3. උපනීයසුත්තවණ්ණනා

3. තතියෙ උපනීයතීති පරික්ඛීයති නිරුජ්ඣති, උපගච්ඡති වා, අනුපුබ්බෙන මරණං උපෙතීති අත්ථො. යථා වා ගොපාලෙන ගොගණො නීයති, එවං ජරාය මරණසන්තිකං උපනීයතීති අත්ථො. ජීවිතන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං. අප්පන්ති පරිත්තං ථොකං. තස්ස ද්වීහාකාරෙහි පරිත්තතා වෙදිතබ්බා සරසපරිත්තතාය ච ඛණපරිත්තතාය ච. සරසපරිත්තතායපි හි ‘‘යො, භික්ඛවෙ, චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො’’ති (දී. නි. 2.7; සං. නි. 2.143) වචනතො පරිත්තං. ඛණපරිත්තතායපි. පරමත්ථතො හි අතිපරිත්තො සත්තානං ජීවිතක්ඛණො එකචිත්තප්පවත්තිමත්තොයෙව. යථා නාම රථචක්කං පවත්තමානම්පි එකෙනෙව නෙමිප්පදෙසෙන පවත්තති, තිට්ඨමානම්පි එකෙනෙව තිට්ඨති, එවමෙවං එකචිත්තක්ඛණිකං සත්තානං ජීවිතං, තස්මිං චිත්තෙ නිරුද්ධමත්තෙ සත්තො නිරුද්ධොති වුච්චති. යථාහ – අතීතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිත්ථ න ජීවති න ජීවිස්සති, අනාගතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිස්සති න ජීවති න ජීවිත්ථ, පච්චුප්පන්නෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවති න ජීවිත්ථ න ජීවිස්සති.

‘‘ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා;

එකචිත්තසමායුත්තා, ලහුසො වත්තතෙ ඛණො.

‘‘යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්ස, තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ;

සබ්බෙපි සදිසා ඛන්ධා, ගතා අප්පටිසන්ධිකා.

‘‘අනිබ්බත්තෙන න ජාතො, පච්චුප්පන්නෙන ජීවති;

චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකො, පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා’’ති. (මහානි. 10);

ජරූපනීතස්සාති ජරං උපගතස්ස, ජරාය වා මරණසන්තිකං උපනීතස්ස. න සන්ති තාණාති තාණං ලෙණං සරණං භවිතුං සමත්ථා නාම කෙචි නත්ථි. එතං භයන්ති එතං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස මරණූපගමනං, ආයුපරිත්තතා, ජරූපනීතස්ස තාණාභාවොති තිවිධං භයං භයවත්ථු භයකාරණන්ති අත්ථො. පුඤ්ඤානි කයිරාථ සුඛාවහානීති විඤ්ඤූ පුරිසො සුඛාවහානි සුඛදායකානි පුඤ්ඤානි කරෙය්‍ය. ඉති දෙවතා රූපාවචරජ්ඣානං සන්ධාය පුබ්බචෙතනං අපරචෙතනං මුඤ්චචෙතනඤ්ච ගහෙත්වා බහුවචනවසෙන ‘‘පුඤ්ඤානී’’ති ආහ. ඣානස්සාදං ඣානනිකන්තිං ඣානසුඛඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘සුඛාවහානී’’ති ආහ. තස්සා කිර දෙවතාය සයං දීඝායුකට්ඨානෙ බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තත්තා හෙට්ඨා කාමාවචරදෙවෙසු පරිත්තායුකට්ඨානෙ චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ ච ථුල්ලඵුසිතකෙ වුට්ඨිපාතසදිසෙ සත්තෙ දිස්වා එතදහොසි ‘‘අහොවතිමෙ සත්තා ඣානං භාවෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානා කාලං කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ එකකප්ප-ද්වෙකප්ප-චතුකප්ප-අට්ඨකප්ප-සොළසකප්ප-ද්වත්තිංසකප්ප-චතුසට්ඨිකප්පප්පමාණං අද්ධානං තිට්ඨෙය්‍යු’’න්ති. තස්මා එවමාහ.

අථ භගවා – ‘‘අයං දෙවතා අනිය්‍යානිකං වට්ටකථං කථෙතී’’ති විවට්ටමස්සා දස්සෙන්තො දුතියං ගාථමාහ. තත්ථ ලොකාමිසන්ති ද්වෙ ලොකාමිසා පරියායෙන ච නිප්පරියායෙන ච. පරියායෙන තෙභූමකවට්ටං ලොකාමිසං, නිප්පරියායෙන චත්තාරො පච්චයා. ඉධ පරියායලොකාමිසං අධිප්පෙතං. නිප්පරියායලොකාමිසම්පි වට්ටතියෙව. සන්තිපෙක්ඛොති නිබ්බානසඞ්ඛාතං අච්චන්තසන්තිං පෙක්ඛන්තො ඉච්ඡන්තො පත්ථයන්තොති.

උපනීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.