2. දුතියවග්ගො

1. වතපදසුත්තවණ්ණනා

257. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ වතපදානීති වතකොට්ඨාසානි. සමත්තානීති පරිපුණ්ණානි. සමාදින්නානීති ගහිතානි. කුලෙ ජෙට්ඨාපචායීති කුලජෙට්ඨකානං මහාපිතා මහාමාතා චූළපිතා චූළමාතා මාතුලො මාතුලානීතිආදීනං අපචිතිකාරකො. සණ්හවාචොති පියමුදුමධුරවාචො. මුත්තචාගොති විස්සට්ඨචාගො. පයතපාණීති දෙය්‍යධම්මදානත්ථාය සදා ධොතහත්ථො. වොස්සග්ගරතොති වොස්සජ්ජනෙ රතො. යාචයොගොති පරෙහි යාචිතබ්බාරහො, යාචයොගොති වා යාචයොගෙනෙව යුත්තො. දානසංවිභාගරතොති දානෙ ච සංවිභාගෙ ච රතො. පඨමං.

2. සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා

258. දුතියෙ මනුස්සභූතොති මගධරට්ඨෙ මචලගාමෙ මනුස්සභූතො. ආවසථං අදාසීති චතුමහාපථෙ මහාජනස්ස ආවසථං කාරෙත්වා අදාසි. සහස්සම්පි අත්ථානන්ති සහස්සම්පි කාරණානං, ජනසහස්සෙන වා වචනසහස්සෙන වා ඔසාරිතෙ ‘‘අයං ඉමස්ස අත්ථො, අයං ඉමස්ස අත්ථො’’ති එකපදෙ ඨිතොව විනිච්ඡිනති. දුතියං.

3. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

259. තතියෙ උපසඞ්කමීති ‘‘සක්කො දෙවරාජාති කථෙන්ති, අත්ථි නු ඛො සො සක්කො, යෙන සො දිට්ඨපුබ්බොති ඉමමත්ථං දසබලං පුච්ඡිස්සාමී’’ති උපසඞ්කමි. තඤ්ච පජානාමීති බහුවචනෙ එකවචනං, තෙ ච ධම්මෙ පජානාමීති අත්ථො. සක්කො කිර අනන්තරෙ අත්තභාවෙ මගධරට්ඨෙ මචලගාමෙ මඝො නාම මාණවො අහොසි පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො, බොධිසත්තචරියා විය ච තස්ස චරියා අහොසි. සො තෙත්තිංස පුරිසෙ ගහෙත්වා කල්‍යාණමකාසි. එකදිවසං අත්තනොව පඤ්ඤාය උපපරික්ඛිත්වා ගාමමජ්ඣෙ මහාජනස්ස සන්නිපතිතට්ඨානෙ කචවරං උභතොපස්සෙසු අපබ්‍යූහිත්වා තං ඨානං රමණීයං අකාසි. පුන තත්ථෙව මණ්ඩපං කාරෙසි. පුන ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සාලං කාරෙසි. ගාමතො ච නික්ඛමිත්වා ගාවුතම්පි අඩ්ඪයොජනම්පි තිගාවුතම්පි යොජනම්පි විචරිත්වා තෙහි සහායෙහි සද්ධිං විසමං සමං අකාසි. තෙ සබ්බෙව එකච්ඡන්දා තත්ථ තත්ථ සෙතුයුත්තට්ඨානෙ සෙතුං, මණ්ඩපසාලාපොක්ඛරණිමාලාවච්ඡරොපනපදීනං යුත්තට්ඨානෙසු මණ්ඩපසාලාපොක්ඛරණිමාලාවච්ඡරොපනාදීනි කරොන්තා බහුං පුඤ්ඤමකංසු. මඝො සත්ත වතපදානි පූරෙත්වා කායස්ස භෙදා සද්ධිං සහායෙහි තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. තං සබ්බං භගවා ජානාති. තෙනාහ – යෙසං ධම්මානං සමාදින්නත්තා සක්කො සක්කත්තං අජ්ඣගා, තඤ්ච පජානාමීති. අයං සක්කස්ස සක්කත්තාධිගමෙ සඞ්ඛෙපකථා, විත්ථාරො පන සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය සක්කපණ්හවණ්ණනායං වුත්තො. තතියං.

