7. මහාවග්ගො

1. අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

61. මහාවග්ගස්ස පඨමෙ අස්සුතවාති ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරසතිපට්ඨානාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයරහිතො. පුථුජ්ජනොති පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදිකාරණෙහි පුථුජ්ජනො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා’’ති සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. අපිච පුථූනං ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනො, පුථු වා අයං විසුංයෙව සඞ්ඛං ගතො, විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොති පුථුජ්ජනො. එවමෙතෙහි ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති ද්වීහිපි පදෙහි යෙ තෙ –

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. (මහානි. 94); –

ද්වෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, තෙසු අන්ධපුථුජ්ජනො ගහිතො. ඉමස්මින්ති පච්චුප්පන්නපච්චක්ඛකායං දස්සෙති. චාතුමහාභූතිකස්මින්ති චතුමහාභූතකායෙ චතුමහාභූතෙහි නිබ්බත්තෙ චතුමහාභූතමයෙති අත්ථො. නිබ්බින්දෙය්‍යාති උක්කණ්ඨෙය්‍ය. විරජ්ජෙය්‍යාති න රජ්ජෙය්‍ය. විමුච්චෙය්‍යාති මුච්චිතුකාමො භවෙය්‍ය. ආචයොති වුඩ්ඪි. අපචයොති පරිහානි. ආදානන්ති නිබ්බත්ති. නික්ඛෙපනන්ති භෙදො.

තස්මාති යස්මා ඉමෙ චත්තාරො වුඩ්ඪිහානිනිබ්බත්තිභෙදා පඤ්ඤායන්ති, තස්මා තංකාරණාති අත්ථො. ඉති භගවා චාතුමහාභූතිකෙ කායෙ රූපං පරිග්ගහෙතුං අයුත්තරූපං කත්වා අරූපං පරිග්ගහෙතුං යුත්තරූපං කරොති. කස්මා? තෙසඤ්හි භික්ඛූනං රූපස්මිං ගාහො බලවා අධිමත්තො, තෙන තෙසං රූපෙ ගාහස්ස පරිග්ගහෙතබ්බරූපතං දස්සෙත්වා නික්කඩ්ඪන්තො අරූපෙ පතිට්ඨාපනත්ථං එවමාහ.

චිත්තන්තිආදි සබ්බං මනායතනස්සෙව නාමං. තඤ්හි චිත්තවත්ථුතාය චිත්තගොචරතාය සම්පයුත්තධම්මචිත්තතාය ච චිත්තං, මනනට්ඨෙන මනො, විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. නාලන්ති න සමත්ථො. අජ්ඣොසිතන්ති තණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහිතං. මමායිතන්ති තණ්හාමමත්තෙන මම ඉදන්ති ගහිතං. පරාමට්ඨන්ති දිට්ඨියා පරාමසිත්වා ගහිතං. එතං මමාති තණ්හාගාහො, තෙන අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතං ගහිතං හොති. එසොහමස්මීති මානගාහො, තෙන නව මානා ගහිතා හොන්ති. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිගාහො, තෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ගහිතා හොන්ති. තස්මාති යස්මා එවං දීඝරත්තං ගහිතං, තස්මා නිබ්බින්දිතුං න සමත්ථො.

වරං, භික්ඛවෙති ඉදං කස්මා ආහ? පඨමඤ්හි තෙන රූපං පරිග්ගහෙතුං අයුත්තරූපං කතං, අරූපං යුත්තරූපං, අථ ‘‘තෙසං භික්ඛූනං රූපතො ගාහො නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො’’ති ඤත්වා තං නික්කඩ්ඪිතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍යාති අත්තාති ගණ්හෙය්‍ය. භිය්‍යොපීති වස්සසතතො උද්ධම්පි. කස්මා පන භගවා එවමාහ? කිං අතිරෙකවස්සසතං තිට්ඨමානං රූපං නාම අත්ථි? නනු පඨමවයෙ පවත්තං රූපං මජ්ඣිමවයං න පාපුණාති, මජ්ඣිමවයෙ පවත්තං පච්ඡිමවයං, පුරෙභත්තෙ පවත්තං පච්ඡාභත්තං, පච්ඡාභත්තෙ පවත්තං පඨමයාමං, පඨමයාමෙ පවත්තං මජ්ඣිමයාමං, මජ්ඣිමයාමෙ පවත්තං පච්ඡිමයාමං න පාපුණාති? තථා ගමනෙ පවත්තං ඨානං, ඨානෙ පවත්තං නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය පවත්තං සයනං න පාපුණාති. එකඉරියාපථෙපි පාදස්ස උද්ධරණෙ පවත්තං අතිහරණං, අතිහරණෙ පවත්තං වීතිහරණං, වීතිහරණෙ පවත්තං වොස්සජ්ජනං, වොස්සජ්ජනෙ පවත්තං සන්නික්ඛෙපනං, සන්නික්ඛෙපනෙ පවත්තං සන්නිරුජ්ඣනං න පාපුණාති, තත්ථ තත්ථෙව ඔධි ඔධි පබ්බං පබ්බං හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය පටපටායන්තා සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්තීති? සච්චමෙතං. යථා පන පදීපස්ස ජලතො ජාතා තං තං වට්ටිප්පදෙසං අනතික්කමිත්වා තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජති, අථ ච පන පවෙණිසම්බන්ධවසෙන සබ්බරත්තිං ජලිතො පදීපොති වුච්චති, එවමිධාපි පවෙණිවසෙන අයම්පි කායො එවං චිරට්ඨිතිකො විය කත්වා දස්සිතො.

රත්තියා ච දිවසස්ස චාති රත්තිම්හි ච දිවසෙ ච. භුම්මත්ථෙ හෙතං සාමිවචනං. අඤ්ඤදෙව උප්පජ්ජති, අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති යං රත්තිං උප්පජ්ජති ච නිරුජ්ඣති ච, තතො අඤ්ඤදෙව දිවා උප්පජ්ජති ච නිරුජ්ඣති චාති අත්ථො. අඤ්ඤං උප්පජ්ජති, අනුප්පන්නමෙව අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති එවං පන අත්ථො න ගහෙතබ්බො. ‘‘රත්තියා ච දිවසස්ස චා’’ති ඉදං පුරිමපවෙණිතො පරිත්තකං පවෙණිං ගහෙත්වා පවෙණිවසෙනෙව වුත්තං, එකරත්තිං පන එකදිවසං වා එකමෙව චිත්තං ඨාතුං සමත්ථං නාම නත්ථි. එකස්මිඤ්හි අච්ඡරාක්ඛණෙ අනෙකානි චිත්තකොටිසතසහස්සානි උප්පජ්ජන්ති. වුත්තම්පි චෙතං මිලින්දපඤ්හෙ –

‘‘වාහසතං ඛො, මහාරාජ, වීහීනං, අඩ්ඪචූළඤ්ච වාහා, වීහිසත්තම්බණානි, ද්වෙ ච තුම්බා, එකච්ඡරාක්ඛණෙ පවත්තස්ස චිත්තස්ස එත්තකා වීහී ලක්ඛං ඨපීයමානා පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති.

පවනෙති මහාවනෙ. තං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං ගණ්හාති, තං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං ගණ්හාතීති ඉමිනා න සො ගණ්හිතබ්බසාඛං අලභිත්වා භූමිං ඔතරති. අථ ඛො තස්මිං මහාවනෙ විචරන්තො තං තං සාඛං ගණ්හන්තොයෙව චරතීති අයමත්ථො දස්සිතො.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අරඤ්ඤමහාවනං විය හි ආරම්මණවනං වෙදිතබ්බං. තස්මිං වනෙ විචරණමක්කටො විය ආරම්මණවනෙ උප්පජ්ජනකචිත්තං. සාඛාගහණං විය ආරම්මණෙ ලුබ්භනං. යථා සො අරඤ්ඤෙ විචරන්තො මක්කටො තං තං සාඛං පහාය තං තං සාඛං ගණ්හාති, එවමිදං ආරම්මණවනෙ විචරන්තං චිත්තම්පි කදාචි රූපාරම්මණං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති, කදාචි සද්දාදීසු අඤ්ඤතරං, කදාචි අතීතං, කදාචි අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා, තථා කදාචි අජ්ඣත්තං, කදාචි බාහිරං. යථා ච සො අරඤ්ඤෙ විචරන්තො මක්කටො සාඛං අලභිත්වා ඔරුය්හ භූමියං නිසින්නොති න වත්තබ්බො, එකං පන පණ්ණසාඛං ගහෙත්වාව නිසීදති, එවමෙව ආරම්මණවනෙ විචරන්තං චිත්තම්පි එකං ඔලුබ්භාරම්මණං අලභිත්වා උප්පන්නන්ති න වත්තබ්බං, එකජාතියං පන ආරම්මණං ගහෙත්වාව උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා ච පන භගවතා රූපතො නීහරිත්වා අරූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො, අරූපතො නීහරිත්වා රූපෙ.

ඉදානි තං උභයතො නික්කඩ්ඪිතුකාමො තත්‍ර, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකොති දෙසනං ආරභි. අයං පනත්ථො ආසීවිසදට්ඨූපමාය දීපෙතබ්බො – එකො කිර පුරිසො ආසීවිසෙන දට්ඨො, අථස්ස විසං හරිස්සාමීති ඡෙකො භිසක්කො ආගන්ත්වා වමනං කාරෙත්වා හෙට්ඨා ගරුළො, උපරි නාගොති මන්තං පරිවත්තෙත්වා විසං උපරි ආරොපෙසි. සො යාව අක්ඛිප්පදෙසා ආරුළ්හභාවං ඤත්වා ‘‘ඉතො පරං අභිරුහිතුං න දස්සාමි, දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපෙස්සාමී’’ති උපරි ගරුළො, හෙට්ඨා නාගොති මන්තං පරිවත්තෙත්වා කණ්ණෙ ධුමෙත්වා දණ්ඩකෙන පහරිත්වා විසං ඔතාරෙත්වා දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපෙසි. තත්‍රස්ස ඨිතභාවං ඤත්වා අගදලෙපෙන විසං නිම්මථෙත්වා න්හාපෙත්වා ‘‘සුඛී හොහී’’ති වත්වා යෙනකාමං පක්කාමි.

තත්ථ ආසීවිසෙන දට්ඨස්ස කායෙ විසපතිට්ඨානං විය ඉමෙසං භික්ඛූනං රූපෙ අධිමත්තගාහකාලො, ඡෙකො භිසක්කො විය තථාගතො, මන්තං පරිවත්තෙත්වා උපරි විසස්ස ආරොපිතකාලො විය තථාගතෙන තෙසං භික්ඛූනං රූපතො ගාහං නීහරිත්වා අරූපෙ පතිට්ඨාපිතකාලො, යාව අක්ඛිප්පදෙසා ආරුළ්හවිසස්ස උපරි අභිරුහිතුං අදත්වා පුන මන්තබලෙන ඔතාරෙත්වා දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපනං විය සත්ථාරා තෙසං භික්ඛූනං අරූපතො ගාහං නීහරිත්වා රූපෙ පතිට්ඨාපිතකාලො. දට්ඨට්ඨානෙ ඨිතස්ස විසස්ස අගදලෙපෙන නිම්මථනං විය උභයතො ගාහං නීහරණත්ථාය ඉමිස්සා දෙසනාය ආරද්ධකාලො වෙදිතබ්බො. තත්ථ නිබ්බින්දං විරජ්ජතීති ඉමිනා මග්ගො කථිතො, විරාගා විමුච්චතීති ඵලං, විමුත්තස්මින්තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණා. පඨමං.

