1. සගාථාවග්ගො

1. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

249. වෙදනාසංයුත්තෙ සගාථාවග්ගස්ස පඨමෙ සමාහිතොති උපචාරෙන වා අප්පනාය වා සමාහිතො. වෙදනා ච පජානාතීති වෙදනා දුක්ඛසච්චවසෙන පජානාති. වෙදනානඤ්ච සම්භවන්ති තාසංයෙව සම්භවං සමුදයසච්චවසෙන පජානාති. යත්ථ චෙතාති යත්ථෙතා වෙදනා නිරුජ්ඣන්ති, තං නිබ්බානං නිරොධසච්චවසෙන පජානාති. ඛයගාමිනන්ති තාසංයෙව වෙදනානං ඛයගාමිනං මග්ගං මග්ගසච්චවසෙන පජානාති. නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතොති නිත්තණ්හො හුත්වා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. එවමෙත්ථ සුත්තෙ සම්මසනචාරවෙදනා කථිතා. ගාථාසු ද්වීහි පදෙහි සමථවිපස්සනා කථිතා, සෙසෙහි චතුසච්චං කථිතං. එවමෙත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකො චතුභූමකධම්මපරිච්ඡෙදො වුත්තො.

2. සුඛසුත්තවණ්ණනා

250. දුතියෙ අදුක්ඛමසුඛං සහාති අදුක්ඛමසුඛඤ්ච සුඛදුක්ඛෙහි සහ. අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා චාති අත්තනො ච පරස්ස ච. මොසධම්මන්ති නස්සනසභාවං. පලොකිනන්ති පලුජ්ජනකං භිජ්ජනසභාවං. ඵුස්ස ඵුස්ස වයං පස්සන්ති ඤාණෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා වයං පස්සන්තො. එවං තත්ථ විරජ්ජතීති එවං තාසු වෙදනාසු විරජ්ජති. ඉධාපි සුත්තෙ සම්මසනචාරවෙදනා කථිතා, ගාථාසු ඤාණඵුසනං.

3. පහානසුත්තවණ්ණනා

251. තතියෙ අච්ඡෙච්ඡි තණ්හන්ති සබ්බම්පි තණ්හං ඡින්දි සමුච්ඡින්දි. විවත්තයි සංයොජනන්ති දසවිධම්පි සංයොජනං පරිවත්තයි නිම්මූලකමකාසි. සම්මාති හෙතුනා කාරණෙන. මානාභිසමයාති මානස්ස දස්සනාභිසමයා, පහානාභිසමයා ච. අරහත්තමග්ගො හි කිච්චවසෙන මානං සම්පස්සති, අයමස්ස දස්සනාභිසමයො. තෙන දිට්ඨො පන සො තාවදෙව පහීයති, දිට්ඨවිසෙන දිට්ඨසත්තානං ජීවිතං විය. අයමස්ස පහානාභිසමයො.

අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති එවං අරහත්තමග්ගෙන මානස්ස දිට්ඨත්තා ච පහීනත්තා ච යෙ ඉමෙ ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තො ජීරති (චූළව. 278) හරිතන්තං වා’’ති (ම. නි. 1.304) එවං වුත්තඅන්තිමමරියාදන්තො ච, ‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකාන’’න්ති (ඉතිවු. 91; සං. නි. 3.80) එවං වුත්තලාමකන්තො ච, ‘‘සක්කායො එකො අන්තො’’ති (අ. නි. 6.61; චූළනි. තිස්සමෙත්තෙය්‍යමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 11) එවං වුත්තකොට්ඨාසන්තො ච, ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්ස සබ්බපච්චයසඞ්ඛයා’’ති (සං නි. 2.51; 2.4.71; උදා. 71) එවං වුත්තකොටන්තො චාති චත්තාරො අන්තා, තෙසු සබ්බස්සෙව වට්ටදුක්ඛස්ස අදුං චතුත්ථකොටිසඞ්ඛාතං අන්තමකාසි, පරිච්ඡෙදං පරිවටුමං අකාසි, අන්තිමසමුස්සයමත්තාවසෙසං දුක්ඛමකාසීති වුත්තං හොති.