4. දලිද්දසුත්තවණ්ණනා

260. චතුත්ථෙ මනුස්සදලිද්දොති මනුස්සඅධනො. මනුස්සකපණොති මනුස්සකාරුඤ්ඤතං පත්තො. මනුස්සවරාකොති මනුස්සලාමකො. තත්‍රාති තස්මිං ඨානෙ, තස්මිං වා අතිරොචනෙ. උජ්ඣායන්තීති අවජ්ඣායන්ති ලාමකතො චින්තෙන්ති. ඛියන්තීති කථෙන්ති පකාසෙන්ති. විපාචෙන්තීති තත්ථ තත්ථ කථෙන්ති විත්ථාරෙන්ති. එසො ඛො මාරිසාති එත්ථ අයමනුපුබ්බිකථා – සො කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ කාසිරට්ඨෙ බාරාණසිරාජා හුත්වා සමුස්සිතද්ධජපටාකනානාලඞ්කාරෙන සුට්ඨු අලඞ්කතං නගරං පදක්ඛිණං අකාසි අත්තනො සිරිසම්පත්තියා සමාකඩ්ඪිතනෙත්තෙන ජනකායෙන සමුල්ලොකියමානො. තස්මිඤ්ච සමයෙ එකො පච්චෙකබුද්ධො ගන්ධමාදනපබ්බතා ආගම්ම තස්මිං නගරෙ පිණ්ඩාය චරති, සන්තින්ද්‍රියො සන්තමානසො උත්තමදමථසමන්නාගතො. මහාජනොපි රාජගතං චිත්තීකාරං පහාය පච්චෙකබුද්ධමෙව ඔලොකෙසි. රාජා – ‘‘ඉදානි ඉමස්මිං ජනකායෙ එකොපි මං න ඔලොකෙති. කිං නු ඛො එත’’න්ති? ඔලොකෙන්තො පච්චෙකබුද්ධං අද්දස. සොපි පච්චෙකබුද්ධො මහල්ලකො හොති පච්ඡිමවයෙ ඨිතො. චීවරානිපිස්ස ජිණ්ණානි, තතො තතො සුත්තානි ගළන්ති. රඤ්ඤො සතසහස්සාධිකානි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පූරිතපාරමිං පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා චිත්තපසාදමත්තං වා හත්ථං පසාරෙත්වා වන්දනමත්තං වා නාහොසි. සො රාජා ‘‘පබ්බජිතො මඤ්ඤෙ එස උසූයාය මං න ඔලොකෙතී’’ති කුජ්ඣිත්වා ‘‘ක්වායං කුට්ඨිචීවරානි පාරුතො’’ති නිට්ඨුභිත්වා පක්කාමි. තස්ස කම්මස්ස විපාකෙන මහානිරයෙ නිබ්බත්තිත්වා විපාකාවසෙසෙන මනුස්සලොකං ආගච්ඡන්තො රාජගහෙ පරමකපණාය ඉත්ථියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. ගහිතකාලතො පට්ඨාය සා ඉත්ථී කඤ්ජිකමත්තම්පි උදරපූරං නාලත්ථ. තස්ස කුච්ඡිගතස්සෙව කණ්ණනාසා විලීනා, සඞ්ඛපලිතකුට්ඨී හුත්වා මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තො. මාතාපිතරො නාම දුක්කරකාරිකා හොන්ති, තෙනස්ස මාතා යාව කපාලං ගහෙත්වා චරිතුං න සක්කොති, තාවස්ස කඤ්ජිකම්පි උදකම්පි ආහරිත්වා අදාසි. භික්ඛාය චරිතුං සමත්ථකාලෙ පනස්ස කපාලං හත්ථෙ දත්වා ‘‘පඤ්ඤායිස්සසි සකෙන කම්මෙනා’’ති පක්කාමි.