2. දුතියඅස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

62. දුතියෙ සුඛවෙදනියන්ති සුඛවෙදනාය පච්චයං. ඵස්සන්ති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිං. නනු ච චක්ඛුසම්ඵස්සො සුඛවෙදනාය පච්චයො න හොතීති? සහජාතපච්චයෙන න හොති, උපනිස්සයපච්චයෙන පන ජවනවෙදනාය හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. සොතසම්ඵස්සාදීසුපි එසෙව නයො. තජ්ජන්ති තජ්ජාතිකං තස්සාරුප්පං, තස්ස ඵස්සස්ස අනුරූපන්ති අත්ථො. දුක්ඛවෙදනියන්තිආදි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සඞ්ඝට්ටනසමොධානාති සඞ්ඝට්ටනෙන චෙව සමොධානෙන ච, සඞ්ඝට්ටනසම්පිණ්ඩනෙනාති අත්ථො. උස්මාති උණ්හාකාරො. තෙජො අභිනිබ්බත්තතීති අග්ගිචුණ්ණො නික්ඛමතීති න ගහෙතබ්බං, උස්මාකාරස්සෙව පන එතං වෙවචනං. තත්ථ ද්වින්නං කට්ඨානන්ති ද්වින්නං අරණීනං. තත්ථ අධොඅරණී විය වත්ථු, උත්තරාරණී විය ආරම්මණං, සඞ්ඝට්ටනං විය ඵස්සො, උස්මාධාතු විය වෙදනා. දුතියං.

3. පුත්තමංසූපමසුත්තවණ්ණනා

63. තතියෙ චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරාතිආදි වුත්තනයමෙව. යස්මා පනස්ස අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො, තස්මා තං දස්සෙත්වාවෙත්ථ අනුපුබ්බපදවණ්ණනං කරිස්සාමි. කතරාය පන ඉදං අට්ඨුප්පත්තියා නික්ඛිත්තන්ති? ලාභසක්කාරෙන. භගවතො කිර මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි, යථා තං චත්තාරො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ පූරිතදානපාරමීසඤ්චයස්ස. සබ්බදිසාසු හිස්ස යමකමහාමෙඝො වුට්ඨහිත්වා මහොඝං විය සබ්බපාරමියො ‘‘එකස්මිං අත්තභාවෙ විපාකං දස්සාමා’’ති සම්පිණ්ඩිතා විය ලාභසක්කාරමහොඝං නිබ්බත්තයිංසු. තතො තතො අන්නපානයානවත්ථමාලාගන්ධවිලෙපනාදිහත්ථා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො ආගන්ත්වා, ‘‘කහං බුද්ධො, කහං භගවා, කහං දෙවදෙවො නරාසභො පුරිසසීහො’’ති? භගවන්තං පරියෙසන්ති. සකටසතෙහිපි පච්චයෙ ආහරිත්වා ඔකාසං අලභමානා සමන්තා ගාවුතප්පමාණම්පි සකටධුරෙන සකටධුරං ආහච්ච තිට්ඨන්ති චෙව අනුප්පවත්තන්ති ච අන්ධකවින්දබ්‍රාහ්මණාදයො විය. සබ්බං ඛන්ධකෙ තෙසු තෙසු සුත්තෙසු ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං.

යථා භගවතො, එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි. වුත්තඤ්චෙතං –

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවර-පිණ්ඩපාත-සෙනාසන-ගිලාන-පච්චය-භෙසජ්ජ-පරික්ඛාරානං. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො සක්කතො හොති…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා. 14; සං. නි. 2.70).

තථා ‘‘යාවතා ඛො, චුන්ද, එතරහි සඞ්ඝො වා ගණො වා ලොකෙ උප්පන්නො, නාහං, චුන්ද, අඤ්ඤං එකසඞ්ඝම්පි සමනුපස්සාමි එවං ලාභග්ගයසග්ගපත්තං යථරිවායං, චුන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති (දී. නි. 3.176).

ස්වායං භගවතො ච සඞ්ඝස්ස ච උප්පන්නො ලාභසක්කාරො එකතො හුත්වා ද්වින්නං මහානදීනං උදකං විය අප්පමෙය්‍යො අහොසි. අථ සත්ථා රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘මහාලාභසක්කාරො අතීතබුද්ධානම්පි එවරූපො අහොසි, අනාගතානම්පි එවරූපො භවිස්සති. කිං නු ඛො භික්ඛූ ආහාරපරිග්ගාහකෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතා මජ්ඣත්තා නිච්ඡන්දරාගා හුත්වා ආහාරං පරිභුඤ්ජිතුං සක්කොන්ති, න සක්කොන්තී’’ති?

සො අද්දස එකච්චෙ අධුනා පබ්බජිතෙ කුලපුත්තෙ අපච්චවෙක්ඛිත්වා ආහාරං පරිභුඤ්ජමානෙ. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘‘මයා කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙන්තෙන න චීවරාදිහෙතු පූරිතා, උත්තමඵලස්ස පන අරහත්තස්සත්ථාය පූරිතා. ඉමෙපි භික්ඛූ මම සන්තිකෙ පබ්බජන්තා න චීවරාදිහෙතු පබ්බජිතා, අරහත්තස්සෙව පන අත්ථාය පබ්බජිතා. තෙ ඉදානි අසාරමෙව සාරං අනත්ථමෙව ච අත්ථං කරොන්තී’’ති එවමස්ස ධම්මසංවෙගො උදපාදි. තතො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ පඤ්චමං පාරාජිකං පඤ්ඤපෙතුං සක්කා අභවිස්ස, අපච්චවෙක්ඛිතාහාරපරිභොගො පඤ්චමං පාරාජිකං කත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බො භවෙය්‍ය. න පන සක්කා එවං කාතුං, ධුවපටිසෙවනට්ඨානඤ්හෙතං සත්තානං. යථා පන කථිතෙ පඤ්චමං පාරාජිකං විය නං පස්සිස්සන්ති. එවං ධම්මාදාසං සංවරං මරියාදං ඨපෙස්සාමි, යං ආවජ්ජිත්වා ආවජ්ජිත්වා අනාගතෙ භික්ඛූ චත්තාරො පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජිස්සන්තී’’ති. ඉමාය අට්ඨුප්පත්තියා ඉමං පුත්තමංසූපමසුත්තන්තං නික්ඛිපි. තත්ථ චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

චත්තාරො පන ආහාරෙ විත්ථාරෙත්වා ඉදානි තෙසු ආදීනවං දස්සෙතුං කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, කබළීකාරො ආහාරො දට්ඨබ්බොතිආදිමාහ? තත්ථ ජායම්පතිකාති ජායා චෙව පති ච. පරිත්තං සම්බලන්ති පුටභත්තසත්තුමොදකාදීනං අඤ්ඤතරං අප්පමත්තකං පාථෙය්‍යං. කන්තාරමග්ගන්ති කන්තාරභූතං මග්ගං, කන්තාරෙ වා මග්ගං. කන්තාරන්ති චොරකන්තාරං වාළකන්තාරං අමනුස්සකන්තාරං නිරුදකකන්තාරං අප්පභක්ඛකන්තාරන්ති පඤ්චවිධං. තෙසු යත්ථ චොරභයං අත්ථි, තං චොරකන්තාරං. යත්ථ සීහබ්‍යග්ඝාදයො වාළා අත්ථි, තං වාළකන්තාරං. යත්ථ බලවාමුඛයක්ඛිනිආදීනං අමනුස්සානං වසෙන භයං අත්ථි, තං අමනුස්සකන්තාරං. යත්ථ පාතුං වා න්හායිතුං වා උදකං නත්ථි, තං නිරුදකකන්තාරං. යත්ථ ඛාදිතබ්බං වා භුඤ්ජිතබ්බං වා අන්තමසො කන්දමූලාදිමත්තම්පි නත්ථි, තං අප්පභක්ඛකන්තාරං නාම. යත්ථ පනෙතං පඤ්චවිධම්පි භයං අත්ථි, තං කන්තාරමෙව. තං පනෙතං එකාහද්වීහතීහාදිවසෙන නිත්ථරිතබ්බම්පි අත්ථි, න තං ඉධ අධිප්පෙතං. ඉධ පන නිරුදකං අප්පභක්ඛං යොජනසතිකකන්තාරං අධිප්පෙතං. එවරූපෙ කන්තාරෙ මග්ගං. පටිපජ්ජෙය්‍යුන්ති ඡාතකභයෙන චෙව රොගභයෙන ච රාජභයෙන ච උපද්දුතා පටිපජ්ජෙය්‍යුං ‘‘එතං කන්තාරං නිත්ථරිත්වා ධම්මිකස්ස රඤ්ඤො නිරුපද්දවෙ රට්ඨෙ සුඛං වසිස්සාමා’’ති මඤ්ඤමානා.

එකපුත්තකොති උක්ඛිපිත්වා ගහිතො අනුකම්පිතබ්බයුත්තො අථිරසරීරො එකපුත්තකො. වල්ලූරඤ්ච සොණ්ඩිකඤ්චාති ඝනඝනට්ඨානතො ගහෙත්වා වල්ලූරං, අට්ඨිනිස්සිතසිරානිස්සිතට්ඨානානි ගහෙත්වා සූලමංසඤ්චාති අත්ථො. පටිපිසෙය්‍යුන්ති පහරෙය්‍යුං. කහං එකපුත්තකාති අයං තෙසං පරිදෙවනාකාරො.

අයං පනෙත්ථ භූතමත්ථං කත්වා ආදිතො පට්ඨාය සඞ්ඛෙපතො අත්ථවණ්ණනා – ද්වෙ කිර ජායම්පතිකා පුත්තං ගහෙත්වා පරිත්තෙන පාථෙය්‍යෙන යොජනසතිකං කන්තාරමග්ගං පටිපජ්ජිංසු. තෙසං පඤ්ඤාසයොජනානි ගන්ත්වා පාථෙය්‍යං නිට්ඨාසි, තෙ ඛුප්පිපාසාතුරා විරළච්ඡායායං නිසීදිංසු. තතො පුරිසො භරියං ආහ – ‘‘භද්දෙ ඉතො සමන්තා පඤ්ඤාසයොජනානි ගාමො වා නිගමො වා නත්ථි. තස්මා යං තං පුරිසෙන කාතබ්බං බහුම්පි කසිගොරක්ඛාදිකම්මං, න දානි සක්කා තං මයා කාතුං, එහි මං මාරෙත්වා උපඩ්ඪමංසං ඛාදිත්වා උපඩ්ඪං පාථෙය්‍යං කත්වා පුත්තෙන සද්ධිං කන්තාරං නිත්ථරාහී’’ති. පුන සාපි තං ආහ – ‘‘සාමි මයා දානි යං තං ඉත්ථියා කාතබ්බං බහුම්පි සුත්තකන්තනාදිකම්මං, තං කාතුං න සක්කා, එහි මං මාරෙත්වා උපඩ්ඪමංසං ඛාදිත්වා උපඩ්ඪං පාථෙය්‍යං කත්වා පුත්තෙන සද්ධිං කන්තාරං නිත්ථරාහී’’ති. පුන සොපි තං ආහ – ‘‘භද්දෙ මාතුගාමමරණෙන ද්වින්නං මරණං පඤ්ඤායති. න හි මන්දො කුමාරො මාතරා විනා ජීවිතුං සක්කොති. යදි පන මයං ජීවාම. පුන දාරකං ලභෙය්‍යාම. හන්ද දානි පුත්තකං මාරෙත්වා, මංසං ගහෙත්වා කන්තාරං නිත්ථරාමා’’ති. තතො මාතා පුත්තමාහ – ‘‘තාත, පිතුසන්තිකං ගච්ඡා’’ති, සො අගමාසි. අථස්ස පිතා, ‘‘මයා ‘පුත්තකං පොසෙස්සාමී’ති කසිගොරක්ඛාදීහි අනප්පකං දුක්ඛමනුභූතං, න සක්කොමි අහං පුත්තං මාරෙතුං, ත්වංයෙව තව පුත්තං මාරෙහී’’ති වත්වා, ‘‘තාත මාතුසන්තිකං ගච්ඡා’’ති ආහ. සො අගමාසි. අථස්ස මාතාපි, ‘‘මයා පුත්තං පත්ථෙන්තියා ගොවතකුක්කුරවතදෙවතායාචනාදීහිපි තාව අනප්පකං දුක්ඛමනුභූතං, කො පන වාදො කුච්ඡිනා පරිහරන්තියා? න සක්කොමි අහං පුත්තං මාරෙතු’’න්ති වත්වා ‘‘තාත, පිතුසන්තිකමෙව ගච්ඡා’’ති ආහ. එවං සො ද්වින්නමන්තරා ගච්ඡන්තොයෙව මතො. තෙ තං දිස්වා පරිදෙවිත්වා වුත්තනයෙන මංසානි ගහෙත්වා ඛාදන්තා පක්කමිංසු.

