9. කොණ්ඩඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

217. නවමෙ අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤොති පඨමං ධම්මස්ස අඤ්ඤාතත්තා එවං ගහිතනාමො ථෙරො. සුචිරස්සෙවාති කීවචිරස්ස? ද්වාදසන්නං සංවච්ඡරානං. එත්තකං කාලං කත්ථ විහාසීති. ඡද්දන්තභවනෙ මන්දාකිනිපොක්ඛරණියා තීරෙ පච්චෙකබුද්ධානං වසනට්ඨානෙ. කස්මා? විහාරගරුතාය. සො හි පඤ්ඤවා මහාසාවකො. යථෙව භගවතො, එවමස්ස දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානං අබ්භන්තරෙ ගුණා පත්ථටාව. දෙවමනුස්සා තථාගතස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජං කත්වා ‘‘අග්ගධම්මං පටිවිද්ධසාවකො’’ති අනන්තරං ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා පූජෙන්ති. සන්තිකං ආගතානඤ්ච නාම තථාරූපා ධම්මකථා වා පටිසන්ථාරො වා කාතබ්බො හොති. ථෙරො ච විහාරගරුකො, තෙනස්ස සො පපඤ්චො විය උපට්ඨාති. ඉති විහාරගරුතාය තත්ථ ගන්ත්වා විහාසි.

අපරම්පි කාරණං – භික්ඛාචාරවෙලායං තාව සබ්බසාවකා වස්සග්ගෙන ගච්ඡන්ති. ධම්මදෙසනාකාලෙ පන මජ්ඣට්ඨානෙ අලඞ්කතබුද්ධාසනම්හි සත්ථරි නිසින්නෙ දක්ඛිණහත්ථපස්සෙ ධම්මසෙනාපති, වාමහත්ථපස්සෙ මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො නිසීදති, තෙසං පිට්ඨිභාගෙ අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස ආසනං පඤ්ඤාපෙන්ති. සෙසා භික්ඛූ තං පරිවාරෙත්වා නිසීදන්ති. ද්වෙ අග්ගසාවකා අග්ගධම්මපටිවිද්ධත්තා ච මහල්ලකත්තා ච ථෙරෙ සගාරවා ථෙරං මහාබ්‍රහ්මං විය අග්ගික්ඛන්ධං විය ආසීවිසං විය ච මඤ්ඤමානා ධුරාසනෙ නිසීදන්තා ඔත්තප්පන්ති හරායන්ති. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙහි ධුරාසනත්ථාය කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං පාරමියො පූරිතා, තෙ ඉදානි ධුරාසනෙ නිසීදන්තා මම ඔත්තප්පන්ති හරායන්ති, ඵාසුවිහාරං නෙසං කරිස්සාමී’’ති. සො පතිරූපෙ කාලෙ තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, ජනපදෙ වසිතු’’න්ති ආහ, සත්ථා අනුජානි.

ථෙරො සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය ඡද්දන්තභවනෙ මන්දාකිනිතීරං ගතො. පුබ්බෙ පච්චෙකබුද්ධානං පාරිචරියාය කතපරිචයා අට්ඨසහස්සා හත්ථිනාගා ථෙරං දිස්වාව ‘‘අම්හාකං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ආගත’’න්ති නඛෙහි චඞ්කමනං නිත්තිණං කත්වා ආවරණසාඛා හරිත්වා ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පටිජග්ගිත්වා වත්තං කත්වා සබ්බෙ සන්නිපතිත්වා මන්තයිංසු – ‘‘සචෙ හි මයං ‘අයං ථෙරස්ස කත්තබ්බං කරිස්සති, අයං කරිස්සතී’ති පටිපජ්ජිස්සාම, ථෙරො බහුඤාතිකගාමං ගතො විය යථාධොතෙනෙව පත්තෙන ගමිස්සති, වාරෙන නං පටිජග්ගිස්සාම, එකස්ස පන වාරෙ පත්තෙ සෙසෙහිපි නප්පමජ්ජිතබ්බ’’න්ති වාරං ඨපයිංසු. වාරිකනාගො පාතොව ථෙරස්ස මුඛොදකඤ්ච දන්තකට්ඨඤ්ච ඨපෙති, වත්තං කරොති.

