10. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා

20. දසමෙ තපොදාරාමෙති තපොදස්ස තත්තොදකස්ස රහදස්ස වසෙන එවං ලද්ධනාමෙ ආරාමෙ. වෙභාරපබ්බතස්ස කිර හෙට්ඨා භුම්මට්ඨකනාගානං පඤ්චයොජනසතිකං නාගභවනං දෙවලොකසදිසං මණිමයෙන තලෙන ආරාමුය්‍යානෙහි ච සමන්නාගතං. තත්ථ නාගානං කීළනට්ඨානෙ මහාඋදකරහදො, තතො තපොදා නාම නදී සන්දති කුථිතා උණ්හොදකා. කස්මා පනෙසා එදිසා? රාජගහං කිර පරිවාරෙත්වා මහාපෙතලොකො තිට්ඨති, තත්ථ ද්වින්නං මහාලොහකුම්භිනිරයානං අන්තරෙන අයං තපොදා ආගච්ඡති, තස්මා කුථිතා සන්දති. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘යතායං, භික්ඛවෙ, තපොදා සන්දති, සො දහො අච්ඡොදකො සීතොදකො සාතොදකො සෙතොදකො සුප්පතිත්ථො රමණීයො පහූතමච්ඡකච්ඡපො, චක්කමත්තානි ච පදුමානි පුප්ඵන්ති. අපිචායං, භික්ඛවෙ, තපොදා ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡති, තෙනායං තපොදා කුථිතා සන්දතී’’ති (පාරා. 231).

ඉමස්ස පන ආරාමස්ස අභිමුඛට්ඨානෙ තතො මහාඋදකරහදො ජාතො, තස්ස වසෙනායං විහාරො ‘‘තපොදාරාමො’’ති වුච්චති.

සමිද්ධීති තස්ස කිර ථෙරස්ස අත්තභාවො සමිද්ධො අභිරූපො පාසාදිකො, තස්මා ‘‘සමිද්ධී’’ත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. ගත්තානි පරිසිඤ්චිතුන්ති පධානිකත්ථෙරො එස, බලවපච්චූසෙ උට්ඨායාසනා සරීරං උතුං ගාහාපෙත්වා බහි සට්ඨිහත්ථමත්තෙ මහාචඞ්කමෙ අපරාපරං චඞ්කමිත්වා ‘‘සෙදගහිතෙහි ගත්තෙහි පරිභුඤ්ජමානං සෙනාසනං කිලිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානො ගත්තානි පරිසිඤ්චනත්ථං සරීරධොවනත්ථං උපසඞ්කමි. එකචීවරො අට්ඨාසීති නිවාසනං නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා චීවරං හත්ථෙන ගහෙත්වා අට්ඨාසි.

ගත්තානි පුබ්බාපයමානොති ගත්තානි පුබ්බසදිසානි වොදකානි කුරුමානො. අල්ලසරීරෙ පාරුතං හි චීවරං කිලිස්සති දුග්ගන්ධං හොති, න චෙතං වත්තං. ථෙරො පන වත්තසම්පන්නො, තස්මා වත්තෙ ඨිතොව න්හායිත්වා පච්චුත්තරිත්වා අට්ඨාසි. තත්ථ ඉදං න්හානවත්තං – උදකතිත්ථං ගන්ත්වා යත්ථ කත්ථචි චීවරානි නික්ඛිපිත්වා වෙගෙන ඨිතකෙනෙව න ඔතරිතබ්බං, සබ්බදිසා පන ඔලොකෙත්වා විවිත්තභාවං ඤත්වා ඛාණුගුම්බලතාදීනි වවත්ථපෙත්වා තික්ඛත්තුං උක්කාසිත්වා අවකුජ්ජ ඨිතෙන උත්තරාසඞ්ගචීවරං අපනෙත්වා පසාරෙතබ්බං, කායබන්ධනං මොචෙත්වා චීවරපිට්ඨෙයෙව ඨපෙතබ්බං. සචෙ උදකසාටිකා නත්ථි, උදකන්තෙ උක්කුටිකං නිසීදිත්වා නිවාසනං මොචෙත්වා සචෙ සින්නට්ඨානං අත්ථි, පසාරෙතබ්බං. නො චෙ අත්ථි, සංහරිත්වා ඨපෙතබ්බං. උදකං ඔතරන්තෙන සණිකං නාභිප්පමාණමත්තං ඔතරිත්වා වීචිං අනුට්ඨාපෙන්තෙන සද්දං අකරොන්තෙන නිවත්තිත්වා ආගතදිසාභිමුඛෙන නිමුජ්ජිතබ්බං, එවං චීවරං රක්ඛිතං හොති. උම්මුජ්ජන්තෙනපි සද්දං අකරොන්තෙන සණිකං උම්මුජ්ජිත්වා න්හානපරියොසානෙ උදකන්තෙ උක්කුටිකෙන නිසීදිත්වා නිවාසනං පරික්ඛිපිත්වා උට්ඨාය සුපරිමණ්ඩලං නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා චීවරං අපාරුපිත්වාව ඨාතබ්බන්ති.