තෙසං සො පුත්තමංසාහාරො නවහි කාරණෙහි පටිකූලත්තා නෙව දවාය හොති, න මදාය, න මණ්ඩනාය, න විභූසනාය, කෙවලං කන්තාරනිත්ථරණත්ථායෙව හොති. කතමෙහි නවහි කාරණෙහි පටිකූලොති චෙ? සජාතිමංසතාය ඤාතිමංසතාය පුත්තමංසතාය පියපුත්තමංසතාය තරුණමංසතාය ආමකමංසතාය අභොගමංසතාය අලොණතාය අධූපිතතායාති. එවඤ්හි තෙ නවහි කාරණෙහි පටිකූලං තං පුත්තමංසං ඛාදන්තා න සාරත්තා ගිද්ධමානසා හුත්වා ඛාදිංසු, මජ්ඣත්තභාවෙයෙව පන නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතා ඛාදිංසු. න අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතට්ඨානානි අපනෙත්වා ථූලථූලං වරමංසමෙව ඛාදිංසු, හත්ථසම්පත්තං මංසමෙව පන ඛාදිංසු. න යාවදත්ථං කණ්ඨප්පමාණං කත්වා ඛාදිංසු, ථොකං ථොකං පන එකදිවසං යාපනමත්තමෙව ඛාදිංසු. න අඤ්ඤමඤ්ඤං මච්ඡරායන්තා ඛාදිංසු, විගතමච්ඡෙරමලෙන පන පරිසුද්ධෙනෙව චෙතසා ඛාදිංසු. න අඤ්ඤං කිඤ්චි මිගමංසං වා මොරමංසාදීනං වා අඤ්ඤතරං ඛාදාමාති සම්මූළ්හා ඛාදිංසු, පියපුත්තමංසභාවං පන ජානන්තාව ඛාදිංසු. න ‘‘අහො වත මයං පුනපි එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදෙය්‍යාමා’’ති පත්ථනං කත්වා ඛාදිංසු, පත්ථනං පන වීතිවත්තාව හුත්වා ඛාදිංසු. න ‘‘එත්තකං කන්තාරෙ ඛාදිත්වා අවසිට්ඨං කන්තාරං අතික්කම්ම ලොණම්බිලාදීහි යොජෙත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති සන්නිධිං අකංසු, කන්තාරපරියොසානෙ පන ‘‘පුරෙ මහාජනො පස්සතී’’ති භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා වා ඣාපයිංසු. න ‘‘කොචි අඤ්ඤො අම්හෙ විය එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදිතුං න ලභතී’’ති මානං වා දප්පං වා අකංසු, නිහතමානා පන නිහතදප්පා හුත්වා ඛාදිංසු. ‘‘කිං ඉමිනා අලොණෙන අනම්බිලෙන අධූපිතෙන දුග්ගන්ධෙනා’’ති න හීළෙත්වා ඛාදිංසු, හීළනං පන වීතිවත්තා හුත්වා ඛාදිංසු. න ‘‘තුය්හං භාගො මය්හං භාගො තව පුත්තො මම පුත්තො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අතිමඤ්ඤිංසු. සමග්ගා පන සම්මොදමානා හුත්වා ඛාදිංසු. ඉමං නෙසං එවරූපං නිච්ඡන්දරාගාදිපරිභොගං සම්පස්සමානො සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝම්පි තං කාරණං අනුජානාපෙන්තො තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, අපි නු තෙ දවාය වා ආහාරං ආහාරෙය්‍යුන්තිආදිමාහ. තත්ථ දවාය වාතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.18) විත්ථාරිතානෙව. කන්තාරස්සාති නිත්තිණ්ණාවසෙසස්ස කන්තාරස්ස.

එවමෙව ඛොති නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන පියපුත්තමංසසදිසො කත්වා දට්ඨබ්බොති අත්ථො. කතමෙසං නවන්නං? ගමනපාටිකුල්‍යතාදීනං. ගමනපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි කබළීකාරාහාරං පරිග්ගණ්හාති, පරියෙසනපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි, පරිභොගනිධානආසයපරිපක්කාපරිපක්කසම්මක්ඛණනිස්සන්දපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි, තානි පනෙතානි ගමනපාටිකුල්‍යතාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.294) ආහාරපාටිකුල්‍යතානිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානෙව. ඉති ඉමෙසං නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන පුත්තමංසූපමං කත්වා ආහාරො පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

යථා තෙ ජායම්පතිකා පාටිකුල්‍යං පියපුත්තමංසං ඛාදන්තා න සාරත්තා ගිද්ධමානසා හුත්වා ඛාදිංසු, මජ්ඣත්තභාවෙයෙව නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතා ඛාදිංසු, එවං නිච්ඡන්දරාගපරිභොගං කත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතං අපනෙත්වා ථූලථූලං වරමංසමෙව ඛාදිංසු, හත්ථසම්පත්තමෙව පන ඛාදිංසු, එවං සුක්ඛභත්තමන්දබ්‍යඤ්ජනාදීනි පිට්ඨිහත්ථෙන අපටික්ඛිපිත්වා වට්ටකෙන විය කුක්කුටෙන විය ච ඔධිං අදස්සෙත්වා තතො තතො සප්පිමංසාදිසංසට්ඨවරභොජනංයෙව විචිනිත්වා අභුඤ්ජන්තෙන සීහෙන විය සපදානං පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

යථා ච තෙ න යාවදත්ථං කණ්ඨප්පමාණං ඛාදිංසු, ථොකං ථොකං පන එකෙකදිවසං යාපනමත්තමෙව ඛාදිංසු, එවමෙව ආහරහත්ථකාදිබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරෙන විය යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං අභුඤ්ජන්තෙන චතුන්නං පඤ්චන්නං වා ආලොපානං ඔකාසං ඨපෙත්වාව ධම්මසෙනාපතිනා විය පරිභුඤ්ජිතබ්බො. සො කිර පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි තිට්ඨමානො ‘‘පච්ඡාභත්තෙ අම්බිලුග්ගාරසමුට්ඨාපකං කත්වා එකදිවසම්පි ආහාරං න ආහාරෙසි’’න්ති වත්වා සීහනාදං නදන්තො ඉමං ගාථමාහ –

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

යථා ච තෙ න අඤ්ඤමඤ්ඤං මච්ඡරායන්තා ඛාදිංසු, විගතමලමච්ඡෙරෙන පන පරිසුද්ධෙනෙව චෙතසා ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා අමච්ඡරායිත්වා ‘‘ඉමං සබ්බං ගණ්හන්තස්ස සබ්බං දස්සාමි, උපඩ්ඪං ගණ්හන්තස්ස උපඩ්ඪං, සචෙ ගහිතාවසෙසො භවිස්සති, අත්තනා පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘අඤ්ඤං කිඤ්චි මයං මිගමංසං වා මොරමංසාදීනං වා අඤ්ඤතරං ඛාදාමා’’ති සම්මූළ්හා ඛාදිංසු, පියපුත්තමංසභාවං පන ජානන්තාව ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා ‘‘අහං ඛාදාමි භුඤ්ජාමී’’ති අත්තූපලද්ධිසම්මොහං අනුප්පාදෙත්වා ‘‘කබළීකාරාහාරො න ජානාති ‘චාතුමහාභූතිකකායං වඩ්ඪෙමී’ති, කායොපි න ජානාති ‘කබළීකාරාහාරො මං වඩ්ඪෙතී’’’ති, එවං සම්මොහං පහාය පරිභුඤ්ජිතබ්බො. සතිසම්පජඤ්ඤවසෙනාපි චෙස අසම්මූළ්හෙනෙව හුත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

යථා ච තෙ න ‘‘අහො වත මයං පුනපි එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදෙය්‍යාමා’’ති පත්ථනං කත්වා ඛාදිංසු, පත්ථනං පන වීතිවත්තාව හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පණීතභොජනං ලද්ධා ‘අහො වතාහං ස්වෙපි පුනදිවසෙපි එවරූපං ලභෙය්‍යං’, ලූඛං වා පන ලද්ධා ‘‘හිය්‍යො විය මෙ අජ්ජ පණීතභොජනං න ලද්ධ’’න්ති පත්ථනං වා අනුසොචනං වා අකත්වා නිත්තණ්හෙන –

‘‘අතීතං නානුසොචාමි, නප්පජප්පාමිනාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙමි, තෙන වණ්ණො පසීදතී’’ති. (ජා. 2.22.90) –

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන ‘‘පච්චුප්පන්නෙනෙව යාපෙස්සාමී’’ති පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

යථා ච තෙ න ‘‘එත්තකං කන්තාරෙ ඛාදිත්වා අවසිට්ඨං කන්තාරං අතික්කම්ම ලොණම්බිලාදීහි යොජෙත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති සන්නිධිං අකංසු, කන්තාරපරියොසානෙ පන ‘‘පුරෙ මහාජනො පස්සතී’’ති භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා වා ඣාපයිංසු, එවමෙව –

‘‘අන්නානමථො පානානං,

ඛාදනීයානං අථොපි වත්ථානං;

ලද්ධා න සන්නිධිං කයිරා,

න ච පරිත්තසෙ තානි අලභමානො’’ති. (සු. නි. 930); –

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන චතූසු පච්චයෙසු යං යං ලභති, තතො තතො අත්තනො යාපනමත්තං ගහෙත්වා, සෙසං සබ්‍රහ්මචාරීනං විස්සජ්ජෙත්වා සන්නිධිං පරිවජ්ජන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘කොචි අඤ්ඤො අම්හෙ විය එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදිතුං න ලභතී’’ති මානං වා දප්පං වා අකංසු, නිහතමානා පන නිහතදප්පා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පණීතභොජනං ලභිත්වා ‘‘අහමස්මි ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතාදීන’’න්ති න මානො වා දප්පො වා කාතබ්බො. ‘‘නායං පබ්බජ්ජා චීවරාදිහෙතු, අරහත්තහෙතු පනායං පබ්බජ්ජා’’ති පච්චවෙක්ඛිත්වා නිහතමානදප්පෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

