාරො, යං ත්වං ආගම්ම විහාර’’න්ති එවං පරියායෙන වුත්තත්තා පන ‘‘අහ’’න්ති ච අවුත්තත්තා පටිවිජානන්තස්ස වුත්තෙපි ඉධ ථුල්ලච්චයං, අපටිවිජානන්තස්ස දුක්කටන්ති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො.

අනාපත්තිභෙදකථා

එවං විත්ථාරවසෙන ආපත්තිභෙදං දස්සෙත්වා ඉදානි අනාපත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘අනාපත්ති අධිමානෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අධිමානෙනාති අධිගතමානෙන සමුදාචරන්තස්ස අනාපත්ති. අනුල්ලපනාධිප්පායස්සාති කොහඤ්ඤෙ ඉච්ඡාචාරෙ අඨත්වා අනුල්ලපනාධිප්පායස්ස සබ්‍රහ්මචාරීනං සන්තිකෙ අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තස්ස අනාපත්ති. උම්මත්තකාදයො පුබ්බෙ වුත්තනයාඑව. ඉධ පන ආදිකම්මිකා වග්ගුමුදාතීරියා භික්ඛූ. තෙසං අනාපත්තීති.

පදභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමුට්ඨානාදීසු ඉදං සික්ඛාපදං තිසමුට්ඨානං – හත්ථමුද්දාය ආරොචෙන්තස්ස කායචිත්තතො, වචීභෙදෙන ආරොචෙන්තස්ස වාචාචිත්තතො, උභයං කරොන්තස්ස කායවාචාචිත්තතො සමුට්ඨාති. කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, තිවෙදනං හසන්තොපි හි සොමනස්සිකො උල්ලපති භායන්තොපි මජ්ඣත්තොපීති.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

223. විනීතවත්ථූසු – අධිමානවත්ථු අනුපඤ්ඤත්තියං වුත්තනයමෙව.

දුතියවත්ථුස්මිං – පණිධායාති පත්ථනං කත්වා. එවං මං ජනො සම්භාවෙස්සතීති එවං අරඤ්ඤෙ වසන්තං මං ජනො අරහත්තෙ වා සෙක්ඛභූමියං වා සම්භාවෙස්සති, තතො ලොකස්ස සක්කතො භවිස්සාමි ගරුකතො මානිතො පූජිතොති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං පණිධාය ‘‘අරඤ්ඤෙ වසිස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තස්ස පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. තථා අරඤ්ඤෙ කුටිකරණචඞ්කමනනිසීදනනිවාසනපාවුරණාදීසු සබ්බකිච්චෙසු පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. තස්මා එවං අරඤ්ඤෙ න වසිතබ්බං. එවං වසන්තො හි සම්භාවනං ලභතු වා මා වා දුක්කටං ආපජ්ජති. යො පන සමාදින්නධුතඞ්ගො ‘‘ධුතඞ්ගං රක්ඛිස්සාමී’’ති වා ‘‘ගාමන්තෙ මෙ වසතො චිත්තං වික්ඛිපති, අරඤ්ඤං සප්පාය’’න්ති චින්තෙත්වා වා ‘‘අද්ධා අරඤ්ඤෙ තිණ්ණං විවෙකානං අඤ්ඤතරං පාපුණිස්සාමී’’ති වා ‘‘අරඤ්ඤං පවිසිත්වා අරහත්තං අපාපුණිත්වා න නික්ඛමිස්සාමී’’ති වා ‘‘අරඤ්ඤවාසො නාම භගවතා පසත්ථො, මයි ච අරඤ්ඤෙ වසන්තෙ බහූ සබ්‍රහ්මචාරිනො ගාමන්තං හිත්වා ආරඤ්ඤකා භවිස්සන්තී’’ති වා එවං අනවජ්ජවාසං වසිතුකාමො හොති, තෙන වසිතබ්බං.

තතියවත්ථුස්මිම්පි – ‘‘අභික්කන්තාදීනි සණ්ඨපෙත්වා පිණ්ඩාය චරිස්සාමී’’ති නිවාසනපාරුපනකිච්චතො පභුති යාව භොජනපරියොසානං තාව පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. සම්භාවනං ලභතු වා මා වා දුක්කටමෙව. ඛන්ධකවත්තසෙඛියවත්තපරිපූරණත්ථං පන සබ්‍රහ්මචාරීනං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනත්ථං වා පාසාදිකෙහි අභික්කමපටික්කමාදීහි පිණ්ඩාය පවිසන්තො අනුපවජ්ජො විඤ්ඤූනන්ති.

චතුත්ථපඤ්චමවත්ථූසු – ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසී’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව ‘‘අහ’’න්ති අවුත්තත්තා පාරාජිකං නත්ථි. අත්තුපනායිකමෙව හි සමුදාචරන්තස්ස පාරාජිකං වුත්තං.

පණිධාය චඞ්කමීතිආදීනි හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව.

සංයොජනවත්ථුස්මිං – සංයොජනා පහීනාතිපි ‘‘දස සංයොජනා පහීනා’’තිපි ‘‘එකං සංයොජනං පහීන’’න්තිපි වදතො කිලෙසප්පහානමෙව ආරොචිතං හොති, තස්මා පාරාජිකං.

224. රහොවත්ථූසු – රහො උල්ලපතීති ‘‘රහොගතො අරහා අහ’’න්ති වදති, න මනසා චින්තිතමෙව කරොති. තෙනෙත්ථ දුක්කටං වුත්තං.

විහාරවත්ථු උපට්ඨානවත්ථු ච වුත්තනයමෙව.