ථෙරොපි තථා න්හායිත්වා පච්චුත්තරිත්වා විගච්ඡමානඋදකං කායං ඔලොකයමානො අට්ඨාසි. තස්ස පකතියාපි පාසාදිකස්ස පච්චූසසමයෙ සම්මා පරිණතාහාරස්ස උණ්හොදකෙන න්හාතස්ස අතිවිය මුඛවණ්ණො විරොචි, බන්ධනා පවුත්තතාලඵලං විය පභාසම්පන්නො පුණ්ණචන්දො විය තඞ්ඛණවිකසිතපදුමං විය මුඛං සස්සිරිකං අහොසි, සරීරවණ්ණොපි විප්පසීදි. තස්මිං සමයෙ වනසණ්ඩෙ අධිවත්ථා භුම්මදෙවතා පාසාදිකං භික්ඛුං ඔලොකයමානා සමනං නිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තී කාමපරිළාහාභිභූතා හුත්වා, ‘‘ථෙරං පලොභෙස්සාමී’’ති අත්තභාවං උළාරෙන අලඞ්කාරෙන අලඞ්කරිත්වා සහස්සවට්ටිපදීපං පජ්ජලමානා විය චන්දං උට්ඨාපයමානා විය සකලාරාමං එකොභාසං කත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා අවන්දිත්වාව වෙහාසෙ ඨිතා ගාථං අභාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා…පෙ… අජ්ඣභාසී’’ති.

අභුත්වාති පඤ්ච කාමගුණෙ අපරිභුඤ්ජිත්වා. භික්ඛසීති පිණ්ඩාය චරසි. මා තං කාලො උපච්චගාති එත්ථ කාලො නාම පඤ්චකාමගුණපටිසෙවනක්ඛමො දහරයොබ්බනකාලො. ජරාජිණ්ණෙන හි ඔභග්ගෙන දණ්ඩපරායණෙන පවෙධමානෙන කාසසාසාභිභූතෙන න සක්කා කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුං. ඉති ඉමං කාලං සන්ධාය දෙවතා ‘‘මා තං කාලො උපච්චගා’’ති ආහ. තත්ථ මා උපච්චගාති මා අතික්කමි.

කාලං වොහං න ජානාමීති එත්ථ වොති නිපාතමත්තං. කාලං න ජානාමීති මරණකාලං සන්ධාය වදති. සත්තානඤ්හි –

‘‘ජීවිතං බ්‍යාධි කාලො ච, දෙහනික්ඛෙපනං ගති;

පඤ්චෙතෙ ජීවලොකස්මිං, අනිමිත්තා න නායරෙ’’.