සම්පජඤ්ඤං න රිඤ්චතීති සම්පජඤ්ඤං න ජහති. සඞ්ඛ්‍යං නොපෙතීති රත්තො දුට්ඨො මූළ්හොති පඤ්ඤත්තිං න උපෙති, තං පඤ්ඤත්තිං පහාය ඛීණාසවො නාම හොතීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ ආරම්මණානුසයො කථිතො.

4. පාතාලසුත්තවණ්ණනා

252. චතුත්ථෙ පාතාලොති පාතස්ස අලං පරියත්තො, නත්ථි එත්ථ පතිට්ඨාති පාතාලො. අසන්තං අවිජ්ජමානන්ති අසම්භූතත්තං අපඤ්ඤායමානත්තං. එවං වාචං භාසතීති අත්ථි මහාසමුද්දෙ පාතාලොති එවං වාචං. සො හි යං තං බලවාමුඛං මහාසමුද්දස්ස උදකං වෙගෙන පක්ඛන්දිත්වා චක්කවාළං වා සිනෙරුං වා ආහච්ච යොජනද්වියොජනදසයොජනප්පමාණම්පි උග්ගන්ත්වා පුන මහාසමුද්දෙ පතති, යස්ස පතිතට්ඨානෙ මහානරකපපාතො විය හොති, යං ලොකෙ බලවාමුඛන්ති වුච්චති. තං සන්ධාය එවං වදති.

යස්මා පන තත්ථ තථාරූපානං මච්ඡකච්ඡපදෙවදානවානං පතිට්ඨාපි හොති සුඛනිවාසොපි, තස්මා අසන්තං අසංවිජ්ජමානං තං තං වාචං භාසති නාම. යස්මා පන සබ්බපුථුජ්ජනා සාරීරිකාය දුක්ඛවෙදනාය පතිට්ඨාතුං න සක්කොන්ති, තස්මා පාතස්ස අලන්ති අත්ථෙන අයමෙව පාතාලොති දස්සෙන්තො සාරීරිකානං ඛො එතං භික්ඛවෙතිආදිමාහ.

පාතාලෙ න පච්චුට්ඨාසීති පාතාලස්මිං න පතිට්ඨාසි. ගාධන්ති පතිට්ඨං. අක්කන්දතීති අනිබද්ධං විප්පලාපං විලපන්තො කන්දති. දුබ්බලොති දුබ්බලඤාණො. අප්පථාමකොති ඤාණථාමස්ස පරිත්තතාය පරිත්තථාමකො. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරියසාවකොති සොතාපන්නො. සොතාපන්නො හි එත්ථ ධුරං, බලවවිපස්සකො න තික්ඛබුද්ධි උප්පන්නං වෙදනං අනනුවත්තිත්වා පතිට්ඨාතුං සමත්ථො යොගාවචරොපි වට්ටති.

5. දට්ඨබ්බසුත්තවණ්ණනා

253. පඤ්චමෙ දුක්ඛතො දට්ඨබ්බාති විපරිණාමනවසෙන දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා. සල්ලතොති දුක්ඛාපනවිනිවිජ්ඣනට්ඨෙන සල්ලාති දට්ඨබ්බා. අනිච්චතොති අදුක්ඛමසුඛා හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චතො දට්ඨබ්බා. අද්දාති අද්දස. සන්තන්ති සන්තසභාවං.