225. න දුක්කරවත්ථුස්මිං – තස්ස භික්ඛුනො අයං ලද්ධි – ‘‘අරියපුග්ගලාව භගවතො සාවකා’’ති. තෙනාහ – ‘‘යෙ ඛො තෙ භගවතො සාවකා තෙ එවං වදෙය්‍යු’’න්ති. යස්මා චස්ස අයමධිප්පායො – ‘‘සීලවතා ආරද්ධවිපස්සකෙන න දුක්කරං අඤ්ඤං බ්‍යාකාතුං, පටිබලො සො අරහත්තං පාපුණිතු’’න්ති. තස්මා ‘‘අනුල්ලපනාධිප්පායො අහ’’න්ති ආහ.

වීරියවත්ථුස්මිං ආරාධනීයොති සක්කා ආරාධෙතුං සම්පාදෙතුං නිබ්බත්තෙතුන්ති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

මච්චුවත්ථුස්මිං සො භික්ඛු ‘‘යස්ස විප්පටිසාරො උප්පජ්ජති, සො භායෙය්‍ය. මය්හං පන අවිප්පටිසාරවත්ථුකානි පරිසුද්ධානි සීලානි, ස්වාහං කිං මරණස්ස භායිස්සාමී’’ති එතමත්ථවසං පටිච්ච ‘‘නාහං ආවුසො මච්චුනො භායාමී’’ති ආහ. තෙනස්ස අනාපත්ති.

විප්පටිසාරවත්ථුස්මිම්පි එසෙව නයො. තතො පරානි තීණි වත්ථූනි වීරියවත්ථුසදිසානෙව.

වෙදනාවත්ථූසුපඨමස්මිං තාව සො භික්ඛු පටිසඞ්ඛානබලෙන අධිවාසනඛන්තියං ඨත්වා ‘‘නාවුසො සක්කා යෙන වා තෙන වා අධිවාසෙතු’’න්ති ආහ. තෙනස්ස අනාපත්ති.

දුතියෙ පන අත්තුපනායිකං අකත්වා ‘‘නාවුසො සක්කා පුථුජ්ජනෙනා’’ති පරියායෙන වුත්තත්තා ථුල්ලච්චයං.

226. බ්‍රාහ්මණවත්ථූසුසො කිර බ්‍රාහ්මණො න කෙවලං ‘‘ආයන්තු භොන්තො අරහන්තො’’ති ආහ. යං යං පනස්ස වචනං මුඛතො නිග්ගච්ඡති, සබ්බං ‘‘අරහන්තානං ආසනානි පඤ්ඤපෙථ, පාදොදකං දෙථ, අරහන්තො පාදෙ ධොවන්තූ’’ති අරහන්තවාදපටිසංයුත්තංයෙව. තං පනස්ස පසාදභඤ්ඤං සද්ධාචරිතත්තා අත්තනො සද්ධාබලෙන සමුස්සාහිතස්ස වචනං. තස්මා භගවා ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, පසාදභඤ්ඤෙ’’ති ආහ. එවං වුච්චමානෙන පන භික්ඛුනා න හට්ඨතුට්ඨෙනෙව පච්චයා පරිභුඤ්ජිතබ්බා, ‘‘අරහත්තසම්පාපිකං පටිපදං පරිපූරෙස්සාමී’’ති එවං යොගො කරණීයොති.

අඤ්ඤබ්‍යාකරණවත්ථූනිසංයොජනවත්ථුසදිසානෙව. අගාරවත්ථුස්මිං සො භික්ඛු ගිහිභාවෙ අනත්ථිකතාය අනපෙක්ඛතාය ‘‘අභබ්බො ඛො ආවුසො මාදිසො’’ති ආහ, න උල්ලපනාධිප්පායෙන. තෙනස්ස අනාපත්ති.

227. ආවටකාමවත්ථුස්මිං සො භික්ඛු වත්ථුකාමෙසු ච කිලෙසකාමෙසු ච ලොකියෙනෙව ආදීනවදස්සනෙන නිරපෙක්ඛො. තස්මා ‘‘ආවටා මෙ ආවුසො කාමා’’ති ආහ. තෙනස්ස අනාපත්ති. එත්ථ ච ආවටාති ආවාරිතා නිවාරිතා, පටික්ඛිත්තාති අත්ථො.

අභිරතිවත්ථුස්මිං සො භික්ඛු සාසනෙ අනුක්කණ්ඨිතභාවෙන උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීසු ච අභිරතභාවෙන ‘‘අභිරතො අහං ආවුසො පරමාය අභිරතියා’’ති ආහ, න උල්ලපනාධිප්පායෙන. තෙනස්ස අනාපත්ති.

පක්කමනවත්ථුස්මිං යො ඉමම්හා ආවාසා පඨමං පක්කමිස්සතීති එවං ආවාසං වා මණ්ඩපං වා සීමං වා යංකිඤ්චි ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා කතාය කතිකාය යො ‘‘මං අරහාති ජානන්තූ’’ති තම්හා ඨානා පඨමං පක්කමති, පාරාජිකො හොති. යො පන ආචරියුපජ්ඣායානං වා කිච්චෙන මාතාපිතූනං වා කෙනචිදෙව කරණීයෙන භික්ඛාචාරත්ථං වා උද්දෙසපරිපුච්ඡානං වා අත්ථාය අඤ්ඤෙන වා තාදිසෙන කරණීයෙන තං ඨානං අතික්කමිත්වා ගච්ඡති, අනාපත්ති. සචෙපිස්ස එවං ගතස්ස පච්ඡා ඉච්ඡාචාරො උප්පජ්ජති ‘‘න දානාහං තත්ථ ගමිස්සාමි එවං මං අරහාති සම්භාවෙස්සන්තී’’ති අනාපත්තියෙව.

