1. භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා
272. එවං මෙ සුතන්ති භද්දෙකරත්තසුත්තං. තත්ථ භද්දෙකරත්තස්සාති විපස්සනානුයොගසමන්නාගතත්තා භද්දකස්ස එකරත්තස්ස. උද්දෙසන්ති මාතිකං. විභඞ්ගන්ති විත්ථාරභාජනීයං.
අතීතන්ති අතීතෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ. නාන්වාගමෙය්‍යාති තණ්හාදිට්ඨීහි නානුගච්ඡෙය්‍ය. නප්පටිකඞ්ඛෙති තණ්හාදිට්ඨීහි න පත්ථෙය්‍ය. යදතීතන්ති ඉදමෙත්ථ කාරණවචනං. යස්මා යං අතීතං, තං පහීනං නිරුද්ධං අත්ථඞ්ගතං, තස්මා තං පුන නානුගච්ඡෙය්‍ය. යස්මා ච යං අනාගතං, තං අප්පත්තං අජාතං අනිබ්බත්තං, තස්මා තම්පි න පත්ථෙය්‍ය.
තත්ථ තත්ථාති පච්චුප්පන්නම්පි ධම්මං යත්ථ යත්ථෙව උප්පන්නො, තත්ථ තත්ථෙව ච නං අනිච්චානුපස්සනාදීහි සත්තහි අනුපස්සනාහි යො විපස්සති අරඤ්ඤාදීසු වා තත්ථ තත්ථෙව විපස්සති. අසංහීරං අසංකුප්පන්ති ඉදං විපස්සනාපටිවිපස්සනාදස්සනත්ථං වුත්තං. විපස්සනා හි රාගාදීහි න සංහීරති න සංකුප්පතීති අසංහීරං අසංකුප්පං, තං අනුබ්‍රූහයෙ වඩ්ඪෙය්‍ය, පටිවිපස්සෙය්‍යාති වුත්තං හොති. අථ වා නිබ්බානං රාගාදීහි න සංහීරති න සංකුප්පතීති අසංහීරං අසංකුප්පං. තං විද්වා පණ්ඩිතො භික්ඛු අනුබ්‍රූහයෙ, පුනප්පුනං තදාරම්මණං තං තං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙන්තො වඩ්ඪෙය්‍යාති අත්ථො.
තස්ස පන අනුබ්‍රූහන්තස්ස අත්ථාය – අජ්ජෙව කිච්චමාතප්පන්ති කිලෙසානං ආතාපනපරිතාපනෙන ආතප්පන්ති ලද්ධනාමං වීරියං අජ්ජෙව කාතබ්බං. කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙති ස්වෙ ජීවිතං වා මරණං වා කො ජානාති. අජ්ජෙව දානං වා දස්සාමි, සීලං වා රක්ඛිස්සාමි, අඤ්ඤතරං වා පන කුසලං කරිස්සාමීති හි ‘‘අජ්ජ තාව පපඤ්චො අත්ථි, ස්වෙ වා පුනදිවසෙ වා කරිස්සාමී’’ති චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා අජ්ජෙව කරිස්සාමීති එවං වීරියං කාතබ්බන්ති දස්සෙති. මහාසෙනෙනාති අග්ගිවිසසත්ථාදීනි අනෙකානි මරණකාරණානි තස්ස සෙනා, තාය මහතියා සෙනාය වසෙන මහාසෙනෙන එවරූපෙන මච්චුනා සද්ධිං ‘‘කතිපාහං තාව ආගමෙහි යාවාහං බුද්ධපූජාදිං අත්තනො අවස්සයකම්මං කරොමී’’ති. එවං මිත්තසන්ථවාකාරසඞ්ඛාතො වා, ‘‘ඉදං සතං වා සහස්සං වා ගහෙත්වා කතිපාහං ආගමෙහී’’ති එවං ලඤ්ජානුප්පදානසඞ්ඛාතො වා, ‘‘ඉමිනාහං බලරාසිනා පටිබාහිස්සාමී’’ති එවං බලරාසිසඞ්ඛාතො වා සඞ්ගරො නත්ථි. සඞ්ගරොති හි මිත්තසන්ථවාකාරලඤ්ජානුප්පදානබලරාසීනං නාමං, තස්මා අයමත්ථො වුත්තො.
අතන්දිතන්ති අනලසං උට්ඨාහකං. එවං පටිපන්නත්තා භද්දො එකරත්තො අස්සාති භද්දෙකරත්තො. ඉති තං එවං පටිපන්නපුග්ගලං ‘‘භද්දෙකරත්තො අය’’න්ති. රාගාදීනං සන්තතාය සන්තො බුද්ධමුනි ආචික්ඛති.
273. එවංරූපොතිආදීසු කාළොපි සමානො ඉන්දනීලමණිවණ්ණො අහොසින්ති එවං මනුඤ්ඤරූපවසෙනෙව එවංරූපො අහොසිං. කුසලසුඛසොමනස්සවෙදනාවසෙනෙව එවංවෙදනො. තංසම්පයුත්තානංයෙව සඤ්ඤාදීනං වසෙන එවංසඤ්ඤො එවංසඞ්ඛාරො එවංවිඤ්ඤාණො අහොසිං අතීතමද්ධානන්ති.
තත්ථ නන්දිං සමන්වානෙතීති තෙසු රූපාදීසු තණ්හං සමන්වානෙති අනුපවත්තෙති. හීනරූපාදිවසෙන පන එවංරූපො අහොසිං…පෙ… එවංවිඤ්ඤාණො අහොසින්ති න මඤ්ඤති.
නන්දිං න සමන්වානෙතීති තණ්හං වා තණ්හාසම්පයුත්තදිට්ඨිං වා නානුපවත්තයති.
274. එවංරූපො සියන්තිආදීසුපි තංමනුඤ්ඤරූපාදිවසෙනෙව තණ්හාදිට්ඨිපවත්තසඞ්ඛාතා නන්දිසමන්වානයනාව වෙදිතබ්බා.
275. කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරතීති ඉදං ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්ච යො ධම්මං, තත්ථ තත්ථ විපස්සති. අසංහීරං අසංකුප්ප’’න්ති උද්දෙසස්ස නිද්දෙසත්ථං වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පන්නං ධම්මං න විපස්සතී’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, යස්මා පන අසංහීරාති ච අසංකුප්පාති ච විපස්සනා වුත්තා, තස්මා තස්සා එව අභාවඤ්ච භාවඤ්ච දස්සෙතුං සංහීරතීති මාතිකං උද්ධරිත්වා විත්ථාරො වුත්තො. තත්ථ සංහීරතීති විපස්සනාය අභාවතො තණ්හාදිට්ඨීහි ආකඩ්ඪියති. න සංහීරතීති විපස්සනාය භාවෙන තණ්හාදිට්ඨීහි නාකඩ්ඪියති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.
පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය
භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.