2. දුතියවග්ගො

1. සනඞ්කුමාරසුත්තවණ්ණනා

182. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ සප්පිනීතීරෙති සප්පිනීනාමිකාය නදියා තීරෙ. සනඞ්කුමාරොති සො කිර පඤ්චසිඛකුමාරකකාලෙ ඣානං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො කුමාරකවණ්ණෙනෙව විචරති. තෙන නං ‘‘කුමාරො’’ති සඤ්ජානන්ති, පොරාණකත්තා පන ‘‘සනඞ්කුමාරො’’ති වුච්චති. ජනෙතස්මින්ති ජනිතස්මිං, පජායාති අත්ථො. යෙ ගොත්තපටිසාරිනොති යෙ ජනෙතස්මිං ගොත්තං පටිසරන්ති තෙසු ලොකෙ ගොත්තපටිසාරීසු ඛත්තියො සෙට්ඨො. විජ්ජාචරණසම්පන්නොති භයභෙරවසුත්තපරියායෙන (ම. නි. 1.34 ආදයො) පුබ්බෙනිවාසාදීහි වා තීහි, අම්බට්ඨසුත්තපරියායෙන (දී. නි. 1.278 ආදයො) විපස්සනාඤාණං මනොමයිද්ධි ඡ අභිඤ්ඤායොති ඉමාහි වා අට්ඨහි විජ්ජාහි, සීලෙසු පරිපූරකාරිතා ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා ජාගරියානුයොගො සත්ත සද්ධම්මා චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානීති එවං පන්නරසධම්මභෙදෙන චරණෙන ච සමන්නාගතො. සො සෙට්ඨො දෙවමානුසෙති සො ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සෙට්ඨො උත්තමොති. පඨමං.

2. දෙවදත්තසුත්තවණ්ණනා

183. දුතියෙ අචිරපක්කන්තෙති සඞ්ඝං භින්දිත්වා නචිරස්සෙව වෙළුවනතො ගයාසීසං ගතෙ. අස්සතරින්ති ගද්‍රභස්ස වළවාය ජාතං. දුතියං.

3. අන්ධකවින්දසුත්තවණ්ණනා

184. තතියෙ අන්ධකවින්දන්ති එවංනාමකං ගාමං. උපසඞ්කමීති ‘‘සත්ථා ඉදානිපි වීරියං කරොති පධානමනුයුඤ්ජති, ගච්ඡාමිස්ස සන්තිකෙ ඨත්වා සාසනානුච්ඡවිකං වීරියපටිසංයුත්තං ගාථං වක්ඛාමී’’ති උපසඞ්කමි.

පන්තානීති ජනතං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරෙ ඨිතානි. සංයොජනවිප්පමොක්ඛාති තානි ච සෙනාසනානි සෙවමානො න චීවරාදීනං අත්ථාය සෙවෙය්‍ය, අථ ඛො දසසංයොජනවිප්පමොක්ඛත්ථාය චරෙය්‍ය. සඞ්ඝෙ වසෙති තෙසු සෙනාසනෙසු රතිං අලභන්තො උපට්ඨාකාදීනං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං ගද්‍රභපිට්ඨෙ රජං විය උප්පතන්තො අරඤ්ඤෙ අචරිත්වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ වසෙය්‍ය. රක්ඛිතත්තො සතීමාති තත්ථ ච වසන්තො සගවචණ්ඩො ගොණො විය සබ්‍රහ්මචාරිනො අවිජ්ඣන්තො අඝට්ටෙන්තො රක්ඛිතත්තො සතිපට්ඨානපරායණො හුත්වා වසෙය්‍ය.

ඉදානි සඞ්ඝෙ වසමානස්ස භික්ඛුනො භික්ඛාචාරවත්තං ආචික්ඛන්තො කුලාකුලන්තිආදිමාහ. තත්ථ පිණ්ඩිකාය චරන්තොති පිණ්ඩත්ථාය චරමානො. සෙවෙථ පන්තානි සෙනාසනානීති සඞ්ඝමජ්ඣං ඔතරිත්වා වසමානොපි ධුරපරිවෙණෙ තාලනාළිකෙරආදීනි රොපෙත්වා උපට්ඨාකාදිසංසට්ඨො න වසෙය්‍ය, චිත්තකල්ලතං පන ජනෙත්වා චිත්තං හාසෙත්වා තොසෙත්වා පුන පන්තසෙනාසනෙ වසෙය්‍යාති අරඤ්ඤස්සෙව වණ්ණං කථෙති. භයාති වට්ටභයතො. අභයෙති නිබ්බානෙ. විමුත්තොති අධිමුත්තො හුත්වා වසෙය්‍ය.