යොපි කෙනචිදෙව කරණීයෙන තං ඨානං පත්වා සජ්ඣායමනසිකාරාදිවසෙන අඤ්ඤවිහිතො වා හුත්වා චොරාදීහි වා අනුබද්ධො මෙඝං වා උට්ඨිතං දිස්වා අනොවස්සකං පවිසිතුකාමො තං ඨානං අතික්කමති, අනාපත්ති. යානෙන වා ඉද්ධියා වා ගච්ඡන්තොපි පාරාජිකං නාපජ්ජති, පදගමනෙනෙව ආපජ්ජති. තම්පි යෙහි සහ කතිකා කතා, තෙහි සද්ධිං අපුබ්බංඅචරිමං ගච්ඡන්තො නාපජ්ජති. එවං ගච්ඡන්තා හි සබ්බෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤං රක්ඛන්ති. සචෙපි මණ්ඩපරුක්ඛමූලාදීසු කිඤ්චි ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘යො එත්ථ නිසීදති වා චඞ්කමති වා, තං අරහාති ජානිස්සාම’’ පුප්ඵානි වා ඨපෙත්වා ‘‘යො ඉමානි ගහෙත්වා පූජං කරිස්සති, තං අරහාති ජානිස්සාමා’’තිආදිනා නයෙන කතිකා කතා හොති, තත්‍රාපි ඉච්ඡාචාරවසෙන තථා කරොන්තස්ස පාරාජිකමෙව. සචෙපි උපාසකෙන අන්තරාමග්ගෙ විහාරො වා කතො හොති, චීවරාදීනි වා ඨපිතානි හොන්ති, ‘‘යෙ අරහන්තො තෙ ඉමස්මිං විහාරෙ වසන්තු, චීවරාදීනි ච ගණ්හන්තූ’’ති. තත්‍රාපි ඉච්ඡාචාරවසෙන වසන්තස්ස වා චීවරාදීනි වා ගණ්හන්තස්ස පාරාජිකමෙව. එතං පන අධම්මිකකතිකවත්තං, තස්මා න කාතබ්බං, අඤ්ඤං වා එවරූපං ‘‘ඉමස්මිං තෙමාසබ්භන්තරෙ සබ්බෙව ආරඤ්ඤකා හොන්තු, පිණ්ඩපාතිකඞ්ගාදිඅවසෙසධුතඞ්ගධරා වා අථ වා සබ්බෙව ඛීණාසවා හොන්තූ’’ති එවමාදි. නානාවෙරජ්ජකා හි භික්ඛූ සන්නිපතන්ති. තත්ථ කෙචි දුබ්බලා අප්පථාමා එවරූපං වත්තං අනුපාලෙතුං න සක්කොන්ති. තස්මා එවරූපම්පි වත්තං න කාතබ්බං. ‘‘ඉමං තෙමාසං සබ්බෙහෙව න උද්දිසිතබ්බං, න පරිපුච්ඡිතබ්බං, න පබ්බාජෙතබ්බං, මූගබ්බතං ගණ්හිතබ්බං, බහි සීමට්ඨස්සාපි සඞ්ඝලාභො දාතබ්බො’’ති එවමාදිකං පන න කාතබ්බමෙව.

228. ලක්ඛණසංයුත්තෙ ය්වායං ආයස්මා ච ලක්ඛණොති ලක්ඛණත්ථෙරො වුත්තො, එස ජටිලසහස්සස්ස අබ්භන්තරෙ එහිභික්ඛූපසම්පදාය උපසම්පන්නො ආදිත්තපරියායාවසානෙ අරහත්තප්පත්තො එකො මහාසාවකොති වෙදිතබ්බො. යස්මා පනෙස ලක්ඛණසම්පන්නෙන සබ්බාකාරපරිපූරෙන බ්‍රහ්මසමෙන අත්තභාවෙන සමන්නාගතො, තස්මා ලක්ඛණොති සඞ්ඛං ගතො. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො පන පබ්බජිතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ අරහත්තප්පත්තො දුතියො අග්ගසාවකො.

සිතං පාත්වාකාසීති මන්දහසිතං පාතුඅකාසි, පකාසයි දස්සෙසීති වුත්තං හොති. කිං පන දිස්වා ථෙරො සිතං පාත්වාකාසීති? උපරි පාළියං ආගතං අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං එකං පෙතලොකෙ නිබ්බත්තං සත්තං දිස්වා, තඤ්ච ඛො දිබ්බෙන චක්ඛුනා, න පසාදචක්ඛුනා. පසාදචක්ඛුස්ස හි එතෙ අත්තභාවා න ආපාථං ආගච්ඡන්ති. එවරූපං පන අත්තභාවං දිස්වා කාරුඤ්ඤෙ කාතබ්බෙ කස්මා සිතං පාත්වාකාසීති? අත්තනො ච බුද්ධඤාණස්ස ච සම්පත්තිසමනුස්සරණතො. තඤ්හි දිස්වා ථෙරො ‘‘අදිට්ඨසච්චෙන නාම පුග්ගලෙන පටිලභිතබ්බා එවරූපා අත්තභාවා මුත්තො අහං, ලාභා වත මෙ, සුලද්ධං වත මෙ’’ති අත්තනො ච සම්පත්තිං අනුස්සරිත්වා ‘‘අහො බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණසම්පත්ති, යො ‘කම්මවිපාකො, භික්ඛවෙ, අචින්තෙය්‍යො; න චින්තෙතබ්බො’ති (අ. නි. 4.77) දෙසෙසි, පච්චක්ඛං වත කත්වා බුද්ධා දෙසෙන්ති, සුප්පටිවිද්ධා බුද්ධානං ධම්මධාතූ’’ති එවං බුද්ධඤාණසම්පත්තිඤ්ච සරිත්වා සිතං පාත්වාකාසීති. යස්මා පන ඛීණාසවා නාම න අකාරණා සිතං පාතුකරොන්ති, තස්මා තං ලක්ඛණත්ථෙරො පුච්ඡි – ‘‘කො නු ඛො ආවුසො මොග්ගල්ලාන හෙතු, කො පච්චයො සිතස්ස පාතුකම්මායා’’ති. ථෙරො පන යස්මා යෙහි අයං උපපත්ති සාමං අදිට්ඨා, තෙ දුස්සද්ධාපයා හොන්ති, තස්මා භගවන්තං සක්ඛිං කත්වා බ්‍යාකාතුකාමතාය ‘‘අකාලො ඛො, ආවුසො’’තිආදිමාහ. තතො භගවතො සන්තිකෙ පුට්ඨො ‘‘ඉධාහං ආවුසො’’තිආදිනා නයෙන බ්‍යාකාසි.

