2. දුතියවග්ගො

1-2. ඉච්ඡානඞ්ගලසුත්තාදිවණ්ණනා

987-988. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාථාති කස්මා අත්තනො විහාරසමාපත්තිං ආචික්ඛති? උපාරම්භමොචනත්ථං. සචෙ හි තෙ ‘‘න ජානාමා’’ති වදෙය්‍යුං, අථ නෙසං තිත්ථියා ‘‘තුම්හෙ ‘අසුකසමාපත්තියා නාම නො සත්ථා තෙමාසං විහාසී’තිපි න ජානාථ, අථ කස්මා නං උපට්ඨහන්තා විහරථා’’ති උපාරම්භං ආරොපෙය්‍යුං, තතො මොචනත්ථං එවමාහ.

අථ කස්මා යථා අඤ්ඤත්ථ ‘‘සතොව අස්සසති, දීඝං වා අස්සසන්තො’’ති (දී. නි. 2.374; ම. නි. 1.107; සං. නි. 5.977) එව-වාකාරො වුත්තො. එවං ඉධ න වුත්තොති? එකන්තසන්තත්තා. අඤ්ඤෙසඤ්හි අස්සාසො වා පාකටො හොති පස්සාසො වා, භගවතො උභයම්පෙතං පාකටමෙව නිච්චං උපට්ඨිතස්සතිතායාති එකන්තසන්තත්තා න වුත්තො. අථ ‘‘සික්ඛාමී’’ති අවත්වා කස්මා ‘‘අස්සසාමී’’ති එත්තකමෙව වුත්තන්ති? සික්ඛිතබ්බාභාවා. සත්ත හි සෙඛා සික්ඛිතබ්බභාවා සෙඛා නාම, ඛීණාසවා සික්ඛිතබ්බාභාවා අසෙඛා නාම, තථාගතා අසික්ඛිතබ්බා අසෙක්ඛා නාම නත්ථි තෙසං සික්ඛිතබ්බකිච්චන්ති සික්ඛිතබ්බාභාවා න වුත්තං. දුතියං උත්තානමෙව.

3-10. පඨමආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

989-996. තතියෙ පවිචිනතීති අනිච්චාදිවසෙන පවිචිනති. ඉතරං පදද්වයං එතස්සෙව වෙවචනං. නිරාමිසාති නික්කිලෙසා කායිකචෙතසිකදරථපටිපස්සද්ධියා කායොපි චිත්තම්පි පස්සම්භති. සමාධියතීති සම්මා ඨපියති, අප්පනාචිත්තං විය හොති. අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති සහජාතඅජ්ඣුපෙක්ඛනාය අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති.

එවං චුද්දසවිධෙන කායපරිග්ගාහකස්ස භික්ඛුනො තස්මිං කායෙ සති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තාය සතියා සම්පයුත්තඤාණං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තංසම්පයුත්තමෙව කායිකචෙතසිකවීරියං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පීතිපස්සද්ධිචිත්තෙකග්ගතා පීතිපස්සද්ධිසමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගා, ඉමෙසං ඡන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතො මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යථෙව හි සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු සාරථිනො ‘‘අයං ඔලීයතී’’ති තුදනං වා, ‘‘අයං අතිධාවතී’’ති ආකඩ්ඪනං වා නත්ථි, කෙවලං එවං පස්සමානස්ස ඨිතාකාරොව හොති, එවමෙව ඉමෙසං ඡන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතො මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො නාම හොති. එත්තාවතා කිං කථිතං? එකචිත්තක්ඛණිකා නානාසරසලක්ඛණා විපස්සනාබොජ්ඣඞ්ගා නාම කථිතා.

විවෙකනිස්සිතන්තිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. එත්ථ පන සොළසක්ඛත්තුකා ආනාපානස්සති මිස්සකා කථිතා, ආනාපානමූලකා සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා, තෙසං මූලභූතා ආනාපානස්සති පුබ්බභාගා. බොජ්ඣඞ්ගමූලකා සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා, තෙපි බොජ්ඣඞ්ගා පුබ්බභාගාව. විජ්ජාවිමුත්තිපූරකා පන බොජ්ඣඞ්ගා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරා, විජ්ජාවිමුත්තියො අරියඵලසම්පයුත්තා. විජ්ජා වා චතුත්ථමග්ගසම්පයුත්තා, විමුත්ති ඵලසම්පයුත්තාති. චතුත්ථපඤ්චමඡට්ඨානිපි ඉමිනාව සමානපරිච්ඡෙදානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ආනාපානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.