6. සල්ලසුත්තවණ්ණනා

254. ඡට්ඨෙ තත්‍රාති තෙසු ද්වීසු ජනෙසු. අනුවෙධං විජ්ඣෙය්‍යාති තස්සෙව වණමුඛස්ස අඞ්ගුලන්තරෙ වා ද්වඞ්ගුලන්තරෙ වා ආසන්නපදෙසෙ අනුගතවෙධං. එවං විද්ධස්ස හි සා අනුවෙධා වෙදනා පඨමවෙදනාය බලවතරා හොති, පච්ඡා උප්පජ්ජමානා දොමනස්සවෙදනාපි එවමෙව පුරිමවෙදනාය බලවතරා හොති. දුක්ඛාය වෙදනාය නිස්සරණන්ති දුක්ඛාය වෙදනාය හි සමාධිමග්ගඵලානි නිස්සරණං, තං සො න ජානාති, කාමසුඛමෙව නිස්සරණන්ති ජානාති. තාසං වෙදනානන්ති තාසං සුඛදුක්ඛවෙදනානං. සඤ්ඤුත්තො නං වෙදයතීති කිලෙසෙහි සම්පයුත්තොව හුත්වා තං වෙදනං වෙදයති, න විප්පයුත්තො. සඤ්ඤුත්තො දුක්ඛස්මාති කරණත්ථෙ නිස්සක්කං, දුක්ඛෙන සම්පයුත්තොති අත්ථො. සඞ්ඛාතධම්මස්සාති විදිතධම්මස්ස තුලිතධම්මස්ස. බහුස්සුතස්සාති පරියත්තිබහුස්සුතස්ස පටිවෙධබහුස්සුතස්ස ච. සම්මා පජානාති භවස්ස පාරගූති භවස්ස පාරං නිබ්බානං ගතො, තදෙව නිබ්බානං සම්මා පජානාති. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ආරම්මණානුසයොව කථිතො. අරියසාවකෙසු ච ඛීණාසවො එත්ථ ධුරං, අනාගාමීපි වට්ටතීති වදන්ති.

7. පඨමගෙලඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

255. සත්තමෙ යෙන ගිලානසාලා තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො තථාගතොපි ගිලානුපට්ඨානං ගච්ඡති, උපට්ඨාතබ්බයුත්තකා නාම ගිලානාති භික්ඛූ සද්දහිත්වා ඔකප්පෙත්වා ගිලානෙ උපට්ඨාතබ්බෙ මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති ච ‘‘යෙ තත්ථ කම්මට්ඨානසප්පායා, තෙසං කම්මට්ඨානං කථෙස්සාමී’’ති ච චින්තෙත්වා උපසඞ්කමි. කායෙ කායානුපස්සීතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං පරතො වක්ඛාම. අනිච්චානුපස්සීති අනිච්චතං අනුපස්සන්තො. වයානුපස්සීති වයං අනුපස්සන්තො. විරාගානුපස්සීති විරාගං අනුපස්සන්තො. නිරොධානුපස්සීති නිරොධං අනුපස්සන්තො. පටිනිස්සග්ගානුපස්සීති පටිනිස්සග්ගං අනුපස්සන්තො.

එත්තාවතා කිං දස්සිතං හොති? ඉමස්ස භික්ඛුනො ආගමනීයපටිපදා, සතිපට්ඨානාපි හි පුබ්බභාගායෙව, සම්පජඤ්ඤෙපි අනිච්චානුපස්සනා වයානුපස්සනා විරාගානුපස්සනාති ච ඉමාපි තිස්සො අනුපස්සනා පුබ්බභාගායෙව, නිරොධානුපස්සනාපි පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාපි ඉමා ද්වෙ මිස්සකා. එත්තාවතා ඉමස්ස භික්ඛුනො භාවනාකාලො දස්සිතොති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

8-9. දුතියගෙලඤ්ඤසුත්තාදිවණ්ණනා

256-257. අට්ඨමෙ ඉමමෙව ඵස්සං පටිච්චාති වුත්තෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං, අත්ථතො පනෙතං නින්නානාකරණං. කායොව හි එත්ථ ඵස්සොති වුත්තො. නවමං උත්තානමෙව.

10. ඵස්සමූලකසුත්තවණ්ණනා

258. දසමෙ සුඛවෙදනියන්ති සුඛවෙදනාය පච්චයභූතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අනුපදවණ්ණනා පනෙත්ථ හෙට්ඨා විත්ථාරිතාව. ඉමස්මිං සුත්තද්වයෙ සම්මසනචාරවෙදනා කථිතා.

සගාථාවග්ගො පඨමො.