තත්ථ අට්ඨිකසඞ්ඛලිකන්ති සෙතං නිම්මංසලොහිතං අට්ඨිසඞ්ඝාතං. ගිජ්ඣාපි කාකාපි කුලලාපීති එතෙපි යක්ඛගිජ්ඣා චෙව යක්ඛකාකා ච යක්ඛකුලලා ච පච්චෙතබ්බා. පාකතිකානං පන ගිජ්ඣාදීනං ආපාථම්පි එතං රූපං නාගච්ඡති. අනුපතිත්වා අනුපතිත්වාති අනුබන්ධිත්වා අනුබන්ධිත්වා. විතුඩෙන්තීති විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡන්ති. විතුදෙන්තීති වා පාඨො, අසිධාරූපමෙහි තිඛිණෙහි ලොහතුණ්ඩෙහි විජ්ඣන්තීති අත්ථො. සා සුදං අට්ටස්සරං කරොතීති එත්ථ සුදන්ති නිපාතො, සා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකා අට්ටස්සරං ආතුරස්සරං කරොතීති අත්ථො. අකුසලවිපාකානුභවනත්ථං කිර යොජනප්පමාණාපි තාදිසා අත්තභාවා නිබ්බත්තන්ති, පසාදුස්සදා ච හොන්ති පක්කගණ්ඩසදිසා; තස්මා සා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකා බලවවෙදනාතුරා තාදිසං සරමකාසීති. එවඤ්ච පන වත්වා පුන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ‘‘වට්ටගාමිකසත්තා නාම එවරූපා අත්තභාවා න මුච්චන්තී’’ති සත්තෙසු කාරුඤ්ඤං පටිච්ච උප්පන්නං ධම්මසංවෙගං දස්සෙන්තො ‘‘තස්ස මය්හං ආවුසො එතදහොසි; අච්ඡරියං වත භො’’තිආදිමාහ.

භික්ඛූ උජ්ඣායන්තීති යෙසං සා පෙතූපපත්ති අප්පච්චක්ඛා, තෙ උජ්ඣායන්ති. භගවා පන ථෙරස්සානුභාවං පකාසෙන්තො ‘‘චක්ඛුභූතා වත භික්ඛවෙ සාවකා විහරන්තී’’තිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛු භූතං ජාතං උප්පන්නං තෙසන්ති චක්ඛුභූතා; භූතචක්ඛුකා උප්පන්නචක්ඛුකා, චක්ඛුං උප්පාදෙත්වා, විහරන්තීති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යත්‍ර හි නාමාති එත්ථ යත්‍රාති කාරණවචනං. තත්‍රායමත්ථයොජනා; යස්මා නාම සාවකොපි එවරූපං ඤස්සති වා දක්ඛති වා සක්ඛිං වා කරිස්සති, තස්මා අවොචුම්හ – ‘‘චක්ඛුභූතා වත භික්ඛවෙ සාවකා විහරන්ති, ඤාණභූතා වත භික්ඛවෙ සාවකා විහරන්තී’’ති.

පුබ්බෙව මෙ සො භික්ඛවෙ සත්තො දිට්ඨොති බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණප්පටිවෙධෙන අප්පමාණෙසු චක්කවාළෙසු අප්පමාණෙ සත්තනිකායෙ භවගතියොනිඨිතිනිවාසෙ ච පච්චක්ඛං කරොන්තෙන මයා පුබ්බෙව සො සත්තො දිට්ඨොති වදති.

ගොඝාතකොති ගාවො වධිත්වා වධිත්වා අට්ඨිතො මංසං මොචෙත්වා වික්කිණිත්වා ජීවිකකප්පනකසත්තො. තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනාති තස්ස නානාචෙතනාහි ආයූහිතස්ස අපරාපරියකම්මස්ස. තත්‍ර හි යාය චෙතනාය නරකෙ පටිසන්ධි ජනිතා, තස්සා විපාකෙ පරික්ඛීණෙ අවසෙසකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා ආරම්මණං කත්වා පුන පෙතාදීසු පටිසන්ධි නිබ්බත්තති, තස්මා සා පටිසන්ධි කම්මසභාගතාය වා ආරම්මණසභාගතාය වා ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසො’’ති වුච්චති. අයඤ්ච සත්තො එවං උපපන්නො. තෙනාහ – ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති. තස්ස කිර නරකා චවනකාලෙ නිම්මංසකතානං ගුන්නං අට්ඨිරාසි එව නිමිත්තං අහොසි. සො පටිච්ඡන්නම්පි තං කම්මං විඤ්ඤූනං පාකටං විය කරොන්තො අට්ඨිසඞ්ඛලිකපෙතො ජාතො.