තත්ථ ජීවිතං තාව ‘‘එත්තකමෙව, න ඉතො පර’’න්ති වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තං. කලලකාලෙපි හි සත්තා මරන්ති, අබ්බුද-පෙසි-ඝන-අඩ්ඪමාස-එකමාස-ද්වෙමාස-තෙමාස-චතුමාසපඤ්චමාස…පෙ… දසමාසකාලෙපි, කුච්ඡිතො නික්ඛන්තසමයෙපි, තතො පරං වස්සසතස්ස අන්තොපි බහිපි මරන්තියෙව. බ්‍යාධිපි ‘‘ඉමිනාව බ්‍යාධිනා සත්තා මරන්ති, න අඤ්ඤෙනා’’ති වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තො. චක්ඛුරොගෙනපි හි සත්තා මරන්ති සොතරොගාදීනං අඤ්ඤතරෙනපි. කාලොපි, ‘‘ඉමස්මිං යෙව කාලෙ මරිතබ්බං, න අඤ්ඤස්මි’’න්ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තො. පුබ්බණ්හෙපි හි සත්තා මරන්ති මජ්ඣන්හිකාදීනං අඤ්ඤතරස්මිම්පි. දෙහනික්ඛෙපනම්පි, ‘‘ඉධෙව මීයමානානං දෙහෙන පතිතබ්බං, න අඤ්ඤත්ථා’’ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තං. අන්තොගාමෙ ජාතානඤ්හි බහිගාමෙපි අත්තභාවො පතති, බහිගාමෙපි ජාතානං අන්තොගාමෙපි. තථා ථලජානං ජලෙ, ජලජානං ථලෙති අනෙකප්පකාරතො විත්ථාරෙතබ්බං. ගතිපි, ‘‘ඉතො චුතෙන ඉධ නිබ්බත්තිතබ්බ’’න්ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තා. දෙවලොකතො හි චුතා මනුස්සෙසුපි නිබ්බත්තන්ති, මනුස්සලොකතො චුතා දෙවලොකාදීනං යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්තීති එවං යන්තෙ යුත්තගොණො විය ගතිපඤ්චකෙ ලොකො සම්පරිවත්තති. තස්සෙවං සම්පරිවත්තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම කාලෙ මරණං භවිස්සතී’’ති ඉමං මරණස්ස කාලං වොහං න ජානාමි.

ඡන්නො කාලො න දිස්සතීති අයං කාලො මය්හං පටිච්ඡන්නො අවිභූතො න පඤ්ඤායති. තස්මාති යස්මා අයං කාලො පටිච්ඡන්නො න පඤ්ඤායති, තස්මා පඤ්ච කාමගුණෙ අභුත්වාව භික්ඛාමි. මා මං කාලො උපච්චගාති එත්ථ සමණධම්මකරණකාලං සන්ධාය ‘‘කාලො’’ති ආහ. අයඤ්හි සමණධම්මො නාම පච්ඡිමෙ කාලෙ තිස්සො වයොසීමා අතික්කන්තෙන ඔභග්ගෙන දණ්ඩපරායණෙන පවෙධමානෙන කාසසාසාභිභූතෙන න සක්කා කාතුං. තදා හි න සක්කා හොති ඉච්ඡිතිච්ඡිතං බුද්ධවචනං වා ගණ්හිතුං, ධුතඞ්ගං වා පරිභුඤ්ජිතුං, අරඤ්ඤවාසං වා වසිතුං, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපත්තිං වා සමාපජ්ජිතුං, පදභාණ-සරභඤ්ඤධම්මකථා-අනුමොදනාදීනි වා කාතුං, තරුණයොබ්බනකාලෙ පනෙතං සබ්බං සක්කා කාතුන්ති අයං සමණධම්මකරණස්ස කාලො මා මං උපච්චගා, යාව මං නාතික්කමති, තාව කාමෙ අභුත්වාව සමණධම්මං කරොමීති ආහ.

පථවියං පතිට්ඨහිත්වාති සා කිර දෙවතා – ‘‘අයං භික්ඛු සමණධම්මකරණස්ස කාලං නාම කථෙති, අකාලං නාම කථෙති, සහෙතුකං කථෙති සානිසංස’’න්ති එත්තාවතාව ථෙරෙ ලජ්ජං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා මහාබ්‍රහ්මං විය අග්ගික්ඛන්ධං විය ච නං මඤ්ඤමානා ගාරවජාතා ආකාසා ඔරුය්හ පථවියං අට්ඨාසි, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. කිඤ්චාපි පථවියං ඨිතා, යෙන පනත්ථෙන ආගතා, පුනපි තමෙව ගහෙත්වා දහරො ත්වන්තිආදිමාහ. තත්ථ සුසූති තරුණො. කාළකෙසොති සුට්ඨු කාළකෙසො. භද්‍රෙනාති භද්දකෙන. එකච්චො හි දහරොපි සමානො කාණො වා හොති කුණිආදීනං වා අඤ්ඤතරො, සො භද්‍රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො නාම න හොති. යො පන අභිරූපො හොති දස්සනීයො පාසාදිකො සබ්බසම්පත්තිසම්පන්නො, යං යදෙව අලඞ්කාරපරිහාරං ඉච්ඡති, තෙන තෙන අලඞ්කතො දෙවපුත්තො විය චරති, අයං භද්‍රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො නාම හොති. ථෙරො ච උත්තමරූපසම්පන්නො, තෙන නං එවමාහ.