මන්දාකිනිපොක්ඛරණී නාම චෙසා පණ්ණාසයොජනා හොති. තස්සා පඤ්චවීසතියොජනමත්තෙ ඨානෙ සෙවාලො වා පණකං වා නත්ථි, ඵලිකවණ්ණං උදකමෙව හොති. තතො පරං පන කටිප්පමාණෙ උදකෙ අඩ්ඪයොජනවිත්ථතං සෙසපදුමවනං පණ්ණාසයොජනං සරං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතං. තදනන්තරං තාව මහන්තමෙව රත්තපදුමවනං, තදනන්තරං රත්තකුමුදවනං, තදනන්තරං සෙතකුමුදවනං, තදනන්තරං නීලුප්පලවනං, තදනන්තරං රත්තුප්පලවනං, තදනන්තරං සුගන්ධරත්තසාලිවනං, තදනන්තරං එළාලුකලාබුකුම්භණ්ඩාදීනි මධුරරසානි වල්ලිඵලානි, තදනන්තරං අඩ්ඪයොජනවිත්ථාරමෙව උච්ඡුවනං, තත්ථ පූගරුක්ඛක්ඛන්ධප්පමාණා උච්ඡූ, තදනන්තරං කදලිවනං, යතො දුවෙ පක්කානි ඛාදන්තා කිලමන්ති, තදනන්තරං චාටිප්පමාණඵලං පනසවනං, තදනන්තරං ජම්බුවනං, තදනන්තරං අම්බවනං, තදනන්තරං කපිත්ථවනන්ති. සඞ්ඛෙපතො තස්මිං දහෙ ඛාදිතබ්බයුත්තකං ඵලං නාම නත්ථීති න වත්තබ්බං. කුසුමානං පුප්ඵනසමයෙ වාතො රෙණුවට්ටිං උට්ඨාපෙත්වා පදුමිනිපත්තෙසු ඨපෙති, තත්ථ උදකඵුසිතානි පතන්ති. තතො ආදිච්චපාකෙන පච්චිත්වා පක්කපයොඝනිකා විය තිට්ඨති, එතං පොක්ඛරමධු නාම, තං ථෙරස්ස ආහරිත්වා දෙන්ති. මුළාලං නඞ්ගලසීසමත්තං හොති, තම්පි ආහරිත්වා දෙන්ති. භිසං මහාභෙරිපොක්ඛරප්පමාණං හොති, තස්ස එකස්මිං පබ්බෙ පාදඝටකප්පමාණං ඛීරං හොති, තං ආහරිත්වා දෙන්ති. පොක්ඛරට්ඨීනි මධුසක්ඛරාය යොජෙත්වා දෙන්ති. උච්ඡුං පාසාණපිට්ඨෙ ඨපෙත්වා පාදෙන අක්කමන්ති. තතො රසො පග්ඝරිත්වා සොණ්ඩිආවාටෙ පූරෙත්වා, ආදිච්චපාකෙන පච්චිත්වා ඛීරපාසාණපිණ්ඩො විය තිට්ඨති, තං ආහරිත්වා දෙන්ති. පනසකදලිඅම්බපක්කාදීසු කථාව නත්ථි.

කෙලාසපබ්බතෙ නාගදත්තො නාම දෙවපුත්තො වසති. ථෙරො කාලෙන කාලං තස්ස විමානද්වාරං ගච්ඡති. සො නවසප්පිපොක්ඛරමධුචුණ්ණයුත්තස්ස නිරුදකපායාසස්ස පත්තං පූරෙත්වා දෙති. සො කිර කස්සපබුද්ධකාලෙ වීසතිවස්සසහස්සානි සුගන්ධසප්පිනා ඛීරසලාකං අදාසි. තෙනස්සෙතං භොජනං උප්පජ්ජති. එවං ථෙරො ද්වාදස වස්සානි වසිත්වා අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරං ඔලොකෙන්තො පරික්ඛීණභාවං ඤත්වා ‘‘කත්ථ පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘හත්ථිනාගෙහි මං ද්වාදස වස්සානි උපට්ඨහන්තෙහි දුක්කරං කතං, සත්ථාරං අනුජානාපෙත්වා එතෙසංයෙව සන්තිකෙ පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති ආකාසෙන භගවතො සන්තිකං අගමාසි. තෙන වුත්තං ‘‘සුචිරස්සෙව යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමී’’ති.