යථා ච තෙ ‘‘කිං ඉමිනා අලොණෙන අනම්බිලෙන අධූපිතෙන දුග්ගන්ධෙනා’’ති හීළෙත්වා න ඛාදිංසු, හීළනං පන වීතිවත්තා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා ‘‘කිං ඉමිනා අස්සගොණභත්තසදිසෙන ලූඛෙන නිරසෙන, සුවානදොණියං තං පක්ඛිපථා’’ති එවං පිණ්ඩපාතං වා ‘‘කො ඉමං භුඤ්ජිස්සති, කාකසුනඛාදීනං දෙහී’’ති එවං දායකං වා අහීළෙන්තෙන –

‘‘ස පත්තපාණි විචරන්තො, අමූගො මූගසම්මතො;

අප්පං දානං න හීළෙය්‍ය, දාතාරං නාවජානියා’’ති. (සු. නි. 718); –

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘තුය්හං භාගො, මය්හං භාගො, තව පුත්තො මම පුත්තො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අතිමඤ්ඤිංසු, සමග්ගා පන, සම්මොදමානා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙවං පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා යථා එකච්චො ‘‘කො තුම්හාදිසානං දස්සති නික්කාරණා උම්මාරෙසු පක්ඛලන්තානං ආහිණ්ඩන්තානං විජාතමාතාපි වො දාතබ්බං න මඤ්ඤති, මයං පන ගතගතට්ඨානෙ පණීතානි චීවරාදීනි ලභාමා’’ති සීලවන්තෙ සබ්‍රහ්මචාරී අතිමඤ්ඤති, යං සන්ධාය වුත්තං –

‘‘සො තෙන ලාභසක්කාරසිලොකෙන අභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො අඤ්ඤෙ පෙසලෙ භික්ඛූ අතිමඤ්ඤති. තඤ්හි තස්ස, භික්ඛවෙ, මොඝපුරිසස්ස හොති දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති (සං. නි. 2.161).

එවං කඤ්චි අනතිමඤ්ඤිත්වා සබ්බෙහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං සමග්ගෙන සම්මොදමානෙන හුත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

පරිඤ්ඤාතෙති ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤාති ඉමාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. කථං? ඉධ භික්ඛු ‘‘කබළීකාරාහාරො නාම අයං සවත්ථුකවසෙන ඔජට්ඨමකරූපං හොති, ඔජට්ඨමකරූපං කත්ථ පටිහඤ්ඤති? ජිව්හාපසාදෙ, ජිව්හාපසාදො කින්නිස්සිතො? චතුමහාභූතනිස්සිතො. ඉති ඔජට්ඨමකං ජිව්හාපසාදො තස්ස පච්චයානි මහාභූතානීති ඉමෙ ධම්මා රූපක්ඛන්ධො නාම, තං පරිග්ගණ්හතො උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා. ඉති සබ්බෙපිමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා සඞ්ඛෙපතො නාමරූපමත්තං හොතී’’ති පජානාති. සො තෙ ධම්මෙ සරසලක්ඛණතො වවත්ථපෙත්වා තෙසං පච්චයං පරියෙසන්තො අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදං පස්සති. එත්තාවතානෙන කබළීකාරාහාරමුඛෙන සප්පච්චයස්ස නාමරූපස්ස යාථාවතො දිට්ඨත්තා කබළීකාරාහාරො ඤාතපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොති. සො තදෙව සප්පච්චයං නාමරූපං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති තීණි ලක්ඛණානි ආරොපෙත්වා සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන සම්මසති. එත්තාවතානෙන සො තිලක්ඛණපටිවෙධසම්මසනඤාණසඞ්ඛාතාය තීරණපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොති. තස්මිංයෙව නාමරූපෙ ඡන්දරාගාවකඩ්ඪනෙන අනාගාමිමග්ගෙන පරිජානතා පහානපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොතීති.

පඤ්චකාමගුණිකොති පඤ්චකාමගුණසම්භවො රාගො පරිඤ්ඤාතො හොති. එත්ථ පන තිස්සො පරිඤ්ඤා එකපරිඤ්ඤා සබ්බපරිඤ්ඤා මූලපරිඤ්ඤාති. කතමා එකපරිඤ්ඤා? යො භික්ඛු ජිව්හාද්වාරෙ එකරසතණ්හං පරිජානාති, තෙන පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතීති. කස්මා? තස්සායෙව තත්ථ උප්පජ්ජනතො. සායෙව හි තණ්හා චක්ඛුද්වාරෙ උප්පන්නා රූපරාගො නාම හොති, සොතද්වාරාදීසු උප්පන්නා සද්දරාගාදයො. ඉති යථා එකස්සෙව චොරස්ස පඤ්චමග්ගෙ හනතො එකස්මිං මග්ගෙ ගහෙත්වා සීසෙ ඡින්නෙ පඤ්චපි මග්ගා ඛෙමා හොන්ති, එවං ජිව්හාද්වාරෙ රසතණ්හාය පරිඤ්ඤාතාය පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතො හොතීති අයං එකපරිඤ්ඤා නාම.

කතමා සබ්බපරිඤ්ඤා? පත්තෙ පක්ඛිත්තපිණ්ඩපාතස්මිඤ්හි එකස්මිංයෙව පඤ්චකාමගුණිකරාගො ලබ්භති. කථං? පරිසුද්ධං තාවස්ස වණ්ණං ඔලොකයතො රූපරාගො හොති, උණ්හෙ සප්පිම්හි තත්ථ ආසිඤ්චන්තෙ පටපටාති සද්දො උට්ඨහති, තථාරූපං ඛාදනීයං වා ඛාදන්තස්ස මුරුමුරූති සද්දො උප්පජ්ජති, තං අස්සාදයතො සද්දරාගො. ජීරකාදිවසගන්ධං අස්සාදෙන්තස්ස ගන්ධරාගො, සාදුරසවසෙන රසරාගො. මුදුභොජනං ඵස්සවන්තන්ති අස්සාදයතො ඵොට්ඨබ්බරාගො. ඉති ඉමස්මිං ආහාරෙ සතිසම්පජඤ්ඤෙන පරිග්ගහෙත්වා නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙන පරිභුත්තෙ සබ්බොපි සො පරිඤ්ඤාතො හොතීති අයං සබ්බපරිඤ්ඤා නාම.

කතමා මූලපරිඤ්ඤා? පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස හි කබළීකාරාහාරො මූලං. කස්මා? තස්මිං සති තස්සුප්පත්තිතො. බ්‍රාහ්මණතිස්සභයෙ කිර ද්වාදස වස්සානි ජායම්පතිකානං උපනිජ්ඣානචිත්තං නාම නාහොසි. කස්මා? ආහාරමන්දතාය. භයෙ පන වූපසන්තෙ යොජනසතිකො තම්බපණ්ණිදීපො දාරකානං ජාතමඞ්ගලෙහි එකමඞ්ගලො අහොසි. ඉති මූලභූතෙ ආහාරෙ පරිඤ්ඤාතෙ පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතීති අයං මූලපරිඤ්ඤා නාම.

නත්ථි තං සංයොජනන්ති තෙන රාගෙන සද්ධිං පහානෙකට්ඨතාය පහීනත්තා නත්ථි. එවමයං දෙසනා යාව අනාගාමිමග්ගා කථිතා. ‘‘එත්තකෙන පන මා වොසානං ආපජ්ජිංසූ’’ති එතෙසංයෙව රූපාදීනං වසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා යාව අරහත්තා කථෙතුං වට්ටතීති. පඨමාහාරො (නිට්ඨිතො).

දුතියෙ නිච්චම්මාති ඛුරතො පට්ඨාය යාව සිඞ්ගමූලා සකලසරීරතො උද්දාලිතචම්මා කිංසුකරාසිවණ්ණා. කස්මා පන අඤ්ඤං හත්ථිඅස්සගොණාදිඋපමං අගහෙත්වා නිච්චම්මගාවූපමා ගහිතාති? තිතික්ඛිතුං අසමත්ථභාවදීපනත්ථං. මාතුගාමො හි උප්පන්නං දුක්ඛවෙදනං තිතික්ඛිතුං අධිවාසෙතුං න සක්කොති, එවමෙව ඵස්සාහාරො අබලො දුබ්බලොති දස්සනත්ථං සදිසමෙව උපමං ආහරි. කුට්ටන්ති සිලාකුට්ටාදීනං අඤ්ඤතරං. කුට්ටනිස්සිතා පාණා නාම උණ්ණනාභිසරබූමූසිකාදයො. රුක්ඛනිස්සිතාති උච්චාලිඞ්ගපාණකාදයො. උදකනිස්සිතාති මච්ඡසුංසුමාරාදයො. ආකාසනිස්සිතාති ඩංසමකසකාකකුලලාදයො. ඛාදෙය්‍යුන්ති ලුඤ්චිත්වා ඛාදෙය්‍යුං. සා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ තං තංඨානසන්නිස්සයමූලිකං පාණඛාදනභයං සම්පස්සමානා නෙව අත්තනො සක්කාරසම්මානං, න පිට්ඨිපරිකම්මසරීරසම්බාහනඋණ්හොදකානි ඉච්ඡති, එවමෙව භික්ඛු ඵස්සාහාරමූලකං කිලෙසපාණකඛාදනභයං සම්පස්සමානො තෙභූමකඵස්සෙන අනත්ථිකො හොති.

ඵස්සෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ පරිඤ්ඤාතෙති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. ඉධාපි තිස්සො පරිඤ්ඤා. තත්ථ ‘‘ඵස්සො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තෙසං වත්ථාරම්මණානි රූපක්ඛන්ධො’’ති එවං සප්පච්චයස්ස නාමරූපස්ස යාථාවතො දස්සනං ඤාතපරිඤ්ඤා. තත්ථෙව තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන අනිච්චාදිතො තුලනං තීරණපරිඤ්ඤා. තස්මිංයෙව පන නාමරූපෙ ඡන්දරාගනික්කඩ්ඪනො අරහත්තමග්ගො පහානපරිඤ්ඤා. තිස්සො වෙදනාති එවං ඵස්සාහාරෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ තිස්සො වෙදනා පරිඤ්ඤාතාව හොන්ති තම්මූලකත්තා තංසම්පයුත්තත්තා ච. ඉති ඵස්සාහාරවසෙන දෙසනා යාව අරහත්තා කථිතා. දුතියාහාරො.

තතියෙ අඞ්ගාරකාසූති අඞ්ගාරානං කාසු. කාසූති රාසිපි වුච්චති ආවාටොපි.

‘‘අඞ්ගාරකාසුං අපරෙ ඵුණන්ති,

නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා;

භයඤ්හි මං වින්දති සූත දිස්වා,

පුච්ඡාමි තං මාතලි දෙවසාරථී’’ති. (ජා. 2.22.462); –

එත්ථ රාසි ‘‘කාසූ’’ති වුත්තො.