අනික්කීළිතාවී කාමෙසූති කාමෙසු අකීළිතකීළො අභුත්තාවී, අකතකාමකීළොති අත්ථො. මා සන්දිට්ඨිකං හිත්වාති යෙභුය්‍යෙන හි තා අදිට්ඨසච්චා අවීතරාගා අපරචිත්තවිදූනියො දෙවතා භික්ඛූ දසපි වස්සානි වීසතිම්පි…පෙ… සට්ඨිම්පි වස්සානි පරිසුද්ධං අඛණ්ඩං බ්‍රහ්මචරියං චරමානෙ දිස්වා – ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ මානුසකෙ පඤ්ච කාමගුණෙ පහාය දිබ්බෙ කාමෙ පත්ථයන්තා සමණධම්මං කරොන්තී’’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙන්ති, අයම්පි තත්ථෙව උප්පාදෙසි. තස්මා මානුසකෙ කාමෙ සන්දිට්ඨිකෙ, දිබ්බෙ ච කාලිකෙ කත්වා එවමාහ.

න ඛො අහං, ආවුසොති, ආවුසො, අහං සන්දිට්ඨිකෙ කාමෙ හිත්වා කාලිකෙ කාමෙ න අනුධාවාමි න පත්ථෙමි න පිහෙමි. කලිකඤ්ච ඛො අහං, ආවුසොති අහං ඛො, ආවුසො, කාලිකං කාමං හිත්වා සන්දිට්ඨිකං ලොකුත්තරධම්මං අනුධාවාමි. ඉති ථෙරො චිත්තානන්තරං අලද්ධබ්බතාය දිබ්බෙපි මානුසකෙපි පඤ්ච කාමගුණෙ කාලිකාති අකාසි, චිත්තානන්තරං ලද්ධබ්බතාය ලොකුත්තරධම්මං සන්දිට්ඨිකන්ති. පඤ්චකාමගුණෙසු සමොහිතෙසුපි සම්පන්නකාමස්සාපි කාමිනො චිත්තානන්තරං ඉච්ඡිතිච්ඡිතාරම්මණානුභවනං න සම්පජ්ජති. චක්ඛුද්වාරෙ ඉට්ඨාරම්මණං අනුභවිතුකාමෙන හි චිත්තකාරපොත්ථකාරරූපකාරාදයො පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘ඉදං නාම සජ්ජෙථා’’ති වත්තබ්බං හොති. එත්ථන්තරෙ අනෙකකොටිසතසහස්සානි චිත්තානි උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති. අථ පච්ඡා තං ආරම්මණං සම්පාපුණාති. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. සොතාපත්තිමග්ගානන්තරං පන සොතාපත්තිඵලමෙව උප්පජ්ජති, අන්තරා අඤ්ඤස්ස චිත්තස්ස වාරො නත්ථි. සෙසඵලෙසුපි එසෙව නයොති.

