5. චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

289. එවං මෙ සුතන්ති චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ සුභොති සො කිර දස්සනීයො අහොසි පාසාදිකො, තෙනස්ස අඞ්ගසුභතාය සුභොත්වෙව නාමං අකංසු. මාණවොති පන තං තරුණකාලෙ වොහරිංසු, සො මහල්ලකකාලෙපි තෙනෙව වොහාරෙන වොහරියති. තොදෙය්‍යපුත්තොති තොදෙය්‍යස්ස නාම පසෙනදිරඤ්ඤො පුරොහිතබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො. සො කිර සාවත්ථියා අවිදූරෙ තුදිගාමො නාම අත්ථි, තස්ස අධිපතිත්තා තොදෙය්‍යොති සඞ්ඛං ගතො. මහාධනො පන හොති සත්තාසීතිකොටිවිභවො පරමමච්ඡරී, ‘‘දදතො භොගානං අපරික්ඛයො නාම නත්ථී’’ති චින්තෙත්වා කස්සචි කිඤ්චි න දෙති. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘අඤ්ජනානං ඛයං දිස්වා, වම්මිකානඤ්ච සඤ්චයං;

මධූනඤ්ච සමාහාරං, පණ්ඩිතො ඝරමාවසෙ’’ති.

එවං අදානමෙව සික්ඛාපෙසි. ධුරවිහාරෙ වසතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස යාගුඋළුඞ්ගමත්තං වා භත්තකටච්ඡුමත්තං වා අදත්වා ධනලොභෙන කාලං කත්වා තස්මිංයෙව ඝරෙ සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො. සුභො තං සුනඛං අතිවිය පියායති, අත්තනො භුඤ්ජනකභත්තංයෙව භොජෙති, උක්ඛිපිත්වා වරසයනෙ සයාපෙති. අථ භගවා එකදිවසං පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තො තං සුනඛං දිස්වා – ‘‘තොදෙය්‍යබ්‍රාහ්මණො ධනලොභෙන අත්තනොව ඝරෙ සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො, අජ්ජ මයි සුභස්ස ඝරං ගතෙ මං දිස්වා සුනඛො භුක්කාරං කරිස්සති, අථස්සාහං එකං වචනං වක්ඛාමි, සො ‘ජානාති මං සමණො ගොතමො’ති ගන්ත්වා උද්ධනට්ඨානෙ නිපජ්ජිස්සති. තතොනිදානං සුභස්ස මයා සද්ධිං එකො කථාසල්ලාපො භවිස්සති, සො ධම්මං සුත්වා සරණෙසු පතිට්ඨහිස්සති, සුනඛො පන කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සතී’’ති ඉමං මාණවස්ස සරණෙසු පතිට්ඨානභාවං ඤත්වා භගවා තං දිවසං සරීරපටිජග්ගනං කත්වා එකකොව ගාමං පවිසිත්වා නික්ඛන්තෙ මාණවෙ තං ඝරං පිණ්ඩාය පාවිසි.

සුනඛො භගවන්තං දිස්වා භුක්කාරං කරොන්තො භගවතො සමීපං ගතො. තතො නං භගවා එතදවොච – ‘‘තොදෙය්‍ය ත්වං පුබ්බෙපි මං භො භොති පරිභවිත්වා සුනඛො ජාතො, ඉදානිපි භුක්කාරං කත්වා අවීචිං ගමිස්සසී’’ති. සුනඛො තං සුත්වා – ‘‘ජානාති මං සමණො ගොතමො’’ති විප්පටිසාරී හුත්වා ගීවං ඔනාමෙත්වා උද්ධනන්තරෙ ඡාරිකායං නිපන්නො. මනුස්සා උක්ඛිපිත්වා සයනෙ සයාපෙතුං නාසක්ඛිංසු. සුභො ආගන්ත්වා – ‘‘කෙනායං සුනඛො සයනා ඔරොපිතො’’ති ආහ. මනුස්සා න කෙනචීති වත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. මාණවො සුත්වා – ‘‘මම පිතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො, තොදෙය්‍යො නාම සුනඛො නත්ථි. සමණො පන ගොතමො පිතරං සුනඛං කරොති, යංකිඤ්චි එස මුඛාරුළ්හං භාසතී’’ති කුජ්ඣිත්වා භගවන්තං මුසාවාදෙන නිග්ගහෙතුකාමො විහාරං ගන්ත්වා තං පවත්තිං පුච්ඡි.