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, කාසුං ඛනසි සාරථී’’ති? (ජා. 2.22.3). –

එත්ථ ආවාටො. ඉධාපි අයමෙව අධිප්පෙතො. සාධිකපොරිසාති අතිරෙකපොරිසා පඤ්චරතනප්පමාණා. වීතච්චිකානං වීතධූමානන්ති එතෙනස්ස මහාපරිළාහතං දස්සෙති. ජාලාය වා හි ධූමෙ වා සති වාතො සමුට්ඨාති, පරිළාහො මහා න හොති, තදභාවෙ වාතාභාවතො පරිළාහො මහා හොති. ආරකාවස්සාති දූරෙයෙව භවෙය්‍ය.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අඞ්ගාරකාසු විය හි තෙභූමකවට්ටං දට්ඨබ්බං. ජීවිතුකාමො පුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො. ද්වෙ බලවන්තො පුරිසා විය කුසලාකුසලකම්මං. තෙසං තං පුරිසං නානාබාහාසු ගහෙත්වා අඞ්ගාරකාසුං උපකඩ්ඪනකාලො විය පුථුජ්ජනස්ස කම්මායූහනකාලො. කම්මඤ්හි ආයූහියමානමෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති නාම. අඞ්ගාරකාසුනිදානං දුක්ඛං විය කම්මනිදානං වට්ටදුක්ඛං වෙදිතබ්බං.

පරිඤ්ඤාතෙති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. පරිඤ්ඤායොජනා පනෙත්ථ ඵස්සෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. තිස්සො තණ්හාති කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති ඉමා පරිඤ්ඤාතා හොන්ති. කස්මා? තණ්හාමූලකත්තා මනොසඤ්චෙතනාය. න හි හෙතුම්හි අප්පහීනෙ ඵලං පහීයති. ඉති මනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙනපි යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා. තතියාහාරො.

චතුත්ථෙ ආගුචාරින්ති පාපචාරිං දොසකාරකං. කථං සො පුරිසොති සො පුරිසො කථංභූතො, කිං යාපෙති, න යාපෙතීති පුච්ඡති? තථෙව දෙව ජීවතීති යථා පුබ්බෙ, ඉදානිපි තථෙව ජීවති.

එවමෙව ඛොති ඉධාපි ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රාජා විය හි කම්මං දට්ඨබ්බං, ආගුචාරී පුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො, තීණි සත්තිසතානි විය පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං, ආගුචාරිං පුරිසං ‘‘තීහි සත්තිසතෙහි හනථා’’ති රඤ්ඤා ආණත්තකාලො විය කම්මරඤ්ඤා වට්ටසන්නිස්සිතපුථුජ්ජනං ගහෙත්වා පටිසන්ධියං පක්ඛිපනකාලො. තත්ථ කිඤ්චාපි තීණි සත්තිසතානි විය පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං, සත්තීසු පන දුක්ඛං නත්ථි, සත්තීහි පහටවණමූලකං දුක්ඛං, එවමෙව පටිසන්ධියම්පි දුක්ඛං නත්ථි, දින්නාය පන පටිසන්ධියා පවත්තෙ විපාකදුක්ඛං සත්තිපහටවණමූලකං දුක්ඛං විය හොති.

පරිඤ්ඤාතෙති තීහෙව පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. ඉධාපි පරිඤ්ඤායොජනා ඵස්සාහාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. නාමරූපන්ති විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං. විඤ්ඤාණස්මිඤ්හි පරිඤ්ඤාතෙ තං පරිඤ්ඤාතමෙව හොති තම්මූලකත්තා සහුප්පන්නත්තා ච. ඉති විඤ්ඤාණාහාරවසෙනපි යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතාති. චතුත්ථාහාරො. තතියං.

4. අත්ථිරාගසුත්තවණ්ණනා

64. චතුත්ථෙ රාගොතිආදීනි ලොභස්සෙව නාමානි. සො හි රඤ්ජනවසෙන රාගො, නන්දනවසෙන නන්දී, තණ්හායනවසෙන තණ්හාති වුච්චති. පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරූළ්හන්ති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය පතිට්ඨිතඤ්චෙව විරූළ්හඤ්ච. යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ භුම්මං, සබ්බත්ථ වා පුරිමපුරිමපදෙ එතං භුම්මං. අත්ථි තත්ථ සඞ්ඛාරානං වුද්ධීති ඉදං ඉමස්මිං විපාකවට්ටෙ ඨිතස්ස ආයතිවට්ටහෙතුකෙ සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය වුත්තං. යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති යස්මිං ඨානෙ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති අත්ථි.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රජකචිත්තකාරා විය හි සහකම්මසම්භාරං කම්මං, ඵලකභිත්තිදුස්සපටා විය තෙභූමකවට්ටං. යථා රජකචිත්තකාරා පරිසුද්ධෙසු ඵලකාදීසු රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති, එවමෙව සසම්භාරකකම්මං භවෙසු රූපං සමුට්ඨාපෙති. තත්ථ යථා අකුසලෙන චිත්තකාරෙන සමුට්ඨාපිතං රූපං විරූපං හොති දුස්සණ්ඨිතං අමනාපං, එවමෙව එකච්චො කම්මං කරොන්තො ඤාණවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙන කරොති, තං කම්මං රූපං සමුට්ඨාපෙන්තං චක්ඛාදීනං සම්පත්තිං අදත්වා දුබ්බණ්ණං දුස්සණ්ඨිතං මාතාපිතූනම්පි අමනාපං රූපං සමුට්ඨාපෙති. යථා පන කුසලෙන චිත්තකාරෙන සමුට්ඨාපිතං රූපං සුරූපං හොති සුසණ්ඨිතං මනාපං, එවමෙව එකච්චො කම්මං කරොන්තො ඤාණසම්පයුත්තෙන චිත්තෙන කරොති, තං කම්මං රූපං සමුට්ඨාපෙන්තං චක්ඛාදීනං සම්පත්තිං දත්වා සුවණ්ණං සුසණ්ඨිතං අලඞ්කතපටියත්තං විය රූපං සමුට්ඨාපෙති.

එත්ථ ච ආහාරං විඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සඞ්ඛිපිත්වා ආහාරනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, විපාකවිධිං නාමරූපෙන සඞ්ඛිපිත්වා නාමරූපසඞ්ඛාරානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, සඞ්ඛාරානඤ්ච ආයතිභවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධීති වෙදිතබ්බො.

කූටාගාරන්ති එකකණ්ණිකං ගාහාපෙත්වා කතං අගාරං. කූටාගාරසාලාති ද්වෙ කණ්ණිකෙ ගහෙත්වා කතසාලා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඛීණාසවස්ස කම්මං සූරියරස්මිසමං වෙදිතබ්බං. සූරියරස්මි පන අත්ථි, සා කෙවලං පතිට්ඨාය අභාවෙන අප්පතිට්ඨා නාම ජාතා, ඛීණාසවස්ස කම්මං නත්ථිතාය එව අප්පතිට්ඨං. තස්ස හි කායාදයො අත්ථි, තෙහි පන කතකම්මං කුසලාකුසලං නාම න හොති, කිරියමත්තෙ ඨත්වා අවිපාකං හොති. එවමස්ස කම්මං නත්ථිතාය එව අප්පතිට්ඨං නාම ජාතන්ති. චතුත්ථං.

5. නගරසුත්තවණ්ණනා

65. පඤ්චමෙ නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණන්ති එත්ථ ‘‘සඞ්ඛාරෙසු සති විඤ්ඤාණ’’න්ති ච ‘‘අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා’’ති ච වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, තදුභයම්පි න වුත්තං. කස්මා? අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා හි තතියො භවො, තෙහි සද්ධිං අයං විපස්සනා න ඝටීයති. මහාපුරිසො හි පච්චුප්පන්නපඤ්චවොකාරවසෙන අභිනිවිට්ඨොති.

නනු ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙසු අදිට්ඨෙසු න සක්කා බුද්ධෙන භවිතුන්ති. සච්චං න සක්කා, ඉමිනා පන තෙ භවඋපාදානතණ්හාවසෙන දිට්ඨාව. තස්මා යථා නාම ගොධං අනුබන්ධන්තො පුරිසො තං කූපං පවිට්ඨං දිස්වා ඔතරිත්වා පවිට්ඨට්ඨානං ඛණිත්වා ගොධං ගහෙත්වා පක්කමෙය්‍ය, න පරභාගං ඛනෙය්‍ය, කස්මා? කස්සචි නත්ථිතාය. එවං මහාපුරිසොපි ගොධං අනුබන්ධන්තො පුරිසො විය බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො ජරාමරණතො පට්ඨාය ‘‘ඉමස්ස අයං පච්චයො, ඉමස්ස අයං පච්චයො’’ති පරියෙසන්තො යාව නාමරූපධම්මානං පච්චයං දිස්වා තස්සපි පච්චයං පරියෙසන්තො විඤ්ඤාණමෙව අද්දස. තතො ‘‘එත්තකො පඤ්චවොකාරභවවසෙන සම්මසනචාරො’’ති විපස්සනං පටිනිවත්තෙසි, පරතො තුච්ඡකූපස්ස අභින්නට්ඨානං විය අවිජ්ජාසඞ්ඛාරද්වයං අත්ථි, තදෙතං හෙට්ඨා විපස්සනාය ගහිතත්තා පාටියෙක්කං සම්මසනූපගං න හොතීති න අග්ගහෙසි.

පච්චුදාවත්තතීති පටිනිවත්තති. කතමං පනෙත්ථ විඤ්ඤාණං පච්චුදාවත්තතීති? පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණම්පි විපස්සනාවිඤ්ඤාණම්පි. තත්ථ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පච්චයතො පටිනිවත්තති, විපස්සනාවිඤ්ඤාණං ආරම්මණතො. උභයම්පි නාමරූපං නාතික්කමති, නාමරූපතො පරං න ගච්ඡති. එත්තාවතා ජායෙථ වාතිආදීසු විඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ, නාමරූපෙ විඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ, ද්වීසුපි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙසු හොන්තෙසු එත්තකෙන ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා. ඉතො හි පරං කිමඤ්ඤං ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා, නනු එතදෙව ජායති ච උපපජ්ජති චාති?

එවං සද්ධිං අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහි පඤ්ච පදානි දස්සෙත්වා පුන තං එත්තාවතාති වුත්තමත්ථං නිය්‍යාතෙන්තො යදිදං නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති වත්වා තතො පරං අනුලොමපච්චයාකාරවසෙන විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපමූලකං ආයතිජරාමරණං දස්සෙතුං නාමරූපපච්චයා සළායතනන්තිආදිමාහ.