229. මංසපෙසිවත්ථුස්මිං ගොඝාතකොති ගොමංසපෙසියො කත්වා සුක්ඛාපෙත්වා වල්ලූරවික්කයෙන අනෙකානි වස්සානි ජීවිකං කප්පෙසි. තෙනස්ස නරකා චවනකාලෙ මංසපෙසියෙව නිමිත්තං අහොසි. සො මංසපෙසිපෙතො ජාතො.

මංසපිණ්ඩවත්ථුස්මිං සො සාකුණිකො සකුණෙ ගහෙත්වා වික්කිණනකාලෙ නිප්පක්ඛචම්මෙ මංසපිණ්ඩමත්තෙ කත්වා වික්කිණන්තො ජීවිකං කප්පෙසි. තෙනස්ස නරකා චවනකාලෙ මංසපිණ්ඩොව නිමිත්තං අහොසි. සො මංසපිණ්ඩපෙතො ජාතො.

නිච්ඡවිවත්ථුස්මිං තස්ස ඔරබ්භිකස්ස එළකෙ වධිත්වා නිච්චම්මෙ කත්වා කප්පිතජීවිකස්ස පුරිමනයෙනෙව නිච්චම්මං එළකසරීරං නිමිත්තමහොසි. සො නිච්ඡවිපෙතො ජාතො.

අසිලොමවත්ථුස්මිං සො සූකරිකො දීඝරත්තං නිවාපපුට්ඨෙ සූකරෙ අසිනා වධිත්වා වධිත්වා දීඝරත්තං ජීවිකං කප්පෙසි. තෙනස්ස උක්ඛිත්තාසිකභාවොව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා අසිලොමපෙතො ජාතො.

සත්තිලොමවත්ථුස්මිං සො මාගවිකො එකං මිගඤ්ච සත්තිඤ්ච ගහෙත්වා වනං ගන්ත්වා තස්ස මිගස්ස සමීපං ආගතාගතෙ මිගෙ සත්තියා විජ්ඣිත්වා මාරෙසි, තස්ස සත්තියා විජ්ඣනකභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා සත්තිලොමපෙතො ජාතො.

උසුලොමවත්ථුස්මිං කාරණිකොති රාජාපරාධිකෙ අනෙකාහි කාරණාහි පීළෙත්වා අවසානෙ කණ්ඩෙන විජ්ඣිත්වා මාරණකපුරිසො. සො කිර අසුකස්මිං පදෙසෙ විද්ධො මරතීති ඤත්වාව විජ්ඣති. තස්සෙවං ජීවිකං කප්පෙත්වා නරකෙ උප්පන්නස්ස තතො පක්කාවසෙසෙන ඉධූපපත්තිකාලෙ උසුනා විජ්ඣනභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා උසුලොමපෙතො ජාතො.

සූචිලොමවත්ථුස්මිං සාරථීති අස්සදමකො. ගොදමකොතිපි කුරුන්දට්ඨකථායංවුත්තං. තස්ස පතොදසූචියා විජ්ඣනභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා සූචිලොමපෙතො ජාතො.

දුතියසූචිලොමවත්ථුස්මිං සූචකොති පෙසුඤ්ඤකාරකො. සො කිර මනුස්සෙ අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච භින්දි. රාජකුලෙ ච ‘‘ඉමස්ස ඉමං නාම අත්ථි, ඉමිනා ඉදං නාම කත’’න්ති සූචෙත්වා සූචෙත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසි. තස්මා යථානෙන සූචෙත්වා මනුස්සා භින්නා, තථා සූචීහි භෙදනදුක්ඛං පච්චනුභොතුං කම්මමෙව නිමිත්තං කත්වා සූචිලොමපෙතො ජාතො.

අණ්ඩභාරිතවත්ථුස්මිං ගාමකූටොති විනිච්ඡයාමච්චො. තස්ස කම්මසභාගතාය කුම්භමත්තා මහාඝටප්පමාණා අණ්ඩා අහෙසුං. සො හි යස්මා රහො පටිච්ඡන්න ඨානෙ ලඤ්ජං ගහෙත්වා කූටවිනිච්ඡයෙන පාකටං දොසං කරොන්තො සාමිකෙ අස්සාමිකෙ අකාසි. තස්මාස්ස රහස්සං අඞ්ගං පාකටං නිබ්බත්තං. යස්මා දණ්ඩං පට්ඨපෙන්තො පරෙසං අසය්හං භාරං ආරොපෙසි, තස්මාස්ස රහස්සඞ්ගං අසය්හභාරො හුත්වා නිබ්බත්තං. යස්මා යස්මිං ඨානෙ ඨිතෙන සමෙන භවිතබ්බං, තස්මිං ඨත්වා විසමො අහොසි, තස්මාස්ස රහස්සඞ්ගෙ විසමා නිසජ්ජා අහොසීති.

පාරදාරිකවත්ථුස්මිං සො සත්තො පරස්ස රක්ඛිතං ගොපිතං සස්සාමිකං ඵස්සං ඵුසන්තො මීළ්හසුඛෙන කාමසුඛෙන චිත්තං රමයිත්වා කම්මසභාගතාය ගූථඵස්සං ඵුසන්තො දුක්ඛමනුභවිතුං තත්ථ නිබ්බත්තො. දුට්ඨබ්‍රාහ්මණවත්ථු පාකටමෙව.