භගවාපි තස්ස තථෙව වත්වා අවිසංවාදනත්ථං ආහ – ‘‘අත්ථි පන තෙ මාණව පිතරා අනක්ඛාතං ධන’’න්ති. අත්ථි, භො ගොතම, සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණමාලා සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණපාදුකා සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණපාති සතසහස්සඤ්ච කහාපණන්ති. ගච්ඡ තං සුනඛං අප්පොදකපායාසං භොජාපෙත්වා සයනෙ ආරොපෙත්වා ඊසකං නිද්දං ඔක්කන්තකාලෙ පුච්ඡ, සබ්බං තෙ ආචික්ඛිස්සති. අථ නං ජානෙය්‍යාසි ‘‘පිතා මෙ එසො’’ති. මාණවො – ‘‘සචෙ සච්චං භවිස්සති, ධනං ලච්ඡාමි, නො චෙ, සමණං ගොතමං මුසාවාදෙන නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති ද්වීහිපි කාරණෙහි තුට්ඨො ගන්ත්වා තථා අකාසි. සුනඛො – ‘‘ඤාතොම්හි ඉමිනා’’ති රොදිත්වා හුං හුන්ති කරොන්තො ධනනිධානට්ඨානං ගන්ත්වා පාදෙන පථවිං ඛණිත්වා සඤ්ඤං අදාසි, මාණවො ධනං ගහෙත්වා – ‘‘භවපටිච්ඡන්නං නාම එවං සුඛුමං පටිසන්ධිඅන්තරං පාකටං සමණස්ස ගොතමස්ස, අද්ධා එස සබ්බඤ්ඤූ’’ති භගවති පසන්නචිත්තො චුද්දස පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරි. අඞ්ගවිජ්ජාපාඨකො කිරෙස, තෙනස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉදං ධම්මපණ්ණාකාරං ගහෙත්වා සමණං ගොතමං පඤ්හෙ පුච්ඡිස්සාමී’’ති දුතියගමනෙන යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, තෙන පුට්ඨපඤ්හෙ පන භගවා එකප්පහාරෙනෙව විස්සජ්ජෙන්තො කම්මස්සකාතිආදිමාහ.

තත්ථ කම්මං එතෙසං සකං අත්තනො භණ්ඩකන්ති කම්මස්සකා. කම්මස්ස දායාදාති කම්මදායාදා, කම්මං එතෙසං දායජ්ජං භණ්ඩකන්ති අත්ථො. කම්මං එතෙසං යොනි කාරණන්ති කම්මයොනී. කම්මං එතෙසං බන්ධූති කම්මබන්ධූ, කම්මඤාතකාති අත්ථො. කම්මං එතෙසං පටිසරණං පතිට්ඨාති කම්මපටිසරණා. යදිදං හීනප්පණීතතායාති යං ඉදං ‘‘ත්වං හීනො භව, ත්වං පණීතො, ත්වං අප්පායුකො, ත්වං දීඝායුකො…පෙ… ත්වං දුප්පඤ්ඤො භව, ත්වං පඤ්ඤවා’’ති එවං හීනප්පණීතතාය විභජනං, තං න අඤ්ඤො කොචි කරොති, කම්මමෙව එවං සත්තෙ විභජතීති අත්ථො. න මාණවො කථිතස්ස අත්ථං සඤ්ජානාසි, ඝනදුස්සපට්ටෙනස්ස මුඛං බන්ධිත්වා මධුරං පුරතො ඨපිතං විය අහොසි. මානනිස්සිතො කිරෙස පණ්ඩිතමානී, අත්තනා සමං න පස්සති. අථස්ස ‘‘කිං සමණො ගොතමො කථෙති, යමහං ජානාමි, තදෙව කථෙතීති අයං මානො මා අහොසී’’ති මානභඤ්ජනත්ථං භගවා ‘‘ආදිතොව දුප්පටිවිජ්ඣං කත්වා කථෙස්සාමි, තතො ‘නාහං භො ගොතම ජානාමි, විත්ථාරෙන මෙ පාකටං කත්වා කථෙථා’ති මං යාචිස්සති, අථස්සාහං යාචිතකාලෙ කථෙස්සාමි, එවඤ්චස්ස සාත්ථකං භවිස්සතී’’ති දුප්පටිවිජ්ඣං කත්වා කථෙසි.