යත්ථ භෙරවාති යස්මිං ඨානෙ භයජනකා සවිඤ්ඤාණකා සීහබ්‍යග්ඝාදයො, අවිඤ්ඤාණකා රත්තිභාගෙ ඛාණුවල්ලිආදයො බහූ අත්ථි. සරීසපාති දීඝජාතිකාදිසරීසපා. නිසීදි තත්ථ භික්ඛූති තාදිසෙ ඨානෙ භික්ඛු නිසින්නො. ඉමිනා ඉදං දීපෙති – භගවා යථා තුම්හෙ එතරහි තත්‍රට්ඨකභෙරවාරම්මණානි චෙව සරීසපෙ ච විජ්ජුනිච්ඡාරණාදීනි ච අමනසිකත්වා නිසින්නා, එවමෙවං පධානමනුයුත්තා භික්ඛූ නිසීදන්තීති.

ජාතු මෙ දිට්ඨන්ති එකංසෙන මයා දිට්ඨං. න යිදං ඉතිහීතිහන්ති ඉදං ඉතිහ ඉතිහාති න තක්කහෙතු වා නයහෙතු වා පිටකසම්පදානෙන වා අහං වදාමි. එකස්මිං බ්‍රහ්මචරියස්මින්ති එකාය ධම්මදෙසනාය. ධම්මදෙසනා හි ඉධ බ්‍රහ්මචරියන්ති අධිප්පෙතා. මච්චුහායිනන්ති මරණපරිච්චාගිනං ඛීණාසවානං.

දසා ච දසධා දසාති එත්ථ දසාති දසෙව, දසධා දසාති සතං, අඤ්ඤෙ ච දසුත්තරං සෙඛසතං පස්සාමීති වදති. සොතසමාපන්නාති මග්ගසොතං සමාපන්නා. අතිරච්ඡානගාමිනොති දෙසනාමත්තමෙතං, අවිනිපාතධම්මාති අත්ථො. සඞ්ඛාතුං නොපි සක්කොමීති මුසාවාදභයෙන එත්තකා නාම පුඤ්ඤභාගිනො සත්තාති ගණෙතුං න සක්කොමීති බහුං බ්‍රහ්මධම්මදෙසනං සන්ධාය එවමාහ. තතියං.

4. අරුණවතීසුත්තවණ්ණනා

185. චතුත්ථෙ අභිභූසම්භවන්ති අභිභූ ච සම්භවො ච. තෙසු අභිභූථෙරො සාරිපුත්තත්ථෙරො විය පඤ්ඤාය අග්ගො, සම්භවත්ථෙරො මහාමොග්ගල්ලානො විය සමාධිනා අග්ගො. උජ්ඣායන්තීති අවජ්ඣායන්ති, ලාමකතො වා චින්තෙන්ති. ඛිය්‍යන්තීති, කින්නාමෙතං කින්නාමෙතන්ති? අඤ්ඤමඤ්ඤං කථෙන්ති. විපාචෙන්තීති විත්ථාරයන්තා පුනප්පුනං කථෙන්ති. හෙට්ඨිමෙන උපඩ්ඪකායෙනාති නාභිතො පට්ඨාය හෙට්ඨිමකායෙන. පාළියං එත්තකමෙව ආගතං. ථෙරො පන ‘‘පකතිවණ්ණං විජහිත්වා නාගවණ්ණං ගහෙත්වා දස්සෙති, සුපණ්ණවණ්ණං ගහෙත්වා වා දස්සෙතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 3.13) නයෙන ආගතං අනෙකප්පකාරං ඉද්ධිවිකුබ්බනං දස්සෙසි. ඉමා ගාථායො අභාසීති ථෙරො කිර චින්තෙසි – ‘‘කථං දෙසිතා නු ඛො ධම්මදෙසනා සබ්බෙසං පියා අස්ස මනාපා’’ති. තතො ආවජ්ජෙන්තො – ‘‘සබ්බෙපි පාසණ්ඩා සබ්බෙ දෙවමනුස්සා අත්තනො අත්තනො සමයෙ පුරිසකාරං වණ්ණයන්ති, වීරියස්ස අවණ්ණවාදී නාම නත්ථි, වීරියපටිසංයුත්තං කත්වා දෙසෙස්සාමි, එවං අයං ධම්මදෙසනා සබ්බෙසං පියා භවිස්සති මනාපා’’ති ඤත්වා තීසු පිටකෙසු විචිනිත්වා ඉමා ගාථා අභාසි.