230. නිච්ඡවිත්ථිවත්ථුස්මිං යස්මා මාතුගාමො නාම අත්තනො ඵස්සෙ අනිස්සරො, සා ච තං සාමිකස්ස සන්තකං ඵස්සං ථෙනෙත්වා පරෙසං අභිරතිං උප්පාදෙසි, තස්මා කම්මසභාගතාය සුඛසම්ඵස්සා ධංසිත්වා දුක්ඛසම්ඵස්සං අනුභවිතුං නිච්ඡවිත්ථී හුත්වා උපපන්නා.

මඞ්ගුලිත්ථිවත්ථුස්මිං මඞ්ගුලින්ති විරූපං දුද්දසිකං බීභච්ඡං, සා කිර ඉක්ඛණිකාකම්මං යක්ඛදාසිකම්මං කරොන්තී ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච එවං බලිකම්මෙ කතෙ අයං නාම තුම්හාකං වඩ්ඪි භවිස්සතී’’ති මහාජනස්ස ගන්ධපුප්ඵාදීනි වඤ්චනාය ගහෙත්වා මහාජනං දුද්දිට්ඨිං මිච්ඡාදිට්ඨිං ගණ්හාපෙසි, තස්මා තාය කම්මසභාගතාය ගන්ධපුප්ඵාදීනං ථෙනිතත්තා දුග්ගන්ධා දුද්දස්සනස්ස ගාහිතත්තා දුද්දසිකා විරූපා බීභච්ඡා හුත්වා නිබ්බත්තා.

ඔකිලිනිවත්ථුස්මිං උප්පක්කං ඔකිලිනිං ඔකිරිනින්ති සා කිර අඞ්ගාරචිතකෙ නිපන්නා විප්ඵන්දමානා විපරිවත්තමානා පච්චති, තස්මා උප්පක්කා චෙව හොති ඛරෙන අග්ගිනා පක්කසරීරා; ඔකිලිනී ච කිලින්නසරීරා බින්දුබින්දූනි හිස්සා සරීරතො පග්ඝරන්ති. ඔකිරිනී ච අඞ්ගාරසම්පරිකිණ්ණා, තස්සා හි හෙට්ඨතොපි කිංසුකපුප්ඵවණ්ණා අඞ්ගාරා, උභයපස්සෙසුපි, ආකාසතොපිස්සා උපරි අඞ්ගාරා පතන්ති, තෙන වුත්තං – ‘‘උප්පක්කං ඔකිලිනිං ඔකිරිනි’’න්ති. සා ඉස්සාපකතා සපත්තිං අඞ්ගාරකටාහෙන ඔකිරීති තස්සා කිර කලිඞ්ගරඤ්ඤො එකා නාටකිනී අඞ්ගාරකටාහං සමීපෙ ඨපෙත්වා ගත්තතො උදකඤ්ච පුඤ්ඡති, පාණිනා ච සෙදං කරොති. රාජාපි තාය සද්ධිං කථඤ්ච කරොති, පරිතුට්ඨාකාරඤ්ච දස්සෙති. අග්ගමහෙසී තං අසහමානා ඉස්සාපකතා හුත්වා අචිරපක්කන්තස්ස රඤ්ඤො තං අඞ්ගාරකටාහං ගහෙත්වා තස්සා උපරි අඞ්ගාරෙ ඔකිරි. සා තං කම්මං කත්වා තාදිසංයෙව විපාකං පච්චනුභවිතුං පෙතලොකෙ නිබ්බත්තා.

චොරඝාතකවත්ථුස්මිං සො රඤ්ඤො ආණාය දීඝරත්තං චොරානං සීසානි ඡින්දිත්වා පෙතලොකෙ නිබ්බත්තන්තො අසීසකං කබන්ධං හුත්වා නිබ්බත්ති.

භික්ඛුවත්ථුස්මිං පාපභික්ඛූති ලාමකභික්ඛු. සො කිර ලොකස්ස සද්ධාදෙය්‍යෙ චත්තාරො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිත්වා කායවචීද්වාරෙහි අසං යතො භින්නාජීවො චිත්තකෙළිං කීළන්තො විචරි. තතො එකං බුද්ධන්තරං නිරයෙ පච්චිත්වා පෙතලොකෙ නිබ්බත්තන්තො භික්ඛුසදිසෙනෙව අත්තභාවෙන නිබ්බත්ති. භික්ඛුනී-සික්ඛමානා-සාමණෙර-සාමණෙරීවත්ථූසුපි අයමෙව විනිච්ඡයො.

231. තපොදාවත්ථුස්මිං අච්ඡොදකොති පසන්නොදකො. සීතොදකොති සීතලඋදකො. සාතොදකොති මධුරොදකො. සෙතකොති පරිසුද්ධො නිස්සෙවාලපණකකද්දමො. සුප්පතිත්ථොති සුන්දරෙහි තිත්ථෙහි උපපන්නො. රමණීයොති රතිජනකො. චක්කමත්තානීති රථචක්කප්පමාණානි. කුථිතා සන්දතීති තත්‍රා සන්තත්තා හුත්වා සන්දති. යතායං භික්ඛවෙති යතො අයං භික්ඛවෙ. සො දහොති සො රහදො. කුතො පනායං සන්දතීති? වෙභාරපබ්බතස්ස කිර හෙට්ඨා භුම්මට්ඨකනාගානං පඤ්චයොජනසතිකං නාගභවනං දෙවලොකසදිසං මණිමයෙන තලෙන ආරාමුය්‍යානෙහි ච සමන්නාගතං; තත්ථ නාගානං කීළනට්ඨානෙ සො උදකදහො, තතො අයං තපොදා සන්දති. ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡතීති රාජගහනගරං කිර ආවිඤ්ජෙත්වා මහාපෙතලොකො, තත්ථ ද්වින්නං මහාලොහකුම්භිනිරයානං අන්තරෙන අයං තපොදා ආගච්ඡති, තස්මා කුථිතා සන්දතීති.