ඉදානි සො අත්තනො අප්පටිවිද්ධභාවං පකාසෙන්තො න ඛො අහන්තිආදිමාහ.

290. සමත්තෙනාති පරිපුණ්ණෙන. සමාදින්නෙනාති ගහිතෙන පරාමට්ඨෙන. අප්පායුකසංවත්තනිකා එසා, මාණව, පටිපදා යදිදං පාණාතිපාතීති යං ඉදං පාණාතිපාතකම්මං, එසා අප්පායුකසංවත්තනිකා පටිපදාති.

කථං පනෙසා අප්පායුකතං කරොති? චත්තාරි හි කම්මානි උපපීළකං උපච්ඡෙදකං ජනකං උපත්ථම්භකන්ති. බලවකම්මෙන හි නිබ්බත්තං පවත්තෙ උපපීළකං ආගන්ත්වා අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘සචාහං පඨමතරං ජානෙය්‍යං, න තෙ ඉධ නිබ්බත්තිතුං දදෙය්‍යං, චතූසුයෙව තං අපායෙසු නිබ්බත්තාපෙය්‍යං. හොතු, ත්වං යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්ත, අහං උපපීළකකම්මං නාම තං පීළෙත්වා නිරොජං නියූසං කසටං කරිස්සාමී’’ති. තතො පට්ඨාය තං තාදිසං කරොති. කිං කරොති? පරිස්සයං උපනෙති, භොගෙ විනාසෙති.

තත්ථ දාරකස්ස මාතුකුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය මාතු අස්සාදො වා සුඛං වා න හොති, මාතාපිතූනං පීළාව උප්පජ්ජති. එවං පරිස්සයං උපනෙති. දාරකස්ස පන මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය ගෙහෙ භොගා උදකං පත්වා ලොණං විය රාජාදීනං වසෙන නස්සන්ති, කුම්භදොහනධෙනුයො ඛීරං න දෙන්ති, සූරතා ගොණා චණ්ඩා හොන්ති, කාණා හොන්ති, ඛුජ්ජා හොන්ති, ගොමණ්ඩලෙ රොගො පතති, දාසාදයො වචනං න කරොන්ති, වාපිතං සස්සං න ජායති, ගෙහගතං ගෙහෙ, අරඤ්ඤගතං අරඤ්ඤෙ නස්සති, අනුපුබ්බෙන ඝාසච්ඡාදනමත්තං දුල්ලභං හොති, ගබ්භපරිහාරො න හොති, විජාතකාලෙ මාතුථඤ්ඤං ඡිජ්ජති, දාරකො පරිහාරං අලභන්තො පීළිතො නිරොජො නියූසො කසටො හොති, ඉදං උපපීළකකම්මං නාම.