සො තමෙවත්ථං ගහෙත්වා කාලිකා හි, ආවුසොතිආදිමාහ. තත්ථ කාලිකාති වුත්තනයෙන සමොහිතසම්පත්තිනාපි කාලන්තරෙ පත්තබ්බා. බහුදුක්ඛාති පඤ්ච කාමගුණෙ නිස්සාය පත්තබ්බදුක්ඛස්ස බහුතාය බහුදුක්ඛා. තංවත්ථුකස්සෙව උපායාසස්ස බහුතාය බහුපායාසා. ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යොති පඤ්ච කාමගුණෙ නිස්සාය ලද්ධබ්බසුඛතො ආදීනවො භිය්‍යො, දුක්ඛමෙව බහුතරන්ති අත්ථො. සන්දිට්ඨිකො අයං ධම්මොති අයං ලොකුත්තරධම්මො යෙන යෙන අධිගතො හොති, තෙන තෙන පරසද්ධාය ගන්තබ්බතං හිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන සයං දට්ඨබ්බොති සන්දිට්ඨිකො. අත්තනො ඵලදානං සන්ධාය නාස්ස කාලොති අකාලො, අකාලොයෙව අකාලිකො. යො එත්ථ අරියමග්ගධම්මො, සො අත්තනො පවත්තිසමනන්තරමෙව ඵලං දෙතීති අත්ථො. ‘‘එහි පස්ස ඉමං ධම්ම’’න්ති එවං පවත්තං එහිපස්සවිධිං අරහතීති එහිපස්සිකො. ආදිත්තං චෙලං වා සීසං වා අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාපි භාවනාවසෙන අත්තනො චිත්තෙ උපනයං අරහතීති ඔපනෙය්‍යිකො. සබ්බෙහි උග්ඝටිතඤ්ඤූආදීහි විඤ්ඤූහි ‘‘භාවිතො මෙ මග්ගො, අධිගතං ඵලං, සච්ඡිකතො නිරොධො’’ති අත්තනි අත්තනි වෙදිතබ්බොති පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහීති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.146 ආදයො) ධම්මානුස්සතිවණ්ණනායං වුත්තො.

ඉදානි සා දෙවතා අන්ධො විය රූපවිසෙසං ථෙරෙන කථිතස්ස අත්ථෙ අජානන්තී කථඤ්ච භික්ඛූතිආදිමාහ. තත්ථ කථඤ්චාතිපදස්ස ‘‘කථඤ්ච භික්ඛු කාලිකා කාමා වුත්තා භගවතා, කථං බහුදුක්ඛා, කථං බහුපායාසා’’ති? එවං සබ්බපදෙහි සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

නවොති අපරිපුණ්ණපඤ්චවස්සො හි භික්ඛු නවො නාම හොති, පඤ්චවස්සතො පට්ඨාය මජ්ඣිමො, දසවස්සතො පට්ඨාය ථෙරො. අපරො නයො – අපරිපුණ්ණදසවස්සො නවො, දසවස්සතො පට්ඨාය මජ්ඣිමො, වීසතිවස්සතො පට්ඨාය ථෙරො. තෙසං අහං නවොති වදති.

නවොපි එකච්චො සත්තට්ඨවස්සකාලෙ පබ්බජිත්වා ද්වාදසතෙරසවස්සානි සාමණෙරභාවෙනෙව අතික්කන්තො චිරපබ්බජිතො හොති, අහං පන අචිරපබ්බජිතොති වදති. ඉමං ධම්මවිනයන්ති ඉමං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච. උභයම්පෙතං සාසනස්සෙව නාමං. ධම්මෙන හෙත්ථ ද්වෙ පිටකානි වුත්තානි, විනයෙන විනයපිටකං, ඉති තීහි පිටකෙහි පකාසිතං පටිපත්තිං අධුනා ආගතොම්හීති වදති.

මහෙසක්ඛාහීති මහාපරිවාරාහි. එකෙකස්ස හි දෙවරඤ්ඤො කොටිසතම්පි කොටිසහස්සම්පි පරිවාරො හොති, තෙ අත්තානං මහන්තෙ ඨානෙ ඨපෙත්වා තථාගතං පස්සන්ති. තත්ථ අම්හාදිසානං අප්පෙසක්ඛානං මාතුගාමජාතිකානං කුතො ඔකාසොති දස්සෙති.

මයම්පි ආගච්ඡෙය්‍යාමාති ඉදං සා දෙවතා ‘‘සචෙපි චක්කවාළං පූරෙත්වා පරිසා නිසින්නා හොති, මහතියා බුද්ධවීථියා සත්ථු සන්තිකං ගන්තුං ලභතී’’ති ඤත්වා ආහ. පුච්ඡ භික්ඛු, පුච්ඡ භික්ඛූති ථිරකරණවසෙන ආමෙඩිතං කතං.

අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනොති එත්ථ ‘‘දෙවො, මනුස්සො, ගහට්ඨො, පබ්බජිතො, සත්තො, පුග්ගලො, තිස්සො, ඵුස්සො’’තිආදිනා නයෙන අක්ඛෙය්‍යතො සබ්බෙසං අක්ඛානානං සබ්බාසං කථානං වත්ථුභූතතො පඤ්චක්ඛන්ධා ‘‘අක්ඛෙය්‍යා’’ති වුච්චන්ති. ‘‘සත්තො නරො පොසො පුග්ගලො ඉත්ථී පුරිසො’’ති එවං සඤ්ඤා එතෙසං අත්ථීති සඤ්ඤිනො, අක්ඛෙය්‍යෙස්වෙව සඤ්ඤිනොති අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනො, පඤ්චසු ඛන්ධෙසු සත්තපුග්ගලාදිසඤ්ඤිනොති අත්ථො. අක්ඛෙය්‍යස්මිං පතිට්ඨිතාති පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අට්ඨහාකාරෙහි පතිට්ඨිතා. රත්තො හි රාගවසෙන පතිට්ඨිතො හොති, දුට්ඨො දොසවසෙන, මූළ්හො මොහවසෙන, පරාමට්ඨො දිට්ඨිවසෙන, ථාමගතො අනුසයවසෙන, විනිබද්ධො මානවසෙන, අනිට්ඨඞ්ගතො විචිකිච්ඡාවසෙන, වික්ඛෙපගතො උද්ධච්චවසෙන පතිට්ඨිතො හොති. අක්ඛෙය්‍යං අපරිඤ්ඤායාති පඤ්චක්ඛන්ධෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි අපරිජානිත්වා. යොගමායන්ති මච්චුනොති මච්චුනො යොගං පයොගං පක්ඛෙපං උපක්ඛෙපං උපක්කමං අබ්භන්තරං ආගච්ඡන්ති, මරණවසං ගච්ඡන්තීති අත්ථො. එවමිමාය ගාථාය කාලිකා කාමා කථිතා.

පරිඤ්ඤායාති ඤාතපරිඤ්ඤා, තීරණපරිඤ්ඤා, පහානපරිඤ්ඤාති ඉමාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. තත්ථ කතමා ඤාතපරිඤ්ඤා? පඤ්චක්ඛන්ධෙ පරිජානාති – ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො, අයං වෙදනාක්ඛන්ධො, අයං සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, අයං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, ඉමානි තෙසං ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානී’’ති, අයං ඤාතපරිඤ්ඤා. කතමා තීරණපරිඤ්ඤා? එවං ඤාතං කත්වා පඤ්චක්ඛන්ධෙ තීරෙති අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතොති ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහි. අයං තීරණපරිඤ්ඤා. කතමා පහානපරිඤ්ඤා? එවං තීරයිත්වා අග්ගමග්ගෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු ඡන්දරාගං පජහති. අයං පහානපරිඤ්ඤා.

අක්ඛාතාරං න මඤ්ඤතීති එවං තීහි පරිඤ්ඤාහි පඤ්චක්ඛන්ධෙ පරිජානිත්වා ඛීණාසවො භික්ඛු අක්ඛාතාරං පුග්ගලං න මඤ්ඤති. අක්ඛාතාරන්ති කම්මවසෙන කාරණං වෙදිතබ්බං, අක්ඛාතබ්බං කථෙතබ්බං පුග්ගලං න මඤ්ඤති, න පස්සතීති අත්ථො. කින්ති අක්ඛාතබ්බන්ති? ‘‘තිස්සො’’ති වා ‘‘ඵුස්සො’’ති වා එවං යෙන කෙනචි නාමෙන වා ගොත්තෙන වා පකාසෙතබ්බං. තඤ්හි තස්ස න හොතීති තං තස්ස ඛීණාසවස්ස න හොති. යෙන නං වජ්ජාති යෙන නං ‘‘රාගෙන රත්තො’’ති වා ‘‘දොසෙන දුට්ඨො’’ති වා ‘‘මොහෙන මූළ්හො’’ති වාති කොචි වදෙය්‍ය, තං කාරණං තස්ස ඛීණාසවස්ස නත්ථි.