නාමඤ්චාති කස්මා නාමං සාවෙති? ථෙරඤ්හි කෙචි සඤ්ජානන්ති, කෙචි න සඤ්ජානන්ති. තත්ථ ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘යෙ මං අජානන්තා ‘කො එස පණ්ඩරසීසො ඔභග්ගො ගොපානසිවඞ්කො මහල්ලකො සත්ථාරා සද්ධිං පටිසන්ථාරං කරොතී’ති චිත්තං පදූසෙස්සන්ති, තෙ අපායපූරකා භවිස්සන්ති. යෙ පන මං ජානන්තා – ‘දසසහස්සචක්කවාළෙ සත්ථා විය පඤ්ඤාතො පාකටො මහාසාවකො’ති චිත්තං පසාදෙස්සන්ති, තෙ සග්ගූපගා භවිස්සන්තී’’ති, සත්තානං අපායමග්ගං පිදහිත්වා සග්ගමග්ගං විවරන්තො නාමං සාවෙති.

බුද්ධානුබුද්ධොති පඨමං සත්ථා චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣි, පච්ඡා ථෙරො, තස්මා බුද්ධානුබුද්ධොති, වුච්චති. තිබ්බනික්කමොති බාළ්හවීරියො. විවෙකානන්ති තිණ්ණං විවෙකානං. තෙවිජ්ජො, චෙතොපරියායකොවිදොති ඡසු අභිඤ්ඤාසු චතස්සො වදති. ඉතරා ද්වෙ කිඤ්චාපි න වුත්තා, ථෙරො පන ඡළභිඤ්ඤොව. ඉමිස්සා ච ගාථාය පරියොසානෙ පරිසා සන්නිසීදි. පරිසාය සන්නිසින්නභාවං ඤත්වා ථෙරො සත්ථාරා සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘පරික්ඛීණා මෙ, භන්තෙ, ආයුසඞ්ඛාරා, පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති, පරිනිබ්බානකාලං අනුජානාපෙසි. කත්ථ පරිනිබ්බායිස්සසි කොණ්ඩඤ්ඤාති? උපට්ඨාකෙහි මෙ, භන්තෙ, හත්ථිනාගෙහි දුක්කරං කතං, තෙසං සන්තිකෙති. සත්ථා අනුජානි.