අථස්ස තතො පට්ඨාය සකලසරීරතො මංසානි ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්ති, යූසං පග්ඝරති, මහාවෙදනා වත්තන්ති. යං යං රච්ඡං නිස්සාය සයති, සබ්බරත්තිං මහාරවෙන රවති. තස්ස කාරුඤ්ඤපරිදෙවිතසද්දෙන සකලවීථියං මනුස්සා සබ්බරත්තිං නිද්දං න ලභන්ති. තස්ස තතො පට්ඨාය සුඛසයිතෙ පබොධෙතීති සුප්පබුද්ධොත්වෙව නාමං උදපාදි. අථාපරෙන සමයෙන භගවති රාජගහං සම්පත්තෙ නාගරා සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා නගරමජ්ඣෙ මහාමණ්ඩපං කත්වා දානං අදංසු. සුප්පබුද්ධොපි කුට්ඨී ගන්ත්වා දානග්ගමණ්ඩපස්ස අවිදූරෙ නිසීදි. නාගරා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන පරිවිසන්තා තස්සාපි යාගුභත්තං අදංසු. තස්ස පණීතභොජනං භුත්තස්ස චිත්තං එකග්ගං අහොසි. සත්ථා භත්තකිච්චාවසානෙ අනුමොදනං කත්වා සච්චානි දීපෙසි, සුප්පබුද්ධො නිසින්නට්ඨානෙ නිසින්නොව දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. සත්ථා උට්ඨාය විහාරං ගතො. සොපි චුම්බටං ආරුය්හ කපාලමාදාය දණ්ඩමොලුබ්භ අත්තනො වසනට්ඨානං ගච්ඡන්තො විබ්භන්තාය ගාවියා ජීවිතා වොරොපිතො මත්තිකපාතිං භින්දිත්වා සුවණ්ණපාතිං පටිලභන්තො විය දුතියචිත්තවාරෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අත්තනො පුඤ්ඤං නිස්සාය අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතික්කම්ම විරොචිත්ථ. තං කාරණං දස්සෙන්තො සක්කො දෙවානමින්දො එසො ඛො මාරිසාතිආදිමාහ.

සද්ධාති මග්ගෙනාගතසද්ධා. සීලඤ්ච යස්ස කල්‍යාණන්ති කල්‍යාණසීලං නාම අරියසාවකස්ස අරියකන්තසීලං වුච්චති. තත්ථ කිඤ්චාපි අරියසාවකස්ස එකසීලම්පි අකන්තං නාම නත්ථි, ඉමස්මිං පනත්ථෙ භවන්තරෙපි අප්පහීනං පඤ්චසීලං අධිප්පෙතං. චතුත්ථං.

5. රාමණෙය්‍යකසුත්තවණ්ණනා

261. පඤ්චමෙ ආරාමචෙත්‍යාති ආරාමචෙතියානි. වනචෙත්‍යාති වනචෙතියානි. උභයත්ථාපි චිත්තීකතට්ඨෙන චෙත්‍යං වෙදිතබ්බං. මනුස්සරාමණෙය්‍යස්සාති මනුස්සරමණීයභාවස්ස. ඉදානි මනුස්සරමණීයකවසෙන භූමිරමණීයකං දස්සෙන්තො ගාමෙ වාතිආදිමාහ. පඤ්චමං.