තත්ථ ආරම්භථාති ආරම්භවීරියං කරොථ. නික්කමථාති නික්කමවීරියං කරොථ. යුඤ්ජථාති පයොගං කරොථ පරක්කමථ. මච්චුනො සෙනන්ති මච්චුනො සෙනා නාම කිලෙසසෙනා, තං ධුනාථ. ජාතිසංසාරන්ති ජාතිඤ්ච සංසාරඤ්ච, ජාතිසඞ්ඛාතං වා සංසාරං. දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතීති වට්ටදුක්ඛස්ස පරිච්ඡෙදං කරිස්සති. කිං පන කත්වා ථෙරො සහස්සිලොකධාතුං විඤ්ඤාපෙසීති? නීලකසිණං තාව සමාපජ්ජිත්වා සබ්බත්ථ ආලොකට්ඨානෙ අන්ධකාරං ඵරි, ඔදාතකසිණං සමාපජ්ජිත්වා අන්ධකාරට්ඨානෙ ඔභාසං. තතො ‘‘කිමිදං අන්ධකාර’’න්ති? සත්තානං ආභොගෙ උප්පන්නෙ ආලොකං දස්සෙසි. ආලොකට්ඨානෙ ආලොකකිච්චං නත්ථි, ‘‘කිං ආලොකො අය’’න්ති? විචිනන්තානං අත්තානං දස්සෙසි. අථ තෙසං ථෙරොති වදන්තානං ඉමා ගාථායො අභාසි, සබ්බෙ ඔසටාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තස්ස විය සද්දං සුණිංසු. අත්ථොපි නෙසං පාකටො අහොසි. චතුත්ථං.

5. පරිනිබ්බානසුත්තවණ්ණනා

186. පඤ්චමෙ උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙති යථෙව හි කදම්බනදීතීරතො රාජමාතුවිහාරද්වාරෙන ථූපාරාමං ගන්තබ්බං හොති, එවං හිරඤ්ඤවතිකාය නාම නදියා පාරිමතීරතො සාලවනං උය්‍යානං. යථා අනුරාධපුරස්ස ථූපාරාමො, එවං තං කුසිනාරාය හොති. යථා ථූපාරාමතො දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසනමග්ගො පාචීනමුඛො ගන්ත්වා උත්තරෙන නිවත්තති, එවං උය්‍යානතො සාලපන්ති පාචීනමුඛා ගන්ත්වා උත්තරෙන නිවත්තා. තස්මා තං ‘‘උපවත්තන’’න්ති වුච්චති. තස්මිං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ. අන්තරෙන යමකසාලානන්ති මූලක්ඛන්ධවිටපපත්තෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසිබ්බිත්වා ඨිතසාලානං අන්තරිකාය. අප්පමාදෙන සම්පාදෙථාති සතිඅවිප්පවාසෙන කත්තබ්බකිච්චානි සම්පාදයථ. ඉති භගවා යථා නාම මරණමඤ්චෙ නිපන්නො මහද්ධනො කුටුම්බිකො පුත්තානං ධනසාරං ආචික්ඛෙය්‍ය, එවමෙවං පරිනිබ්බානමඤ්චෙ නිපන්නො පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි දින්නං ඔවාදං සබ්බං එකස්මිං අප්පමාදපදෙයෙව පක්ඛිපිත්වා අභාසි. අයං තථාගතස්ස පච්ඡිමා වාචාති ඉදං පන සඞ්ගීතිකාරානං වචනං.

ඉතො පරං යං පරිනිබ්බානපරිකම්මං කත්වා භගවා පරිනිබ්බුතො, තං දස්සෙතුං, අථ ඛො භගවා පඨමං ඣානන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නෙ භගවති අස්සාසපස්සාසානං අප්පවත්තිං දිස්වා, ‘‘පරිනිබ්බුතො සත්ථා’’ති සඤ්ඤාය දෙවමනුස්සා එකප්පහාරෙන විරවිංසු, ආනන්දත්ථෙරොපි – ‘‘පරිනිබ්බුතො නු ඛො, භන්තෙ, අනුරුද්ධ භගවා’’ති ථෙරං පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘න ඛො, ආවුසො ආනන්ද, තථාගතො පරිනිබ්බුතො, අපිච සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නො’’ති ආහ. කථං පන සො අඤ්ඤාසි? ථෙරො කිර සත්ථාරා සද්ධිංයෙව තං තං සමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තො යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවුට්ඨානං, තාව ගන්ත්වා, ‘‘ඉදානි භගවා නිරොධං සමාපන්නො, අන්තොනිරොධෙ ච කාලංකිරියා නාම නත්ථී’’ති අඤ්ඤාසි.