අඤ්ජසන්ති මග්ගස්සෙව වෙවචනං. උද්ධාපවන්තන්ති ආපතො උග්ගතත්තා උද්ධාපන්ති ලද්ධවොහාරෙන පාකාරවත්ථුනා සමන්නාගතං. රමණීයන්ති සමන්තා චතුන්නං ද්වාරානං අබ්භන්තරෙ ච නානාභණ්ඩානං සම්පත්තියා රමණීයං. මාපෙහීති මහාජනං පෙසෙත්වා වාසං කාරෙහි. මාපෙය්‍යාති වාසං කාරෙය්‍ය. කාරෙන්තො ච පඨමං අට්ඨාරස මනුස්සකොටියො පෙසෙත්වා ‘‘සම්පුණ්ණ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි පඤ්චකුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි පඤ්චපඤ්ඤාසකුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි තිංස කුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරං කුලසහස්සං පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි එකාදසනහුතානි කුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි චතුරාසීතිකුලසහස්සානි පෙසෙය්‍ය. පුන ‘‘සම්පුණ්ණ’’න්ති පුච්ඡිතෙ, ‘‘මහාරාජ, කිං වදෙසි? මහන්තං නගරං අසම්බාධං, ඉමිනා නයෙන කුලානි පෙසෙත්වා න සක්කා පූරෙතුං, භෙරිං පන චරාපෙත්වා ‘අම්හාකං නගරං ඉමාය ච ඉමාය ච සම්පත්තියා සම්පන්නං, යෙ තත්ථ වසිතුකාමා, යථාසුඛං ගච්ඡන්තු, ඉමඤ්චිමඤ්ච පරිහාරං ලභිස්සන්තී’ති නගරස්ස චෙව වණ්ණං ලොකස්ස ච පරිහාරලාභං ඝොසාපෙථා’’ති වදෙය්‍ය. සො එවං කරෙය්‍ය. තතො මනුස්සා නගරගුණඤ්චෙව පරිහාරලාභඤ්ච සුත්වා සබ්බදිසාහි සමොසරිත්වා නගරං පූරෙය්‍යුං. තං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව අස්ස ඵීතඤ්ච. තං සන්ධාය තදස්ස නගරං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්චාතිආදි වුත්තං.

තත්ථ ඉද්ධන්ති සමිද්ධං සුභික්ඛං. ඵීතන්ති සබ්බසම්පත්තීහි පුප්ඵිතං. බාහුජඤ්ඤන්ති බහූහි ඤාතබ්බං, බහුජනානං හිතං වා. ‘‘බහුජන’’න්තිපි පාඨො. ආකිණ්ණමනුස්සන්ති මනුස්සෙහි ආකිණ්ණං නිරන්තරං ඵුට්ඨං. වුඩ්ඪිවෙපුල්ලප්පත්තන්ති වුඩ්ඪිප්පත්තඤ්චෙව වෙපුල්ලප්පත්තඤ්ච, සෙට්ඨභාවඤ්චෙව විපුලභාවඤ්ච පත්තං, දසසහස්සචක්කවාළෙ අග්ගනගරං ජාතන්ති අත්ථො.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අරඤ්ඤපවනෙ චරමානපුරිසො විය හි දීපඞ්කරපාදමූලතො පට්ඨාය පාරමියො පූරයමානො මහාපුරිසො දට්ඨබ්බො, තස්ස පුරිසස්ස පුබ්බකෙහි මනුස්සෙහි අනුයාතමග්ගදස්සනං විය මහාසත්තස්ස අනුපුබ්බෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස පුබ්බභාගෙ අට්ඨඞ්ගිකස්ස විපස්සනාමග්ගස්ස දස්සනං, පුරිසස්ස තං එකපදිකමග්ගං අනුගච්ඡතො අපරභාගෙ මහාමග්ගදස්සනං විය මහාසත්තස්ස උපරිවිපස්සනාය චිණ්ණන්තෙ ලොකුත්තරමග්ගදස්සනං, පුරිසස්ස තෙනෙව මග්ගෙන ගච්ඡතො පුරතො නගරදස්සනං විය තථාගතස්ස නිබ්බානනගරදස්සනං, බහිනගරං පනෙත්ථ අඤ්ඤෙන දිට්ඨං, අඤ්ඤෙන මනුස්සවාසං කතං, නිබ්බානනගරං සත්ථා සයමෙව පස්සි, සයං වාසමකාසි. තස්ස පුරිසස්ස චතුන්නං ද්වාරානං දිට්ඨකාලො විය තථාගතස්ස චතුන්නං මග්ගානං දිට්ඨකාලො, තස්ස චතූහි ද්වාරෙහි නගරං පවිට්ඨකාලො විය තථාගතස්ස චතූහි මග්ගෙහි නිබ්බානං පවිට්ඨකාලො, තස්ස නගරබ්භන්තරෙ භණ්ඩවවත්ථානකාලො විය තථාගතස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පරොපණ්ණාසකුසලධම්මවවත්ථානකාලො. නගරස්ස අගාරකරණත්ථං කුලපරියෙසනකාලො විය සත්ථු ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය වෙනෙය්‍යසත්තෙ වොලොකනකාලො, තෙන පුරිසෙන යාචිතස්ස රඤ්ඤො එකං මහාකුටුම්බිකං දිට්ඨකාලො විය මහාබ්‍රහ්මුනා යාචිතස්ස භගවතො අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරං දිට්ඨකාලො, රඤ්ඤො මහාකුටුම්බිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘නගරවාසං කරොහී’’ති පහිතකාලො විය භගවතො එකස්මිං පච්ඡාභත්තෙ අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා ආසාළ්හිපුණ්ණමදිවසෙ බාරාණසියං ඉසිපතනං පවිසිත්වා ථෙරං කායසක්ඛිං කත්වා ධම්මං දෙසිතකාලො, මහාකුටුම්බිකෙන අට්ඨාරස පුරිසකොටියො ගහෙත්වා නගරං අජ්ඣාවුට්ඨකාලො විය තථාගතෙන ධම්මචක්කෙ පවත්තිතෙ ථෙරස්ස අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතකාලො, එවං නිබ්බානනගරං පඨමං ආවාසිතං, තතො සම්පුණ්ණං නගරන්ති පුච්ඡිත්වා න තාවාති වුත්තෙ පඤ්ච කුලානි ආදිං කත්වා යාව චතුරාසීතිකුලසහස්සපෙසනං විය තථාගතස්ස පඤ්චමදිවසතො පට්ඨාය අනත්තලක්ඛණසුත්තාදීනි දෙසෙත්වා පඤ්චවග්ගියෙ ආදිං කත්වා යසපමුඛා පඤ්චපණ්ණාස කුලපුත්තා, තිංස භද්දවග්ගියා, සහස්සපුරාණජටිලා, බිම්බිසාරපමුඛානි එකාදසපුරිසනහුතානි, තිරොකුට්ටානුමොදනෙ චතුරාසීතිසහස්සානීති එත්තකස්ස ජනස්ස අරියමග්ගං ඔතාරෙත්වා නිබ්බානනගරං පෙසිතකාලො, අථ තෙන නයෙන නගරෙ අපූරියමානෙ භෙරිං චරාපෙත්වා නගරස්ස වණ්ණඝොසනං කුලානං පරිහාරලාභඝොසනං විය ච මාසස්ස අට්ඨ දිවසෙ තත්ථ තත්ථ නිසීදිත්වා ධම්මකථිකානං නිබ්බානවණ්ණස්ස චෙව නිබ්බානප්පත්තානං ජාතිකන්තාරාදිනිත්ථරණානිසංසස්ස ච ඝොසනං, තතො සබ්බදිසාහි ආගන්ත්වා මනුස්සානං නගරසමොසරණං විය තත්ථ තත්ථ ධම්මකථං සුත්වා තතො තතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජ්ජං ආදිං කත්වා අනුලොමපටිපදං පටිපන්නානං අපරිමාණානං කුලපුත්තානං නිබ්බානසමොසරණං දට්ඨබ්බං.

පුරාණං මග්ගන්ති අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං. අයඤ්හි අරියමග්ගො පවාරණසුත්තෙ (සං. නි. 1.215) අවත්තමානකට්ඨෙන ‘‘අනුප්පන්නමග්ගො’’ති වුත්තො, ඉමස්මිං සුත්තෙ අවළඤ්ජනට්ඨෙන ‘‘පුරාණමග්ගො’’ති. බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලසාසනං. ඉද්ධන්ති ඣානස්සාදෙන සමිද්ධං සුභික්ඛං. ඵීතන්ති අභිඤ්ඤාභරණෙහි පුප්ඵිතං. විත්ථාරිකන්ති විත්ථිණ්ණං. බාහුජඤ්ඤන්ති බහුජනවිඤ්ඤෙය්‍යං. යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතන්ති යාව දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සෙහි පරිච්ඡෙදො අත්ථි, එතස්මිං අන්තරෙ සුප්පකාසිතං සුදෙසිතං තථාගතෙනාති. පඤ්චමං.

6. සම්මසසුත්තවණ්ණනා

66. ඡට්ඨෙ ආමන්තෙසීති කස්මා ආමන්තෙසි? යස්මාස්ස සුඛුමා තිලක්ඛණාහතා ධම්මදෙසනා උපට්ඨාසි. තස්මිං කිර ජනපදෙ මනුස්සා සහෙතුකා පඤ්ඤවන්තො. සිනිද්ධානි කිරෙත්ථ භොජනානි, තානිසෙවතො ජනස්ස පඤ්ඤා වඩ්ඪති, තෙ ගම්භීරං තිලක්ඛණාහතං ධම්මකථං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථා හොන්ති. තෙනෙව භගවා දීඝමජ්ඣිමෙසු මහාසතිපට්ඨානානි (දී. නි. 2.372 ආදයො) මහානිදානං (දී. නි. 2.95 ආදයො), ආනෙඤ්ජසප්පායං (ම. නි. 3.66 ආදයො), සංයුත්තකෙ චූළනිදානාදිසුත්තන්ති එවමාදීනි අඤ්ඤානි ගම්භීරානි සුත්තානි තත්ථෙව කථෙසි. සම්මසථ නොති සම්මසථ නු. අන්තරං සම්මසන්ති අබ්භන්තරං පච්චයසම්මසනං. න සො භික්ඛු භගවතො චිත්තං ආරාධෙසීති පච්චයාකාරවසෙන බ්‍යාකාරාපෙතුකාමස්ස භගවතො තථා අබ්‍යාකරිත්වා ද්වත්තිංසාකාරවසෙන බ්‍යාකරොන්තො අජ්ඣාසයං ගහෙතුං නාසක්ඛි.

එතදවොචාති දෙසනා යථානුසන්ධිං න ගතා, දෙසනාය යථානුසන්ධිගමනත්ථං එතදවොච. තෙනහානන්ද, සුණාථාති ඉදං තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අසම්භින්නපදං. අඤ්ඤත්ථ හි එවං වුත්තං නාම නත්ථි. උපධිනිදානන්ති ඛන්ධුපධිනිදානං. ඛන්ධපඤ්චකඤ්හෙත්ථ උපධීති අධිප්පෙතං. උප්පජ්ජතීති ජායති. නිවිසතීති පුනප්පුනං පවත්තිවසෙන පතිට්ඨහති.

යං ඛො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපන්ති යං ලොකස්මිං පියසභාවඤ්චෙව මධුරසභාවඤ්ච. චක්ඛුං ලොකෙතිආදීසු ලොකස්මිඤ්හි චක්ඛාදීසු මමත්තෙන අභිනිවිට්ඨා සත්තා සම්පත්තියං පතිට්ඨිතා අත්තනො චක්ඛුං ආදාසාදීසු නිමිත්තග්ගහණානුසාරෙන විප්පසන්නපඤ්චපසාදං සුවණ්ණවිමානෙ උග්ඝාටිතමණිසීහපඤ්ජරං විය මඤ්ඤන්ති, සොතං රජතපනාළිකං විය පාමඞ්ගසුත්තං විය ච මඤ්ඤන්ති, තුඞ්ගනාසාති ලද්ධවොහාරං ඝානං වට්ටෙත්වා ඨපිතහරිතාලවට්ටිං විය මඤ්ඤන්ති, ජිව්හං රත්තකම්බලපටලං විය මුදුසිනිද්ධමධුරරසදං මඤ්ඤන්ති, කායං සාලලට්ඨිං විය සුවණ්ණතොරණං විය ච මඤ්ඤන්ති, මනං අඤ්ඤෙසං මනෙන අසදිසං උළාරං මඤ්ඤන්ති.