සචෙ විජානාසි වදෙහීති සචෙ එවරූපං ඛීණාසවං ජානාසි, ‘‘ජානාමී’’ති වදෙහි. නො චෙ ජානාසි, අථ ‘‘න ජානාමී’’ති වදෙහි. යක්ඛාති දෙවතං ආලපන්තො ආහ. ඉති ඉමාය ගාථාය සන්දිට්ඨිකො නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො කථිතො. සාධූති ආයාචනත්ථෙ නිපාතො.

යො මඤ්ඤතීති යො අත්තානං ‘‘අහං සමො’’ති වා ‘‘විසෙසී’’ති වා ‘‘නිහීනො’’ති වා මඤ්ඤති. එතෙන ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදයො තයො මානා ගහිතාව. තෙසු ගහිතෙසු නව මානා ගහිතාව හොන්ති. සො විවදෙථ තෙනාති සො පුග්ගලො තෙනෙව මානෙන යෙන කෙනචි පුග්ගලෙන සද්ධිං – ‘‘කෙන මං ත්වං පාපුණාසි, කිං ජාතියා පාපුණාසි, උදාහු ගොත්තෙන, කුලපදෙසෙන, වණ්ණපොක්ඛරතාය, බාහුසච්චෙන, ධුතගුණෙනා’’ති එවං විවදෙය්‍ය. ඉති ඉමායපි උපඩ්ඪගාථාය කාලිකා කාමා කථිතා.

තීසු විධාසූති තීසු මානෙසු. ‘‘එකවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’තිආදීසු (ධ. ස. 584) හි කොට්ඨාසො ‘‘විධො’’ති වුත්තො. ‘‘කථංවිධං සීලවන්තං වදන්ති, කථංවිධං පඤ්ඤවන්තං වදන්තී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.95) ආකාරො. ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, විධා. කතමා තිස්සො? සෙය්‍යොහමස්මීති විධා, සදිසොහමස්මීති විධා, හීනොහමස්මීති විධා’’තිආදීසු (සං. නි. 5.162) මානො ‘‘විධා’’ති වුත්තො. ඉධාපි මානොව. තෙන වුත්තං ‘‘තීසු විධාසූති තීසු මානෙසූ’’ති. අවිකම්පමානොති සො පුග්ගලො එතෙසු සඞ්ඛෙපතො තීසු, විත්ථාරතො නවසු මානෙසු න කම්පති, න චලති. සමො විසෙසීති න තස්ස හොතීති තස්ස පහීනමානස්ස ඛීණාසවස්ස ‘‘අහං සදිසො’’ති වා ‘‘සෙය්‍යො’’ති වා ‘‘හීනො’’ති වා න හොතීති දස්සෙති. පච්ඡිමපදං වුත්තනයමෙව. ඉති ඉමායපි උපඩ්ඪගාථාය නවවිධො සන්දිට්ඨිකො ලොකුත්තරධම්මො කථිතො.

පහාසි සඞ්ඛන්ති, ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො ආහාරං ආහාරෙතී’’තිආදීසු (සං. නි. 4.120, 239) පඤ්ඤා ‘‘සඞ්ඛා’’ති ආගතා. ‘‘අත්ථි තෙ කොචි ගණකො වා මුද්දිකො වා සඞ්ඛායකො වා, යො පහොති ගඞ්ගාය වාලුකං ගණෙතු’’න්ති (සං. නි. 4.410) එත්ථ ගණනා. ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’තිආදීසු (සු. නි. 880) කොට්ඨාසො. ‘‘යා තෙසං තෙසං ධම්මානං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’ති (ධ. ස. 1313-1315) එත්ථ පණ්ණත්ති ‘‘සඞ්ඛා’’ති ආගතා. ඉධාපි අයමෙව අධිප්පෙතා. පහාසි සඞ්ඛන්ති පදස්ස හි අයමෙවත්ථො – රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො ඉති ඉමං පණ්ණත්තිං ඛීණාසවො පහාසි ජහි පජහීති.