6. යජමානසුත්තවණ්ණනා

262. ඡට්ඨෙ යජමානානන්ති යජන්තානං. තදා කිර අඞ්ගමගධවාසිකා මනුස්සා අනුසංවච්ඡරං සප්පිමධුඵාණිතාදීසු අග්ගං ගහෙත්වා එකස්මිං ඨානෙ දාරූනං සට්ඨිමත්තෙ සකටභාරෙ රාසිං කත්වා අග්ගිං දත්වා පජ්ජලිතකාලෙ ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො යජාමා’’ති තං සබ්බං පක්ඛිපන්ති. ‘‘එකවාරං පක්ඛිත්තං සහස්සගුණඵලං දෙතී’’ති නෙසං ලද්ධි. සක්කො දෙවරාජා ‘‘සබ්බෙපිමෙ සබ්බඅග්ගානි ගහෙත්වා ‘මහාබ්‍රහ්මුනො යජාමා’ති අග්ගිම්හි ඣාපෙන්ති. අඵලං කරොන්ති, මයි පස්සන්තෙ මා නස්සන්තු, යථා බුද්ධස්ස චෙව සඞ්ඝස්ස ච දත්වා බහුං පුඤ්ඤං පසවන්ති, එවං කරිස්සාමී’’ති දාරුරාසිං ජලාපෙත්වා ඔලොකෙන්තෙසු මනුස්සෙසු පුණ්ණමදිවසෙ බ්‍රහ්මත්තභාවං මාපෙත්වා මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව චන්දමණ්ඩලං භින්දිත්වා නික්ඛන්තො විය අහොසි. මහාජනො දිස්වා ‘‘ඉමං යඤ්ඤං පටිග්ගහෙතුං මහාබ්‍රහ්මා ආගච්ඡතී’’ති ජණ්ණුකෙහි භූමියං පතිට්ඨාය, අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානො අට්ඨාසි. බ්‍රාහ්මණා ආහංසු ‘‘තුම්හෙ ‘මයං තක්කෙන කථෙමා’ති මඤ්ඤථ, ඉදානි පස්සථ, අයං වො බ්‍රහ්මා සහත්ථා යඤ්ඤං පටිග්ගහෙතුං ආගච්ඡතී’’ති. සක්කො ආගන්ත්වා දාරුචිතකමත්ථකෙ ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘කස්සායං සක්කාරො’’ති පුච්ඡි? තුම්හාකං, භන්තෙ, පටිග්ගණ්හථ නො යඤ්ඤන්ති. තෙන හි ආගච්ඡථ, මා තුලං ඡඩ්ඩෙත්වා හත්ථෙන තුලයිත්ථ, අයං සත්ථා ධුරවිහාරෙ වසති, තං පුච්ඡිස්සාම ‘‘කස්ස දින්නං මහප්ඵලං හොතී’’ති? උභයරට්ඨවාසිනො ගහෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡන්තො එවමාහ.

තත්ථ පුඤ්ඤපෙක්ඛානන්ති පුඤ්ඤං ඉච්ඡන්තානං පුඤ්ඤත්ථිකානං. ඔපධිකං පුඤ්ඤන්ති උපධිවිපාකං පුඤ්ඤං. සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලන්ති අරියසඞ්ඝෙ දින්නං විප්ඵාරවන්තං හොති. දෙසනාවසානෙ චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. තතො පට්ඨාය මනුස්සා සබ්බානි අග්ගදානානි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදංසු. ඡට්ඨං.

7. බුද්ධවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

263. සත්තමෙ උට්ඨෙහීති උට්ඨහ, ඝට, වායම. විජිතසඞ්ගාමාති රාගාදීනඤ්චෙව ද්වාදසයොජනිකස්ස ච මාරබලස්ස ජිතත්තා භගවන්තං එවං ආලපති. පන්නභාරාති ඔරොපිතඛන්ධකිලෙසාභිසඞ්ඛාරභාර. පන්නරසාය රත්තින්ති පන්නරසාය පුණ්ණමාය රත්තිං. සත්තමං.

8. ගහට්ඨවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

264. අට්ඨමෙ පුථුද්දිසාති චතස්සො දිසා චතස්සො අනුදිසා ච. භුම්මාති භූමිවාසිනො. චිරරත්තසමාහිතෙති උපචාරප්පනාහි චිරරත්තසමාහිතචිත්තෙ. වන්දෙති වන්දාමි. බ්‍රහ්මචරියපරායණෙති දසපි වස්සානි වීසතිපි වස්සානි…පෙ… සට්ඨිපි වස්සානි ආපාණකොටිකං එකසෙය්‍යං එකභත්තන්තිආදිකං සෙට්ඨචරියං බ්‍රහ්මචරියං චරමානෙති අත්ථො. පුඤ්ඤකරාති චතුපච්චයදානං කුසුම්භසුමනපූජා දීපසහස්සජාලන්ති එවමාදිපුඤ්ඤකාරකා. සීලවන්තොති උපාසකත්තෙ පතිට්ඨාය පඤ්චහිපි දසහිපි සීලෙහි සමන්නාගතා. ධම්මෙන දාරං පොසෙන්තීති උමඞ්ගභින්දනාදීනි අකත්වා ධම්මිකෙහි කසිගොරක්ඛවණිජ්ජාදීහි පුත්තදාරං පොසෙන්ති. පමුඛො රථමාරුහීති දෙවානං පමුඛො සෙට්ඨො රථං ආරුහි. අට්ඨමං.