නිච්චතො අද්දක්ඛුන්ති නිච්චන්ති අද්දසංසු. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. න පරිමුච්චිංසු දුක්ඛස්මාති සකලස්මාපි වට්ටදුක්ඛා න පරිමුච්චිංසු. දක්ඛිස්සන්තීති පස්සිස්සන්ති. ආපානීයකංසොති සරකස්ස නාමං. යස්මා පනෙත්ථ ආපං පිවන්ති, තස්මා ‘‘ආපානීයො’’ති වුච්චති. ආපානීයො ච සො කංසො චාති ආපානීයකංසො. සුරාමණ්ඩසරකස්සෙතං නාමං. ‘‘වණ්ණසම්පන්නො’’තිආදිවචනතො පන කංසෙ ඨිතපානමෙව එවං වුත්තං. ඝම්මාභිතත්තොති ඝම්මෙන අභිතත්තො. ඝම්මපරෙතොති ඝම්මෙන ඵුට්ඨො, අනුගතොති අත්ථො. පිවතො හි ඛො තං ඡාදෙස්සතීති පිවන්තස්ස තං පානීයං වණ්ණාදිසම්පත්තියා රුච්චිස්සති, සකලසරීරං වා ඵරිත්වා තුට්ඨිං උප්පාදයමානං ඨස්සති. අප්පටිසඞ්ඛාති අපච්චවෙක්ඛිත්වා.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ආපානීයකංසො විය හි ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං ආරම්මණං දට්ඨබ්බං, ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො පුථුජ්ජනො, ආපානීයකංසෙන නිමන්තනපුරිසො විය ලොකෙ පියරූපෙන සාතරූපෙන ආරම්මණෙන නිමන්තකජනො, ආපානීයකංසෙ සම්පත්තිඤ්ච ආදීනවඤ්ච ආරොචෙන්තො ආපානකමනුස්සො විය ආචරියුපජ්ඣායාදිකො කල්‍යාණමිත්තො. යථෙව හි තස්ස පුරිසස්ස අපලොකිතමනුස්සො ආපානීයකංසෙ ගුණඤ්ච ආදීනවඤ්ච ආරොචෙති, එවමෙව ආචරියො වා උපජ්ඣායො වා භික්ඛුනො පඤ්චසු කාමගුණෙසු අස්සාදඤ්ච නිස්සරණඤ්ච කථෙති.

තත්ථ යථා ආපානීයකංසම්හි ගුණෙ ච ආදීනවෙ ච ආරොචිතෙ සො පුරිසො පියවණ්ණාදිසම්පදායමෙව සඤ්ජාතවෙගො ‘‘සචෙ මරණං භවිස්සති, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති සහසා අප්පටිසඞ්ඛාය තං පිවිත්වා මරණං වා මරණමත්තං වා දුක්ඛං නිගච්ඡති, එවමෙව, භික්ඛු, ‘‘පඤ්චසු කාමගුණෙසු දස්සනාදිවසෙන උප්පන්නසොමනස්සමත්තමෙව අස්සාදො, ආදීනවො පන දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකො බහු නානප්පකාරො, අප්පස්සාදා කාමා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා’’ති එවං ආචරියුපජ්ඣායෙහි ආනිසංසඤ්ච ආදීනවඤ්ච කථෙත්වා – ‘‘සමණපටිපදං පටිපජ්ජ, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භව භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියං අනුයුත්තො’’ති එවං ඔවදිතොපි අස්සාදබද්ධචිත්තතාය ‘‘සචෙ වුත්තප්පකාරො ආදීනවො භවිස්සති, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති ආචරියුපජ්ඣායෙ අපසාදෙත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි චෙව වත්තපටිපත්තිඤ්ච පහාය ලොකාමිසකථං කථෙන්තො කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුකාමතාය සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති. තතො දුච්චරිතානි පූරෙන්තො සන්ධිච්ඡෙදනාදිකාලෙ ‘‘චොරො අය’’න්ති ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සිතො ඉධෙව හත්ථපාදාදිඡෙදනං පත්වා සම්පරායෙ චතූසු අපායෙසු මහාදුක්ඛං අනුභොති.

පානීයෙන වා විනෙතුන්ති සීතෙන වාරිනා හරිතුං. දධිමණ්ඩකෙනාති දධිමණ්ඩනමත්තෙන. භට්ඨලොණිකායාති සලොණෙන සත්තුපානීයෙන. ලොණසොවීරකෙනාති සබ්බධඤ්ඤඵලකළීරාදීනි පක්ඛිපිත්වා ලොණසොවීරකං නාම කරොන්ති, තෙන.

ඔපම්මසංසන්දනං පනෙත්ථ – ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතකාලෙ යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, තස්ස පුරිසස්ස පටිසඞ්ඛා ආපානීයකංසං පහාය පානීයාදීහි පිපාසස්ස විනොදනං විය භික්ඛුනො ආචරියුපජ්ඣායානං ඔවාදෙ ඨත්වා ඡද්වාරාදීනි පරිග්ගහෙත්වා අනුක්කමෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස අරහත්තඵලාධිගමො, පානීයාදීනි චත්තාරි පානානි විය හි චත්තාරො මග්ගා, තෙසු අඤ්ඤතරං පිවිත්වා සුරාපිපාසිතං විනොදෙත්වා සුඛිනො යෙන කාමං ගමනං විය ඛීණාසවස්ස චතුමග්ගපානං පිවිත්වා තණ්හං විනොදෙත්වා අගතපුබ්බං නිබ්බානදිසං ගමනකාලො වෙදිතබ්බො. ඡට්ඨං.

7. නළකලාපීසුත්තවණ්ණනා

67. සත්තමෙ කින්නු ඛො, ආවුසොති කස්මා පුච්ඡති? ‘‘එවං පුට්ඨො කථං නු ඛො බ්‍යාකරෙය්‍යා’’ති. ථෙරස්ස අජ්ඣාසයජානනත්ථං. අපිච අතීතෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා ඉමං පඤ්හං විනිච්ඡයිංසූති අනාගතෙ භික්ඛූ ජානිස්සන්තීතිපි පුච්ඡති. ඉදානෙව ඛො මයන්ති ඉදං ථෙරො යස්ස නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං පච්චයොති වුත්තං, තදෙව නාමරූපං විඤ්ඤාණස්ස පච්චයොති වුත්තත්තා ආහ. නළකලාපියොති ඉධ පන අයකලාපාදිවසෙන උපමං අනාහරිත්වා විඤ්ඤාණනාමරූපානං අබලදුබ්බලභාවදස්සනත්ථං අයං උපමා ආභතා.

නිරොධො හොතීති එත්තකෙ ඨානෙ පච්චයුප්පන්නපඤ්චවොකාරභවවසෙන දෙසනා කථිතා. ඡත්තිංසාය වත්ථූහීති හෙට්ඨා විස්සජ්ජිතෙසු ද්වාදසසු පදෙසු එකෙකස්මිං තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙන ඡත්තිංසාය කාරණෙහි. එත්ථ ච පඨමො ධම්මකථිකගුණො, දුතියා පටිපත්ති, තතියං පටිපත්තිඵලං. තත්ථ පඨමනයෙන දෙසනාසම්පත්ති කථිතා, දුතියෙන සෙක්ඛභූමි, තතියෙන අසෙක්ඛභූමීති. සත්තමං.

8. කොසම්බිසුත්තවණ්ණනා

68. අට්ඨමෙ අඤ්ඤත්‍රෙවාති එකච්චො හි පරස්ස සද්දහිත්වා යං එස භණති, තං භූතන්ති ගණ්හාති. අපරස්ස නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්ස යං කාරණං රුච්චති, සො ‘‘අත්ථි එත’’න්ති රුචියා ගණ්හාති. එකො ‘‘චිරකාලතො පට්ඨාය එවං අනුස්සවො අත්ථි, භූතමෙත’’න්ති අනුස්සවෙන ගණ්හාති. අඤ්ඤස්ස විතක්කයතො එකං කාරණං උපට්ඨාති, සො ‘‘අත්ථෙත’’න්ති ආකාරපරිවිතක්කෙන ගණ්හාති. අපරස්ස චින්තයතො එකා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, යායස්ස තං කාරණං නිජ්ඣායන්තස්ස ඛමති, සො ‘‘අත්ථෙත’’න්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා ගණ්හාති. ථෙරො පන පඤ්චපි එතානි කාරණානි පටික්ඛිපිත්වා පච්චක්ඛඤාණෙන පටිවිද්ධභාවං පුච්ඡන්තො අඤ්ඤත්‍රෙව, ආවුසො මුසිල, සද්ධායාතිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤත්‍රෙවාති සද්ධාදීනි කාරණානි ඨපෙත්වා, විනා එතෙහි කාරණෙහීති අත්ථො. භවනිරොධො නිබ්බානන්ති පඤ්චක්ඛන්ධනිරොධො නිබ්බානං.

තුණ්හී අහොසීති ථෙරො ඛීණාසවො, අහං පන ඛීණාසවොති වා න වාති වා අවත්වා තුණ්හීයෙව අහොසි. ආයස්මා නාරදො ආයස්මන්තං පවිට්ඨං එතදවොචාති කස්මා අවොච? සො කිර චින්තෙසි – ‘‘භවනිරොධො නිබ්බානං නාමාති සෙඛෙහිපි ජානිතබ්බො පඤ්හො එස, අයං පන ථෙරො ඉමං ථෙරං අසෙඛභූමියා කාරෙති, ඉමං ඨානං ජානාපෙස්සාමී’’ති එතං අවොච.

සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨන්ති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුට්ඨු දිට්ඨං. න චම්හි අරහන්ති අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතත්තා අරහං න හොමීති දීපෙති. යං පනස්ස ඉදානි ‘‘භවනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති ඤාණං, තං එකූනවීසතියා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි විමුත්තං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. උදපානොති වීසතිංසහත්ථගම්භීරො පානීයකූපො. උදකවාරකොති උදකඋස්සිඤ්චනවාරකො. උදකන්ති හි ඛො ඤාණං අස්සාති තීරෙ ඨිතස්ස ඔලොකයතො එවං ඤාණං භවෙය්‍ය. න ච කායෙන ඵුසිත්වාති උදකං පන නීහරිත්වා කායෙන ඵුසිත්වා විහරිතුං න සක්කුණෙය්‍ය. උදපානෙ උදකදස්සනං විය හි අනාගාමිනො නිබ්බානදස්සනං, ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය අනාගාමී, උදකවාරකො විය අරහත්තමග්ගො, යථා ඝම්මාභිතත්තපුරිසො උදපානෙ උදකං පස්සති. එවං අනාගාමී පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන ‘‘උපරි අරහත්තඵලසමයො නාම අත්ථී’’ති ජානාති. යථා පන සො පුරිසො උදකවාරකස්ස නත්ථිතාය උදකං නීහරිත්වා කායෙන ඵුසිතුං න ලභති, එවං අනාගාමී අරහත්තමග්ගස්ස නත්ථිතාය නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා අරහත්තඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදිතුං න ලභති. අට්ඨමං.

