4. පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා
44. චතුත්ථසික්ඛාපදෙ – අප්පතිස්සාති අප්පතිස්සවා. උපාසකාති වුත්තෙ වචනම්පි න සොතුකාමා; අනාදරාති අත්ථො. අප්පතිස්සයා වා අනීචවුත්තිනොති අත්ථො. අසභාගවුත්තිකාති විසභාගජීවිකා, යථා භික්ඛූසු වත්තිතබ්බං; එවං අප්පවත්තවුත්තිනොති අත්ථො.
45. පදසො ධම්මං වාචෙය්‍යාති එකතො පදං පදං ධම්මං වාචෙය්‍ය; කොට්ඨාසං කොට්ඨාසං වාචෙය්‍යාති අත්ථො. යස්මා පන තං කොට්ඨාසනාමකං පදං චතුබ්බිධං හොති, තස්මා තං දස්සෙතුං ‘‘පදං අනුපදං අන්වක්ඛරං අනුබ්‍යඤ්ජන’’න්ති පදභාජනං වුත්තං. තත්ථ පදන්ති එකො ගාථාපාදො අධිප්පෙතො. අනුපදන්ති දුතියපාදො. අන්වක්ඛරන්ති එකෙකමක්ඛරං. අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති පුරිමබ්‍යඤ්ජනෙන සදිසං පච්ඡාබ්‍යඤ්ජනං. යං කිඤ්චි වා එකමක්ඛරං අන්වක්ඛරං, අක්ඛරසමූහො අනුබ්‍යඤ්ජනං, අක්ඛරානුබ්‍යඤ්ජනසමූහො පදං. පඨමපදං පදමෙව, දුතියං අනුපදන්ති එවමෙත්ථ නානාකරණං වෙදිතබ්බං.
ඉදානි පදං නාම එකතො පට්ඨපෙත්වා එකතො ඔසාපෙන්තීති ගාථාබන්ධං ධම්මං වාචෙන්තො ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති එකමෙකං පදං සාමණෙරෙන සද්ධිං එකතො ආරභිත්වා එකතොයෙව නිට්ඨාපෙති. එවං වාචෙන්තස්ස පදගණනාය පාචිත්තියා වෙදිතබ්බා. අනුපදං නාම පාටෙක්කං පට්ඨපෙත්වා එකතො ඔසාපෙන්තීති ථෙරෙන ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති වුත්තෙ සාමණෙරො තං පදං අපාපුණිත්වා ‘‘මනොසෙට්ඨා මනොමයා’’ති දුතියපදං එකතො භණති, ඉමෙ පාටෙක්කං පට්ඨපෙත්වා එකතො ඔසාපෙන්ති නාම. එවං වාචෙන්තස්සාපි අනුපදගණනාය පාචිත්තියා. අන්වක්ඛරං නාම රූපං අනිච්චන්ති වුච්චමානො ‘‘රූ’’ති ඔපාතෙතීති ‘‘රූපං අනිච්චන්ති භණ සාමණෙරා’’ති වුච්චමානො රූකාරමත්තමෙව එකතො වත්වා තිට්ඨති. එවං වාචෙන්තස්සාපි අන්වක්ඛරගණනාය පාචිත්තියා. ගාථාබන්ධෙපි ච එස නයො ලබ්භතියෙව. අනුබ්‍යඤ්ජනං නාම රූපං අනිච්චන්ති වුච්චමානො වෙදනා අනිච්චාති සද්දං නිච්ඡාරෙතීති ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං, වෙදනා අනිච්චා’’ති ඉමං සුත්තං වාචයමානො ථෙරෙන ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්ති වුච්චමානො සාමණෙරො සීඝපඤ්ඤතාය ‘‘වෙදනා අනිච්චා’’ති ඉමං අනිච්චපදං ථෙරස්ස ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්ති එතෙන අනිච්චපදෙන සද්ධිං එකතො භණන්තො වාචං නිච්ඡාරෙති. එවං වාචෙන්තස්සාපි අනුබ්‍යඤ්ජනගණනාය පාචිත්තියා. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – ඉමෙසු පදාදීසු යං යං එකතො භණති තෙන තෙන ආපත්තිං ආපජ්ජතීති.
බුද්ධභාසිතොති සකලං විනයපිටකං අභිධම්මපිටකං ධම්මපදං චරියාපිටකං උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං සුත්තනිපාතො විමානවත්ථු පෙතවත්ථු බ්‍රහ්මජාලාදීනි ච සුත්තානි. සාවකභාසිතොති චතුපරිසපරියාපන්නෙහි සාවකෙහි භාසිතො අනඞ්ගණසම්මාදිට්ඨිඅනුමානසුත්තචුළවෙදල්ලමහාවෙදල්ලාදිකො. ඉසිභාසිතොති බාහිරපරිබ්බාජකෙහි භාසිතො සකලො පරිබ්බාජකවග්ගො, බාවරියස්ස අන්තෙවාසිකානං සොළසන්නං බ්‍රාහ්මණානං පුච්ඡාති එවමාදි. දෙවතාභාසිතොති දෙවතාහි භාසිතො; සො දෙවතාසංයුත්තදෙවපුත්තසංයුත්තමාරසංයුත්තබ්‍රහ්මසංයුත්තසක්කසංයුත්තාදිවසෙන වෙදිතබ්බො.