යුද්ධවත්ථුස්මිං නන්දී චරතීති විජයභෙරී ආහිණ්ඩති. රාජා ආවුසො ලිච්ඡවීහීති ථෙරො කිර අත්තනො දිවාට්ඨානෙ ච රත්තිට්ඨානෙ ච නිසීදිත්වා ‘‘ලිච්ඡවයො කතහත්ථා කතූපාසනා, රාජා ච තෙහි සද්ධිං සම්පහාරං දෙතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො දිබ්බෙන චක්ඛුනා රාජානං පරාජිතං පලායමානං අද්දස. තතො භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ‘‘රාජා ආවුසො තුම්හාකං උපට්ඨාකො ලිච්ඡවීහි පභග්ගො’’ති ආහ. සච්චං, භික්ඛවෙ, මොග්ගල්ලානො ආහාති පරාජිකකාලෙ ආවජ්ජිත්වා යං දිට්ඨං තං භණන්තො සච්චං ආහ.

232. නාගොගාහවත්ථුස්මිං සප්පිනිකායාති එවංනාමිකාය. ආනෙඤ්ජං සමාධින්ති අනෙජං අචලං කායවාචාවිප්ඵන්දවිරහිතං චතුත්ථජ්ඣානසමාධිං. නාගානන්ති හත්ථීනං. ඔගය්හ උත්තරන්තානන්ති ඔගය්හ ඔගාහෙත්වා පුන උත්තරන්තානං. තෙ කිර ගම්භීරං උදකං ඔතරිත්වා තත්ථ න්හත්වා ච පිවිත්වා ච සොණ්ඩාය උදකං ගහෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලොලෙන්තා උත්තරන්ති, තෙසං එවං ඔගය්හ උත්තරන්තානන්ති වුත්තං හොති. කොඤ්චං කරොන්තානන්ති නදීතීරෙ ඨත්වා සොණ්ඩං මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා කොඤ්චනාදං කරොන්තානං. සද්දං අස්සොසින්ති තං කොඤ්චනාදසද්දං අස්සොසිං. අත්ථෙසො, භික්ඛවෙ, සමාධි සො ච ඛො අපරිසුද්ධොති අත්ථි එසො සමාධි මොග්ගල්ලානස්ස, සො ච ඛො පරිසුද්ධො න හොති. ථෙරො කිර පබ්බජිතතො සත්තමෙ දිවසෙ තදහුඅරහත්තප්පත්තො අට්ඨසු සමාපත්තීසු පඤ්චහාකාරෙහි අනාචිණ්ණවසීභාවො සමාධිපරිපන්ථකෙ ධම්මෙ න සුට්ඨු පරිසොධෙත්වා ආවජ්ජනසමාපජ්ජනාධිට්ඨානවුට්ඨානපච්චවෙක්ඛණානං සඤ්ඤාමත්තකමෙව කත්වා චතුත්ථජ්ඣානං අප්පෙත්වා නිසින්නො, ඣානඞ්ගෙහි වුට්ඨාය නාගානං සද්දං සුත්වා ‘‘අන්තොසමාපත්තියං අස්සොසි’’න්ති එවංසඤ්ඤී අහොසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අත්ථෙසො, භික්ඛවෙ, සමාධි; සො ච ඛො අපරිසුද්ධො’’ති.

සොභිතවත්ථුස්මිං අහං, ආවුසො, පඤ්ච කප්පසතානි අනුස්සරාමීති එකාවජ්ජනෙන අනුස්සරාමීති ආහ. ඉතරථා හි අනච්ඡරියං අරියසාවකානං පටිපාටියා නානාවජ්ජනෙන තස්ස තස්ස අතීතෙ නිවාසස්ස අනුස්සරණන්ති න භික්ඛූ උජ්ඣායෙය්‍යුං. යස්මා පනෙස ‘‘එකාවජ්ජනෙන අනුස්සරාමී’’ති ආහ, තස්මා භික්ඛූ උජ්ඣායිංසු. අත්ථෙසා, භික්ඛවෙ, සොභිතස්ස, සා ච ඛො එකායෙව ජාතීති යං සොභිතො ජාතිං අනුස්සරාමීති ආහ, අත්ථෙසා ජාති සොභිතස්ස, සා ච ඛො එකායෙව අනන්තරා න උප්පටිපාටියා අනුස්සරිතාති අධිප්පායො.

කථං පනායං එතං අනුස්සරීති? අයං කිර පඤ්චන්නං කප්පසතානං උපරි තිත්ථායතනෙ

පබ්බජිත්වා අසඤ්ඤසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානො කාලං කත්වා අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්ති. තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා අවසානෙ මනුස්සලොකෙ උප්පන්නො සාසනෙ පබ්බජිත්වා තිස්සො විජ්ජා සච්ඡාකාසි. සො පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරමානො ඉමස්මිං අත්තභාවෙ පටිසන්ධිං දිස්වා තතො පරං තතියෙ අත්තභාවෙ චුතිමෙව අද්දස. අථ උභින්නමන්තරා අචිත්තකං අත්තභාවං අනුස්සරිතුං අසක්කොන්තො නයතො සල්ලක්ඛෙසි – ‘‘අද්ධාඅහං අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්තො’’ති. එවං සල්ලක්ඛෙන්තෙන පනානෙන දුක්කරං කතං, සතධා භින්නස්ස වාලස්ස කොටියා කොටි පටිවිද්ධා, ආකාසෙ පදං දස්සිතං. තස්මා නං භගවා ඉමස්මිංයෙව වත්ථුස්මිං එතදග්ගෙ ඨපෙසි – ‘‘එතදග්ගං භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තානං යදිදං සොභිතො’’ති (අ. නි. 1.219, 227).

විනීතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිගමනවණ්ණනා

233. උද්දිට්ඨා ඛො ආයස්මන්තො චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මාති ඉදං ඉධ උද්දිට්ඨපාරාජිකපරිදීපනමෙව. සමොධානෙත්වා පන සබ්බානෙව චතුවීසති පාරාජිකානි වෙදිතබ්බානි. කතමානි චතුවීසති? පාළියං ආගතානි තාව භික්ඛූනං චත්තාරි, භික්ඛුනීනං අසාධාරණානි චත්තාරීති අට්ඨ. එකාදස අභබ්බපුග්ගලා, තෙසු පණ්ඩකතිරච්ඡානගතඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා, තයො වත්ථුවිපන්නා අහෙතුකපටිසන්ධිකා, තෙසං සග්ගො අවාරිතො මග්ගො පන වාරිතො, අභබ්බා හි තෙ මග්ගප්පටිලාභාය වත්ථුවිපන්නත්තාති. පබ්බජ්ජාපි නෙසං පටික්ඛිත්තා, තස්මා තෙපි පාරාජිකා. ථෙය්‍යසංවාසකො, තිත්ථියපක්කන්තකො, මාතුඝාතකො, පිතුඝාතකො, අරහන්තඝාතකො, භික්ඛුනීදූසකො, ලොහිතුප්පාදකො, සඞ්ඝභෙදකොති ඉමෙ අට්ඨ අත්තනො කිරියාය විපන්නත්තා අභබ්බට්ඨානං පත්තාති පාරාජිකාව. තෙසු ථෙය්‍යසංවාසකො, තිත්ථියපක්කන්තකො, භික්ඛුනීදූසකොති ඉමෙසං තිණ්ණං සග්ගො අවාරිතො මග්ගො පන වාරිතොව. ඉතරෙසං පඤ්චන්නං උභයම්පි වාරිතං. තෙ හි අනන්තරභවෙ නරකෙ නිබ්බත්තනකසත්තා. ඉති ඉමෙ ච එකාදස, පුරිමා ච අට්ඨාති එකූනවීසති. තෙ ගිහිලිඞ්ගෙ රුචිං උප්පාදෙත්වා ගිහිනිවාසනනිවත්ථාය භික්ඛුනියා සද්ධිං වීසති. සා හි අජ්ඣාචාරවීතික්කමං අකත්වාපි එත්තාවතාව අස්සමණීති ඉමානි තාව වීසති පාරාජිකානි.

අපරානිපි – ලම්බී, මුදුපිට්ඨිකො, පරස්ස අඞ්ගජාතං මුඛෙන ගණ්හාති, පරස්ස අඞ්ගජාතෙ අභිනිසීදතීති ඉමෙසං චතුන්නං වසෙන චත්තාරි අනුලොමපාරාජිකානීති වදන්ති. එතානි හි යස්මා උභින්නං රාගවසෙන සදිසභාවූපගතානං ධම්මො ‘‘මෙථුනධම්මො’’ති වුච්චති. තස්මා එතෙන පරියායෙන මෙථුනධම්මං අප්පටිසෙවිත්වායෙව කෙවලං මග්ගෙන මග්ගප්පවෙසනවසෙන ආපජ්ජිතබ්බත්තා මෙථුනධම්මපාරාජිකස්ස අනුලොමෙන්තීති අනුලොමපාරාජිකානීති වුච්චන්ති. ඉති ඉමානි ච චත්තාරි පුරිමානි ච වීසතීති සමොධානෙත්වා සබ්බානෙව චතුවීසති පාරාජිකානි වෙදිතබ්බානි.

න ලභති භික්ඛූහි සද්ධිං සංවාසන්ති උපොසථ-පවාරණ-පාතිමොක්ඛුද්දෙස-සඞ්ඝකම්මප්පභෙදං භික්ඛූහි සද්ධිං සංවාසං න ලභති. යථා පුරෙ තථා පච්ඡාති යථා පුබ්බෙ ගිහිකාලෙ අනුපසම්පන්නකාලෙ ච පච්ඡා පාරාජිකං ආපන්නොපි තථෙව අසංවාසො හොති. නත්ථි තස්ස භික්ඛූහි සද්ධිං උපොසථපවාරණපාතිමොක්ඛුද්දෙසසඞ්ඝකම්මප්පභෙදො සංවාසොති භික්ඛූහි සද්ධිං සංවාසං න ලභති. තත්ථායස්මන්තෙ පුච්ඡාමීති තෙසු චතූසු පාරාජිකෙසු ආයස්මන්තෙ ‘‘කච්චිත්ථ පරිසුද්ධා’’ති පුච්ඡාමි. කච්චිත්ථාති කච්චි එත්ථ; එතෙසු චතූසු පාරාජිකෙසු කච්චි පරිසුද්ධාති අත්ථො. අථ වා කච්චිත්ථ පරිසුද්ධාති කච්චි පරිසුද්ධා අත්ථ, භවථාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

චතුත්ථපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.