9. උපයන්තිසුත්තවණ්ණනා

69. නවමෙ උපයන්තොති උදකවඩ්ඪනසමයෙ උපරි ගච්ඡන්තො. මහානදියොති ගඞ්ගායමුනාදිකා මහාසරිතායො. උපයාපෙතීති උපරි යාපෙති, වඩ්ඪෙති පූරෙතීති අත්ථො. අවිජ්ජා උපයන්තීති අවිජ්ජා උපරි ගච්ඡන්තී සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං සක්කුණන්තී. සඞ්ඛාරෙ උපයාපෙතීති සඞ්ඛාරෙ උපරි යාපෙති වඩ්ඪෙති. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපයන්තොති අපගච්ඡන්තො ඔසරන්තො. අවිජ්ජා අපයන්තීති අවිජ්ජා අපගච්ඡමානා ඔසරමානා උපරි සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං න සක්කුණන්තීති අත්ථො. සඞ්ඛාරෙ අපයාපෙතීති සඞ්ඛාරෙ අපගච්ඡාපෙති. එස නයො සබ්බපදෙසු. නවමං.

10. සුසිමසුත්තවණ්ණනා

70. දසමෙ ගරුකතොති සබ්බෙහි දෙවමනුස්සෙහි පාසාණච්ඡත්තං විය චිත්තෙන ගරුකතො. මානිතොති මනෙන පියායිතො. පූජිතොති චතුපච්චයපූජාය පූජිතො. අපචිතොති නීචවුත්තිකරණෙන අපචිතො. සත්ථාරඤ්හි දිස්වා මනුස්සා හත්ථික්ඛන්ධාදීහි ඔතරන්ති මග්ගං දෙන්ති, අංසකූටතො සාටකං අපනෙන්ති, ආසනතො වුට්ඨහන්ති වන්දන්ති. එවං සො තෙහි අපචිතො නාම හොති. සුසිමොති එවංනාමකො වෙදඞ්ගෙසු කුසලො පණ්ඩිතපරිබ්බාජකො. එහි ත්වන්ති තෙසං කිර එතදහොසි – ‘‘සමණො ගොතමො න ජාතිගොත්තාදීනි ආගම්ම ලාභග්ගප්පත්තො ජාතො, කවිසෙට්ඨො පනෙස උත්තමකවිතාය සාවකානං ගන්ථං බන්ධිත්වා දෙති, තං තෙ උග්ගණ්හිත්වා උපට්ඨාකානං උපනිසින්නකථම්පි අනුමොදනම්පි සරභඤ්ඤම්පීති එවමාදීනි කථෙන්ති, තෙ තෙසං පසන්නා ලාභං උපසංහරන්ති. සචෙ මයං යං සමණො ගොතමො ජානාති, තතො ථොකං ජානෙය්‍යාම, අත්තනො සමයං තත්ථ පක්ඛිපිත්වා මයම්පි උපට්ඨාකානං කථෙය්‍යාම, තතො එතෙහි ලාභිතරා භවෙය්‍යාම. කො නු ඛො සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා ඛිප්පමෙව උග්ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති. තෙ එවං චින්තෙත්වා ‘‘සුසිමො පටිබලො’’ති දිස්වා තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු.

යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? එවං කිරස්ස අහොසි, ‘‘කස්ස නු ඛො සන්තිකං ගන්ත්වා අහං ඉමං ධම්මං ඛිප්පං ලද්ධුං සක්ඛිස්සාමී’’ති? තතො චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො ගරු තෙජුස්සදො නියමමනුයුත්තො, න සක්කා අකාලෙ උපසඞ්කමිතුං, අඤ්ඤෙපි බහූ ඛත්තියාදයො සමණං ගොතමං උපසඞ්කමන්ති, තස්මිම්පි සමයෙ න සක්කා උපසඞ්කමිතුං. සාවකෙසුපිස්ස සාරිපුත්තො මහාපඤ්ඤො විපස්සනාලක්ඛණම්හි එතදග්ගෙ ඨපිතො, මහාමොග්ගල්ලානො සමාධිලක්ඛණස්මිං එතදග්ගෙ ඨපිතො, මහාකස්සපො ධුතඞ්ගධරෙසු අනුරුද්ධො දිබ්බචක්ඛුකෙසු, පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තො ධම්මකථිකෙසු, උපාලිත්ථෙරො විනයධරෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො, අයං පන ආනන්දො බහුස්සුතො තිපිටකධරො, සත්ථාපිස්ස තත්ථ තත්ථ කථිතං ධම්මං ආහරිත්වා කථෙති, පඤ්චසු ඨානෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො, අට්ඨන්නං වරානං ලාභී, චතූහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතො, තස්ස සමීපං ගතො ඛිප්පං ධම්මං ලද්ධුං සක්ඛිස්සාමී’’ති. තස්මා යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි.

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා සයං අපබ්බාජෙත්වා උපසඞ්කමි? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අයං තිත්ථියසමයෙ පාටියෙක්කො ‘අහං සත්ථා’ති පටිජානන්තො චරති, පබ්බජිත්වා සාසනස්ස අලාභායපි පරිසක්කෙය්‍ය. න ඛො පනස්සාහං අජ්ඣාසයං ආජානාමි, සත්ථා ජානිස්සතී’’ති. තස්මා තං ආදාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. තෙනහානන්ද, සුසිමං පබ්බාජෙථාති සත්ථා කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං පරිබ්බාජකො තිත්ථියසමයෙ ‘අහං පාටියෙක්කො සත්ථා’ති පටිජානමානො චරති, ‘ඉධ මග්ගබ්‍රහ්මචරියං චරිතුං ඉච්ඡාමී’ති කිර වදති. කිං නු ඛො මයි පසන්නො, උදාහු මය්හං සාවකෙසු, උදාහු මය්හං වා මම සාවකානං වා ධම්මකථාය පසන්නො’’ති? අථස්ස එකට්ඨානෙපි පසාදාභාවං ඤත්වා, ‘‘අයං මම සාසනෙ ධම්මං ථෙනෙස්සාමීති පබ්බජති. ඉතිස්ස ආගමනං අපරිසුද්ධං; නිප්ඵත්ති නු ඛො කීදිසා’’ති? ඔලොකෙන්තො ‘‘කිඤ්චාපි ‘ධම්මං ථෙනෙස්සාමී’ති පබ්බජති, කතිපාහෙනෙව පන ඝටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘තෙනහානන්ද, සුසිමං පබ්බාජෙථා’’ති ආහ.

අඤ්ඤා බ්‍යාකතා හොතීති තෙ කිර භික්ඛූ සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තෙමාසං වස්සං වසන්තා තස්මිංයෙව අන්තොතෙමාසෙ ඝටෙන්තා වායමන්තා අරහත්තං පටිලභිංසු. තෙ ‘‘පටිලද්ධගුණං සත්ථු ආරොචෙස්සාමා’’ති පවාරිතපවාරණා සෙනාසනං සංසාමෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගන්ත්වා අත්තනො පටිලද්ධගුණං ආරොචෙසුං. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අඤ්ඤාති අරහත්තස්ස නාමං. බ්‍යාකතාති ආරොචිතා. අස්සොසීති සො කිර ඔහිතසොතො හුත්වා තෙසං තෙසං භික්ඛූනං ඨිතට්ඨානං ගච්ඡති තං තං කථං සුණිතුකාමො. යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? තං කිරස්ස පවත්තිං සුත්වා එතදහොසි – ‘‘අඤ්ඤා නාම ඉමස්මිං සාසනෙ පරමප්පමාණං සාරභූතා ආචරියමුට්ඨි මඤ්ඤෙ භවිස්සති, පුච්ඡිත්වා නං ජානිස්සාමී’’ති. තස්මා උපසඞ්කමි.

අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං. ඉද්ධිවිධන්ති ඉද්ධිකොට්ඨාසං. ආවිභාවං තිරොභාවන්ති ආවිභාවං ගහෙත්වා තිරොභාවං, තිරොභාවං ගහෙත්වා ආවිභාවං කාතුං සක්කොථාති පුච්ඡති. තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං. ඉතරපදද්වයෙපි එසෙව නයො. උම්මුජ්ජනිමුජ්ජන්ති උම්මුජ්ජනඤ්ච නිමුජ්ජනඤ්ච. පල්ලඞ්කෙනාති පල්ලඞ්කබන්ධනෙන. කමථාති නිසීදිතුං වා ගන්තුං වා සක්කොථාති පුච්ඡති? පක්ඛී සකුණොති පක්ඛයුත්තො සකුණො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන ඉමස්ස ඉද්ධිවිධස්ස, ඉතො පරෙසං දිබ්බසොතාදීනඤ්ච වණ්ණනානයො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බොති.

සන්තා විමොක්ඛාති අඞ්ගසන්තතාය චෙව ආරම්මණසන්තතාය ච සන්තා ආරුප්පවිමොක්ඛා. කායෙන ඵුසිත්වාති නාමකායෙන ඵුසිත්වා පටිලභිත්වා. පඤ්ඤාවිමුත්තා ඛො මයං, ආවුසොති, ආවුසො, මයං නිජ්ඣානකා සුක්ඛවිපස්සකා පඤ්ඤාමත්තෙනෙව විමුත්තාති දස්සෙති. ආජානෙය්‍යාසි වා ත්වං, ආවුසො සුසිම, න වා ත්වං ආජානෙය්‍යාසීති කස්මා එවමාහංසු? එවං කිර නෙසං අහොසි – ‘‘මයං ඉමස්ස අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සාම, දසබලං පන පුච්ඡිත්වා නික්කඞ්ඛො භවිස්සතී’’ති. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති විපස්සනාඤාණං, තං පඨමතරං උප්පජ්ජති. නිබ්බානෙ ඤාණන්ති විපස්සනාය චිණ්ණන්තෙ පවත්තමග්ගඤාණං, තං පච්ඡා උප්පජ්ජති. තස්මා භගවා එවමාහ.

ආජානෙය්‍යාසි වාතිආදි කස්මා වුත්තං? විනාපි සමාධිං එවං ඤාණුප්පත්තිදස්සනත්ථං. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – සුසිම, මග්ගො වා ඵලං වා න සමාධිනිස්සන්දො, න සමාධිආනිසංසො, න සමාධිස්ස නිප්ඵත්ති, විපස්සනාය පනෙසො නිස්සන්දො, විපස්සනාය ආනිසංසො, විපස්සනාය නිප්ඵත්ති, තස්මා ජානෙය්‍යාසි වා ත්වං, න වා ත්වං ජානෙය්‍යාසි, අථ ඛො ධම්මට්ඨිතිඤාණං පුබ්බෙ, පච්ඡා නිබ්බානෙ ඤාණන්ති.

ඉදානිස්ස පටිවෙධභබ්බතං ඤත්වා තෙපරිවට්ටං ධම්මදෙසනං දෙසෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි, සුසිම? රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වාතිආදිමාහ? තෙ පරිවට්ටදෙසනාවසානෙ පන ථෙරො අරහත්තං පත්තො. ඉදානිස්ස අනුයොගං ආරොපෙන්තො ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති, සුසිම, පස්සසීතිආදිමාහ. අපි පන ත්වං, සුසිමාති ඉදං කස්මා ආරභි? නිජ්ඣානකානං සුක්ඛවිපස්සකභික්ඛූනං පාකටකරණත්ථං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – න කෙවලං ත්වමෙව නිජ්ඣානකො සුක්ඛවිපස්සකො, එතෙපි භික්ඛූ එවරූපායෙවාති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙවාති. දසමං.

මහාවග්ගො සත්තමො.