දීඝායුකකම්මෙන පන නිබ්බත්තස්ස උපච්ඡෙදකකම්මං ආගන්ත්වා ආයුං ඡින්දති. යථා හි පුරිසො අට්ඨුසභගමනං කත්වා සරං ඛිපෙය්‍ය තමඤ්ඤො ධනුතො විමුත්තමත්තං මුග්ගරෙන පහරිත්වා තත්ථෙව පාතෙය්‍ය, එවං දීඝායුකකම්මෙන නිබ්බත්තස්ස උපච්ඡෙදකකම්මං ආයුං ඡින්දති. කිං කරොති? චොරානං අටවිං පවෙසෙති, වාළමච්ඡොදකං ඔතාරෙති, අඤ්ඤතරං වා පන සපරිස්සයට්ඨානං උපනෙති, ඉදං උපච්ඡෙදකකම්මං නාම, ‘‘උපඝාතක’’න්තිපි එතස්සෙව නාමං.

පටිසන්ධිනිබ්බත්තකං පන කම්මං ජනකකම්මං නාම. අප්පභොගකුලාදීසු නිබ්බත්තස්ස භොගසම්පදාදිකරණෙන උපත්ථම්භකකම්මං උපත්ථම්භකකම්මං නාම.

ඉමෙසු චතූසු පුරිමානි ද්වෙ අකුසලානෙව, ජනකං කුසලම්පි අකුසලම්පි, උපත්ථම්භකං කුසලමෙව. තත්ථ පාණාතිපාතකම්මං උපච්ඡෙදකකම්මෙන අප්පායුකසංවත්තනිකං හොති. පාණාතිපාතිනා වා කතං කුසලකම්මං උළාරං න හොති, දීඝායුකපටිසන්ධිං ජනෙතුං න සක්කොති. එවං පාණාතිපාතො අප්පායුකසංවත්තනිකො හොති. පටිසන්ධිමෙව වා නියාමෙත්වා අප්පායුකං කරොති, සන්නිට්ඨානචෙතනාය වා නිරයෙ නිබ්බත්තති, පුබ්බාපරචෙතනාහි වුත්තනයෙන අප්පායුකො හොති.

දීඝායුකසංවත්තනිකා එසා මාණව පටිපදාති එත්ථ පරිත්තකම්මෙනපි නිබ්බත්තං පවත්තෙ එතං පාණාතිපාතා විරතිකම්මං ආගන්ත්වා අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘සචාහං පඨමතරං ජානෙය්‍යං, න තෙ ඉධ නිබ්බත්තිතුං දදෙය්‍යං, දෙවලොකෙයෙව තං නිබ්බත්තාපෙය්‍යං. හොතු, ත්වං යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්ති, අහං උපත්ථම්භකකම්මං නාම ථම්භං තෙ කරිස්සාමී’’ති උපත්ථම්භං කරොති. කිං කරොති? පරිස්සයං නාසෙති, භොගෙ උප්පාදෙති.

තත්ථ දාරකස්ස මාතුකුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය මාතාපිතූනං සුඛමෙව සාතමෙව හොති. යෙපි පකතියා මනුස්සාමනුස්සපරිස්සයා හොන්ති, තෙ සබ්බෙ අපගච්ඡන්ති. එවං පරිස්සයං නාසෙති. දාරකස්ස පන මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය ගෙහෙ භොගානං පමාණං න හොති, නිධිකුම්භියො පුරතොපි පච්ඡතොපි ගෙහං පවට්ටමානා පවිසන්ති. මාතාපිතරො පරෙහි ඨපිතධනස්සාපි සම්මුඛීභාවං ගච්ඡන්ති. ධෙනුයො බහුඛීරා හොන්ති, ගොණා සුඛසීලා හොන්ති, වප්පට්ඨානෙ සස්සානි සම්පජ්ජන්ති. වඩ්ඪියා වා සම්පයුත්තං, තාවකාලිකං වා දින්නං ධනං අචොදිතා සයමෙව ආහරිත්වා දෙන්ති, දාසාදයො සුවචා හොන්ති, කම්මන්තා න පරිහායන්ති. දාරකො ගබ්භතො පට්ඨාය පරිහාරං ලභති, කොමාරිකවෙජ්ජා සන්නිහිතාව හොන්ති. ගහපතිකුලෙ ජාතො සෙට්ඨිට්ඨානං, අමච්චකුලාදීසු ජාතො සෙනාපතිට්ඨානාදීනි ලභති. එවං භොගෙ උප්පාදෙති. සො අපරිස්සයො සභොගො චිරං ජීවතීති. එවං අපාණාතිපාතකම්මං දීඝායුකසංවත්තනිකං හොති.