අථ ඛො භගවා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨහිත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජි…පෙ… තතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජීති එත්ථ පන භගවා චතුවීසතියා ඨානෙසු පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි, තෙරසසු ඨානෙසු දුතියං ඣානං… තථා තතියං… පන්නරසසු ඨානෙසු චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජි. කථං? දසසු අසුභෙසු ද්වත්තිංසාකාරෙ අට්ඨසු කසිණෙසු මෙත්තාකරුණාමුදිතෙසු ආනාපානෙ පරිච්ඡෙදාකාසෙති ඉමෙසු තාව චතුවීසතියා ඨානෙසු පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි. ඨපෙත්වා පන ද්වත්තිංසාකාරඤ්ච දස ච අසුභානි සෙසෙසු තෙරසසු දුතියං ඣානං… තෙසුයෙව තතියං ඣානං සමාපජ්ජි. අට්ඨසු පන කසිණෙසු උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරෙ ආනාපානෙ පරිච්ඡෙදාකාසෙ චතූසු අරූපෙසූති ඉමෙසු පන්නරසසු ඨානෙසු චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජි. අයම්පි ච සඞ්ඛෙපකථාව. නිබ්බානපුරං පවිසන්තො පන භගවා ධම්මස්සාමි සබ්බාපි චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තියො පවිසිත්වා විදෙසං ගච්ඡන්තො ඤාතිජනං ආලිඞ්ගෙත්වා විය සබ්බසමාපත්තිසුඛං අනුභවිත්වා පවිට්ඨො.

චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා සමනන්තරා භගවා පරිනිබ්බායීති එත්ථ ච ඣානසමනන්තරං පච්චවෙක්ඛණසමනන්තරන්ති, ද්වෙ සමනන්තරානි. චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨාය භවඞ්ගං ඔතිණ්ණස්ස තත්ථෙව පරිනිබ්බානං ඣානසමනන්තරං නාම, චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා පුන ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛිත්වා භවඞ්ගං ඔතිණ්ණස්ස තත්ථෙව පරිනිබ්බානං පච්චවෙක්ඛණසමනන්තරං නාම. ඉමානි ද්වෙපි සමනන්තරානෙව. භගවා පන ඣානං සමාපජ්ජිත්වා ඣානා වුට්ඨාය ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛිත්වා භවඞ්ගචිත්තෙන අබ්‍යාකතෙන දුක්ඛසච්චෙන පරිනිබ්බායි. යෙ හි කෙචි බුද්ධා වා පච්චෙකබුද්ධා වා අරියසාවකා වා අන්තමසො කුන්ථකිපිල්ලිකං උපාදාය සබ්බෙ භවඞ්ගචිත්තෙනෙව අබ්‍යාකතෙන දුක්ඛසච්චෙන කාලං කරොන්ති.

භූතාති සත්තා. අප්පටිපුග්ගලොති පටිභාගපුග්ගලවිරහිතො. බලප්පත්තොති දසවිධං ඤාණබලං පත්තො. උප්පාදවයධම්මිනොති උප්පාදවයසභාවා. තෙසං වූපසමොති තෙසං සඞ්ඛාරානං වූපසමො. සුඛොති අසඞ්ඛතං නිබ්බානමෙව සුඛන්ති අත්ථො. තදාසීති ‘‘සහ පරිනිබ්බානා මහාභූමිචාලො අහොසී’’ති එවං මහාපරිනිබ්බානෙ (දී. නි. 2.220) වුත්තං භූමිචාලං සන්ධායාහ. සො හි ලොමහංසනකො ච භිංසනකො ච ආසි. සබ්බාකාරවරූපෙතෙති සබ්බාකාරවරගුණූපෙතෙ. නාහු අස්සාසපස්සාසොති න ජාතො අස්සාසපස්සාසො. අනෙජොති තණ්හාසඞ්ඛාතාය එජාය අභාවෙන අනෙජො. සන්තිමාරබ්භාති අනුපාදිසෙසං නිබ්බානං ආරබ්භ පටිච්ච සන්ධාය. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. පරිනිබ්බුතොති ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. අසල්ලීනෙනාති අනල්ලීනෙන අසඞ්කුටිතෙන සුවිකසිතෙනෙව චිත්තෙන. වෙදනං අජ්ඣවාසයීති වෙදනං අධිවාසෙසි, න වෙදනානුවත්තී හුත්වා ඉතො චිතො සම්පරිවත්ති. විමොක්ඛොති කෙනචි ධම්මෙන අනාවරණවිමොක්ඛො සබ්බසො අපඤ්ඤත්තිභාවූපගමො පජ්ජොතනිබ්බානසදිසො ජාතොති. පඤ්චමං.

දුතියො වග්ගො.

ඉති සාරත්ථප්පකාසිනියා

සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

බ්‍රහ්මසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.