න විමානමජ්ඣගාති නවභෙදං තිවිධමානං න උපගතො. නිවාසට්ඨෙන වා මාතුකුච්ඡි ‘‘විමාන’’න්ති වුච්චති, තං ආයතිං පටිසන්ධිවසෙන න උපගච්ඡීතිපි අත්ථො. අනාගතත්ථෙ අතීතවචනං. අච්ඡෙච්ඡීති ඡින්දි. ඡින්නගන්ථන්ති චත්තාරො ගන්ථෙ ඡින්දිත්වා ඨිතං. අනීඝන්ති නිද්දුක්ඛං. නිරාසන්ති නිත්තණ්හං. පරියෙසමානාති ඔලොකයමානා. නාජ්ඣගමුන්ති න අධිගච්ඡන්ති න වින්දන්ති න පස්සන්ති. වත්තමානත්ථෙ අතීතවචනං. ඉධ වා හුරං වාති ඉධලොකෙ වා පරලොකෙ වා. සබ්බනිවෙසනෙසූති තයො භවා, චතස්සො යොනියො, පඤ්ච ගතියො, සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, නව සත්තාවාසා, ඉති ඉමෙසුපි සබ්බෙසු සත්තනිවෙසනෙසු එවරූපං ඛීණාසවං කායස්ස භෙදා උප්පජ්ජමානං වා උප්පන්නං වා න පස්සන්තීති අත්ථො. ඉමාය ගාථාය සන්දිට්ඨිකං ලොකුත්තරධම්මමෙව කථෙසි.

ඉමඤ්ච ගාථං සුත්වා සාපි දෙවතා අත්ථං සල්ලක්ඛෙසි, තෙනෙව කාරණෙන ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ පාපං න කයිරාති ගාථාය දසකුසලකම්මපථවසෙනපි කථෙතුං වට්ටති අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙනපි. දසකුසලකම්මපථවසෙන තාව වචසාති චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං ගහිතං. මනසාති තිවිධං මනොසුචරිතං ගහිතං. කායෙන වා කිඤ්චන සබ්බලොකෙති තිවිධං කායසුචරිතං ගහිතං. ඉමෙ තාව දසකුසලකම්මපථධම්මා හොන්ති. කාමෙ පහායාති ඉමිනා පන කාමසුඛල්ලිකානුයොගො පටික්ඛිත්තො. සතිමා සම්පජානොති ඉමිනා දසකුසලකම්මපථකාරණං සතිසම්පජඤ්ඤං ගහිතං. දුක්ඛං න සෙවෙථ අනත්ථසංහිතන්ති ඉමිනා අත්තකිලමථානුයොගො පටිසිද්ධො. ඉති දෙවතා ‘‘උභො අන්තෙ විවජ්ජෙත්වා කාරණෙහි සතිසම්පජඤ්ඤෙහි සද්ධිං දසකුසලකම්මපථධම්මෙ තුම්හෙහි කථිතෙ ආජානාමි භගවා’’ති වදති.

අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙන පන අයං නයො – තස්මිං කිර ඨානෙ මහතී ධම්මදෙසනා අහොසි. දෙසනාපරියොසානෙ දෙවතා යථාඨානෙ ඨිතාව දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අත්තනා අධිගතං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං දස්සෙන්තී එවමාහ. තත්ථ වචසාති සම්මාවාචා ගහිතා, මනො පන අඞ්ගං න හොතීති මනසාති මග්ගසම්පයුත්තකං චිත්තං ගහිතං. කායෙන වා කිඤ්චන සබ්බලොකෙති සම්මාකම්මන්තො ගහිතො, ආජීවො පන වාචාකම්මන්තපක්ඛිකත්තා ගහිතොව හොති. සතිමාති ඉමිනා වායාමසතිසමාධයො ගහිතා. සම්පජානොතිපදෙන සම්මාදිට්ඨිසම්මාසඞ්කප්පා. කාමෙ පහාය, දුක්ඛං න සෙවෙථාතිපදද්වයෙන අන්තද්වයවජ්ජනං. ඉති ඉමෙ ද්වෙ අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣිමං පටිපදං තුම්හෙහි කථිතං, ආජානාමි භගවාති වත්වා තථාගතං ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමීති.

සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නන්දනවග්ගො දුතියො.