අත්ථූපසඤ්හිතොති අට්ඨකථානිස්සිතො. ධම්මූපසඤ්හිතොති පාළිනිස්සිතො; උභයෙනාපි විවට්ටූපනිස්සිතමෙව වදති. කිඤ්චාපි විවට්ටූපනිස්සිතං වදති, තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හධම්මංයෙව පන පදසො වාචෙන්තස්ස ආපත්ති. විවට්ටූපනිස්සිතෙපි නානාභාසාවසෙන ගාථාසිලොකබන්ධාදීහි අභිසඞ්ඛතෙ අනාපත්ති. තිස්සො සඞ්ගීතියො අනාරුළ්හෙපි කුලුම්බසුත්තං රාජොවාදසුත්තං තික්ඛින්ද්‍රියං චතුපරිවට්ටං නන්දොපනන්දන්ති ඊදිසෙ ආපත්තියෙව. අපලාලදමනම්පි වුත්තං, මහාපච්චරියම්පන පටිසිද්ධං. මෙණ්ඩකමිලින්දපඤ්හෙසු ථෙරස්ස සකපටිභානෙ අනාපත්ති, යං රඤ්ඤො සඤ්ඤාපනත්ථං ආහරිත්වා වුත්තං, තත්ථ ආපත්ති. වණ්ණපිටකඅඞ්ගුලිමාලපිටකරට්ඨපාලගඅජතආළවකගජ්ජිතගුළ්හමග්ගගුළ්හවෙස්සන්තරගුළ්හවිනයවෙදල්ලපිටකානි පන අබුද්ධවචනානියෙවාති වුත්තං. සීලූපදෙසො නාම ධම්මසෙනාපතිනා වුත්තොති වදන්ති, තස්මිං ආපත්තියෙව. අඤ්ඤානිපි මග්ගකථාආරම්මණකථාබුද්ධිකදණ්ඩක ඤාණවත්ථුඅසුභකථාදීනි අත්ථි, තෙසු සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා විභත්තා, ධුතඞ්ගපඤ්හෙ පටිපදා විභත්තා; තස්මා තෙසු ආපත්තීති වුත්තං. මහාපච්චරියාදීසු පන සඞ්ගීතිං අනාරුළ්හෙසු රාජොවාදතික්ඛින්ද්‍රියචතුපරිවට්ටනන්දොපනන්දකුලුම්බසුත්තෙසුයෙව ආපත්තීති වත්වා අවසෙසෙසු යං බුද්ධවචනතො ආහරිත්වා වුත්තං, තදෙව ආපත්තිවත්ථු හොති, න ඉතරන්ති අයමත්ථො පරිග්ගහිතො.
48. එකතො උද්දිසාපෙන්තොති අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං එකතො උද්දෙසං ගණ්හන්තොපි එකතො වදති අනාපත්තීති අත්ථො.
තත්‍රායං විනිච්ඡයො – උපසම්පන්නො ච අනුපසම්පන්නො ච නිසීදිත්වා උද්දිසාපෙන්ති. ආචරියො නිසින්නානං භණාමීති තෙහි සද්ධිං එකතො වදති, ආචරියස්ස ආපත්ති. අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං ගණ්හන්තස්ස අනාපත්ති. ද්වෙපි ඨිතා ගණ්හන්ති, එසෙව නයො. දහරභික්ඛු නිසින්නො, සාමණෙරො ඨිතො, නිසින්නස්ස භණාමීති භණතො අනාපත්ති. සචෙ දහරො තිට්ඨති, ඉතරො නිසීදති, ඨිතස්ස භණාමීති භණතොපි අනාපත්ති. සචෙ බහූනං භික්ඛූනං අන්තරෙ එකො සාමණෙරො නිසින්නො හොති, තස්මිං නිසින්නෙ පදසො ධම්මං වාචෙන්තස්ස ආචරියස්ස අචිත්තකාපත්ති. සචෙ සාමණෙරො උපචාරං මුඤ්චිත්වා ඨිතො වා නිසින්නො වා හොති, යෙසං වාචෙති, තෙසු අපරියාපන්නත්තා එකෙන දිසාභාගෙන පලායනකගන්ථං නාම ගණ්හාතීති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, තස්මා අනාපත්ති. එකතො සජ්ඣායං කරොන්තොපි අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං උපසම්පන්නො එකතො සජ්ඣායං කරොන්තො තෙන සද්ධිංයෙව භණති, අනාපත්ති. අනුපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ උද්දෙසං ගණ්හන්තස්සපි තෙන සද්ධිං එකතො භණන්තස්ස අනාපත්ති. අයම්පි හි එකතො සජ්ඣායං කරොතිච්චෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.
යෙභුය්‍යෙන පගුණං ගන්ථං භණන්තං ඔපාතෙතීති සචෙ එකගාථාය එකො පාදො න ආගච්ඡති, සෙසං ආගච්ඡති, අයං යෙභුය්‍යෙන පගුණගන්ථො නාම. එතෙන නයෙන සුත්තෙපි වෙදිතබ්බො. තං ඔපාතෙන්තස්ස එවං භණාහීති එකතොපි භණන්තස්ස අනාපත්ති. ඔසාරෙන්තං ඔපාතෙතීති සුත්තං උච්චාරෙන්තං පරිසමජ්ඣෙ පරිසඞ්කමානං එවං වදෙහීති තෙන සද්ධිං එකතොපි වදන්තස්ස අනාපත්ති. යං පන මහාපච්චරියාදීසු ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වුත්තො යදි වදති, ‘‘අනාපත්තී’’ති වුත්තං, තං මහාඅට්ඨකථායං නත්ථි, නත්ථිභාවොයෙව චස්ස යුත්තො. කස්මා? කිරියසමුට්ඨානත්තා. ඉතරථා හි කිරියාකිරියං භවෙය්‍ය. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.
පදසොධම්මසමුට්ඨානං – වාචතො ච වාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.
පදසොධම්මසික්ඛාපදං චතුත්ථං.