අපාණාතිපාතිනා වා කතං අඤ්ඤම්පි කුසලං උළාරං හොති, දීඝායුකපටිසන්ධිං ජනෙතුං සක්කොති, එවම්පි දීඝායුකසංවත්තනිකං හොති. පටිසන්ධිමෙව වා නියාමෙත්වා දීඝායුකං කරොති. සන්නිට්ඨානචෙතනාය වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තති, පුබ්බාපරචෙතනාහි වුත්තනයෙන දීඝායුකො හොති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපඤ්හවිස්සජ්ජනෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

විහෙඨනකම්මාදීනිපි හි පවත්තෙ ආගන්ත්වා අත්ථතො තථෙව වදමානානි විය උපපීළනෙන නිබ්භොගතං ආපාදෙත්වා පටිජග්ගනං අලභන්තස්ස රොගුප්පාදනාදීහි වා, විහෙඨකාදීහි කතස්ස කුසලස්ස අනුළාරතාය වා, ආදිතොව පටිසන්ධිනියාමනෙන වා, වුත්තනයෙනෙව පුබ්බාපරචෙතනාවසෙන වා බහ්වාබාධතාදීනි කරොන්ති, අපාණාතිපාතො විය ච අවිහෙඨනාදීනිපි අප්පාබාධතාදීනීති.

293. එත්ථ පන ඉස්සාමනකොති ඉස්සාසම්පයුත්තචිත්තො. උපදුස්සතීති ඉස්සාවසෙනෙව උපක්කොසන්තො දුස්සති. ඉස්සං බන්ධතීති යවකලාපං බන්ධන්තො විය යථා න නස්සති එවං බන්ධිත්වා විය ඨපෙති. අප්පෙසක්ඛොති අප්පපරිවාරො, රත්තිං ඛිත්තො විය සරො න පඤ්ඤායති, උච්ඡිට්ඨහත්ථො නිසීදිත්වා උදකදායකම්පි න ලභති.

294. න දාතා හොතීති මච්ඡරියවසෙන න දාතා හොති. තෙන කම්මෙනාති තෙන මච්ඡරියකම්මෙන.

295. අභිවාදෙතබ්බන්ති අභිවාදනාරහං බුද්ධං වා පච්චෙකබුද්ධං වා අරියසාවකං වා. පච්චුට්ඨාතබ්බාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං පන පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ උපපීළකඋපත්ථම්භකකම්මානි න ගහෙතබ්බානි. න හි පවත්තෙ නීචකුලිනං වා උච්චාකුලිනං වා සක්කා කාතුං, පටිසන්ධිමෙව පන නියාමෙත්වා නීචකුලියං කම්මං නීචකුලෙ නිබ්බත්තෙති, උච්චාකුලියං කම්මං උච්චාකුලෙ.

296. න පරිපුච්ඡිතා හොතීති එත්ථ පන අපරිපුච්ඡනෙන නිරයෙ න නිබ්බත්තති. අපරිපුච්ඡකො පන ‘‘ඉදං කාතබ්බං, ඉදං න කාතබ්බ’’න්ති න ජානාති, අජානන්තො කාතබ්බං න කරොති, අකාතබ්බං කරොති. තෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, ඉතරො සග්ගෙ. ඉති ඛො, මාණව…පෙ… යදිදං හීනප්පණීතතායාති සත්ථා දෙසනං යථානුසන්ධිං පාපෙසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුභසුත්තන්තිපි වුච්චති.