9. සත්ථාරවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

265. නවමෙ භගවන්තං නමස්සතීති එකංසං උත්තරියං දුකුලං කත්වා, බ්‍රහ්මජාණුකො හුත්වා සිරසි අඤ්ජලිං ඨපෙත්වා නමස්සති. සො යක්ඛොති සො සක්කො. අනොමනාමන්ති සබ්බගුණෙහි ඔමකභාවස්ස නත්ථිතාය සබ්බගුණනෙමිත්තකෙහි නාමෙහි අනොමනාමං. අවිජ්ජාසමතික්කමාති චතුසච්චපටිච්ඡාදිකාය වට්ටමූලකඅවිජ්ජාය සමතික්කමෙන. සෙක්ඛාති සත්ත සෙක්ඛා. අපචයාරාමාති වට්ටවිද්ධංසනෙ රතා. සික්ඛරෙති සික්ඛන්ති. නවමං.

10. සඞ්ඝවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

266. දසමෙ අජ්ඣභාසීති කස්මා එස පුනප්පුනං එවං භාසතීති? සක්කස්ස කිර දෙවරඤ්ඤො සද්දො මධුරො, සුඵසිතං දන්තාවරණං, කථනකාලෙ සුවණ්ණකිඞ්කිණිකසද්දො විය නිච්ඡරති. තං පුනප්පුනං සොතුං ලභිස්සාමීති භාසති. පූතිදෙහසයාති පූතිම්හි මාතුසරීරෙ වා, අත්තනොයෙව වා සරීරං අවත්ථරිත්වා සයනතො පූතිදෙහසයා. නිමුග්ගා කුණපම්හෙතෙති දසමාසෙ මාතුකුච්ඡිසඞ්ඛාතෙ කුණපස්මිං එතෙ නිමුග්ගා. එතං තෙසං පිහයාමීති එතෙසං එතං පිහයාමි පත්ථයාමි. න තෙ සං කොට්ඨෙ ඔපෙන්තීති න තෙ සං සන්තකං ධඤ්ඤං කොට්ඨෙ පක්ඛිපන්ති. න හි එතෙසං ධඤ්ඤං අත්ථි. න කුම්භීති න කුම්භියං. න කළොපියන්ති න පච්ඡියං. පරනිට්ඨිතමෙසානාති පරෙසං නිට්ඨිතං පරඝරෙ පක්කං භික්ඛාචාරවත්තෙන එසමානා ගවෙසමානා. තෙනාති එවං පරියිට්ඨෙන. සුබ්බතාති දසපි…පෙ… සට්ඨිපි වස්සානි සුසමාදින්නසුන්දරවතා.

සුමන්තමන්තිනොති ධම්මං සජ්ඣායිස්සාම, ධුතඞ්ගං සමාදියිස්සාම, අමතං පරිභුඤ්ජිස්සාම, සමණධම්මං කරිස්සාමාති එවං සුභාසිතභාසිනො. තුණ්හීභූතා සමඤ්චරාති තියාමරත්තිං අසනිඝොසෙන ඝොසිතා විය ධම්මං කථෙන්තාපි තුණ්හීභූතා සමං චරන්තියෙව නාම. කස්මා? නිරත්ථකවචනස්සාභාවා. පුථුමච්චා චාති බහුසත්තා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධා. අත්තදණ්ඩෙසු නිබ්බුතාති පරවිහෙඨනත්ථං ගහිතදණ්ඩෙසු සත්තෙසු නිබ්බුතා විස්සට්ඨදණ්ඩා. සාදානෙසු අනාදානාති සගහණෙසු සත්තෙසු ච භවයොනිආදීනං එකකොට්ඨාසස්සාපි අගහිතත්තා අගහණා. දසමං.

දුතියො වග්ගො.