ථෙරො දසබලං පදක්ඛිණං කත්වා – ‘‘පුබ්බං තං මෙ, භන්තෙ, පඨමදස්සනං, ඉදං පච්ඡිමදස්සන’’න්ති පරිදෙවන්තෙ මහාජනෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා, ද්වාරකොට්ඨකෙ ඨිතො – ‘‘මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථ, බුද්ධා වා හොන්තු බුද්ධසාවකා වා, උප්පන්නා සඞ්ඛාරා අභිජ්ජනකා නාම නත්ථී’’ති මහාජනං ඔවදිත්වා පස්සන්තස්සෙව මහාජනස්ස වෙහාසං අබ්භුග්ගම්ම මන්දාකිනිතීරෙ ඔතරිත්වා පොක්ඛරණියං න්හත්වා නිවත්ථනිවාසනො කතුත්තරාසඞ්ගො සෙනාසනං සංසාමෙත්වා ඵලසමාපත්තියා තයො යාමෙ වීතිනාමෙත්වා බලවපච්චූසසමයෙ පරිනිබ්බායි. ථෙරස්ස සහපරිනිබ්බානා හිමවති සබ්බරුක්ඛා පුප්ඵෙහි ච ඵලෙහි ච ඔනතවිනතා අහෙසුං. වාරිකනාගො ථෙරස්ස පරිනිබ්බුතභාවං අජානන්තො පාතොව මුඛොදකදන්තකට්ඨානි උපට්ඨපෙත්වා වත්තං කත්වා ඛාදනීයඵලානි ආහරිත්වා චඞ්කමනකොටියං අට්ඨාසි. සො යාව සූරියුග්ගමනා ථෙරස්ස නික්ඛමනං අපස්සන්තො ‘‘කිං නු ඛො එතං? පුබ්බෙ අය්‍යො පාතොව චඞ්කමති, මුඛං ධොවති. අජ්ජ පන පණ්ණසාලතොපි න නික්ඛමතී’’ති කුටිද්වාරං කම්පෙත්වා ඔලොකෙන්තො ථෙරං නිසින්නකමෙව දිස්වා හත්ථං පසාරෙත්වා පරාමසිත්වා අස්සාසපස්සාසෙ පරියෙසන්තො තෙසං අප්පවත්තිභාවං ඤත්වා – ‘‘පරිනිබ්බුතො ථෙරො’’ති සොණ්ඩං මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා මහාරවං විරවි. සකලහිමවන්තො එකනින්නාදො අහොසි. අට්ඨනාගසහස්සානි සන්නිපතිත්වා ථෙරං ජෙට්ඨකනාගස්ස කුම්භෙ නිසීදාපෙත්වා සුපුප්ඵිතරුක්ඛසාඛා ගහෙත්වා පරිවාරෙත්වා සකලහිමවන්තං අනුවිචරිත්වා සකට්ඨානමෙව ආගතා.

සක්කො විස්සකම්මං ආමන්තෙසි – ‘‘තාත, අම්හාකං ජෙට්ඨභාතා පරිනිබ්බුතො, සක්කාරං කරිස්සාම, නවයොජනිකං සබ්බරතනමයං කූටාගාරං මාපෙහී’’ති. සො තථා කත්වා ථෙරං තත්ථ නිපජ්ජාපෙත්වා හත්ථිනාගානං අදාසි. තෙ කූටාගාරං උක්ඛිපිත්වා තියොජනසහස්සං හිමවන්තං පුනප්පුනං ආවිජ්ඣිංසු. තෙසං හත්ථතො ආකාසට්ඨකා දෙවා ගහෙත්වා සාධුකීළිතං කීළිංසු. තතො වස්සවලාහකා සීතවලාහකා උණ්හවලාහකා චාතුමහාරාජිකා තාවතිංසාති එතෙනුපායෙන යාව බ්‍රහ්මලොකා කූටාගාරං අගමාසි, පුන බ්‍රහ්මානො දෙවානන්ති අනුපුබ්බෙන හත්ථිනාගානංයෙව කූටාගාරං අදංසු. එකෙකා දෙවතා චතුරඞ්ගුලමත්තං චන්දනඝටිකං ආහරි, චිතකො නවයොජනිකො අහොසි. කූටාගාරං චිතකං ආරොපයිංසු. පඤ්ච භික්ඛුසතානි ආකාසෙනාගන්ත්වා සබ්බරත්තිං සජ්ඣායමකංසු. අනුරුද්ධත්ථෙරො ධම්මං කථෙසි, බහූනං දෙවතානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. පුනදිවසෙ අරුණුග්ගමනවෙලායමෙව චිතකං නිබ්බාපෙත්වා සුමනමකුළවණ්ණානං ධාතූනං පරිසාවනං පූරෙත්වා භගවති නික්ඛමිත්වා වෙළුවනවිහාරකොට්ඨකං සම්පත්තෙ ආහරිත්වා සත්ථු හත්ථෙ ඨපයිංසු. සත්ථා ධාතුපරිසාවනං ගහෙත්වා පථවියා හත්ථං පසාරෙසි, මහාපථවිං භින්දිත්වා රජතබුබ්බුළසදිසං චෙතියං නික්ඛමි. සත්ථා සහත්ථෙන චෙතියෙ ධාතුයො නිධෙසි. අජ්ජාපි කිර තං චෙතියං ධරතියෙවාති. නවමං.