1. චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා

176. එවං මෙ සුතන්ති චූළසුඤ්ඤතසුත්තං. තත්ථ එකමිදන්ති ථෙරො කිර භගවතො වත්තං කත්වා අත්තනො දිවාට්ඨානං ගන්ත්වා කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා නිබ්බානාරම්මණං සුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නො යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාසි. අථස්ස සඞ්ඛාරා සුඤ්ඤතො උපට්ඨහිංසු. සො සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො ජාතො. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘න ඛො පන සක්කා ධුරෙන ධුරං පහරන්තෙන විය ගන්ත්වා ‘සුඤ්ඤතාකථං මෙ, භන්තෙ, කථෙථා’ති භගවන්තං වත්තුං, හන්දාහං යං මෙ භගවා නගරකං උපනිස්සාය විහරන්තො එකං කථං කථෙසි, තං සාරෙමි, එවං මෙ භගවා සුඤ්ඤතාකථං කථෙස්සතී’’ති දසබලං සාරෙන්තො එකමිදන්තිආදිමාහ.

තත්ථ ඉදන්ති නිපාතමත්තමෙව. කච්චිමෙතං, භන්තෙති ථෙරො එකපදෙ ඨත්වා සට්ඨිපදසහස්සානි උග්ගහෙත්වා ධාරෙතුං සමත්ථො, කිං සො ‘‘සුඤ්ඤතාවිහාරෙනා’’ති එකං පදං ධාරෙතුං න සක්ඛිස්සති, සොතුකාමෙන පන ජානන්තෙන විය පුච්ඡිතුං න වට්ටති, පාකටං කත්වා විත්ථාරියමානං සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො අජානන්තො විය එවමාහ. එකො අජානන්තොපි ජානන්තො විය හොති, ථෙරො එවරූපං කොහඤ්ඤං කිං කරිස්සති, අත්තනො ජානනට්ඨානෙපි භගවතො අපචිතිං දස්සෙත්වා ‘‘කච්චිමෙත’’න්තිආදිමාහ.

පුබ්බෙපීති පඨමබොධියං නගරකං උපනිස්සාය විහරණකාලෙපි. එතරහිපීති ඉදානිපි. එවං පන වත්වා චින්තෙසි – ‘‘ආනන්දො සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො, එකො පන සොතුං සක්කොති, න උග්ගහෙතුං, එකො සොතුම්පි උග්ගහෙතුම්පි සක්කොති, න කථෙතුං, ආනන්දො පන සොතුම්පි සක්කොති උග්ගහෙතුම්පි කථෙතුම්පි, (කථෙමිස්ස) සුඤ්ඤතාකථ’’න්ති. ඉති තං කථෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ සුඤ්ඤො හත්ථිගවාස්සවළවෙනාති තත්ථ කට්ඨරූපපොත්ථකරූපචිත්තරූපවසෙන කතා හත්ථිආදයො අත්ථි, වෙස්සවණමන්ධාතාදීනං ඨිතට්ඨානෙ චිත්තකම්මවසෙන කතම්පි, රතනපරික්ඛතානං වාතපානද්වාරබන්ධමඤ්චපීඨාදීනං වසෙන සණ්ඨිතම්පි, ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණත්ථං ඨපිතම්පි ජාතරූපරජතං අත්ථි, කට්ඨරූපාදිවසෙන කතා ධම්මසවනපඤ්හපුච්ඡනාදිවසෙන ආගච්ඡන්තා ච ඉත්ථිපුරිසාපි අත්ථි, තස්මා න සො තෙහි සුඤ්ඤො. ඉන්ද්‍රියබද්ධානං සවිඤ්ඤාණකානං හත්ථිආදීනං, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස ජාතරූපරජතස්ස, නිබද්ධවාසං වසන්තානං ඉත්ථිපුරිසානඤ්ච අභාවං සන්ධායෙතං වුත්තං.

භික්ඛුසඞ්ඝං පටිච්චාති භික්ඛූසු හි පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙසුපි විහාරභත්තං සාදියන්තෙහි භික්ඛූහි චෙව ගිලානගිලානුපට්ඨාකඋද්දෙසචීවරකම්මපසුතාදීහි ච භික්ඛූහි සො අසුඤ්ඤොව හොති, ඉති නිච්චම්පි භික්ඛූනං අත්ථිතාය එවමාහ. එකත්තන්ති එකභාවං, එකං අසුඤ්ඤතං අත්ථීති අත්ථො. එකො අසුඤ්ඤභාවො අත්ථීති වුත්තං හොති. අමනසිකරිත්වාති චිත්තෙ අකත්වා අනාවජ්ජිත්වා අපච්චවෙක්ඛිත්වා. ගාමසඤ්ඤන්ති ගාමොති පවත්තවසෙන වා කිලෙසවසෙන වා උප්පන්නං ගාමසඤ්ඤං. මනුස්සසඤ්ඤායපි එසෙව නයො. අරඤ්ඤසඤ්ඤං පටිච්ච මනසි කරොති එකත්තන්ති ඉදං අරඤ්ඤං, අයං රුක්ඛො, අයං පබ්බතො, අයං නීලොභාසො වනසණ්ඩොති එවං එකං අරඤ්ඤංයෙව පටිච්ච අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසි කරොති. පක්ඛන්දතීති ඔතරති. අධිමුච්චතීති එවන්ති අධිමුච්චති. යෙ අස්සු දරථාති යෙ ච පවත්තදරථා වා කිලෙසදරථා වා ගාමසඤ්ඤං පටිච්ච භවෙය්‍යුං, තෙ ඉධ අරඤ්ඤසඤ්ඤාය න සන්ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අත්ථි චෙවායන්ති අයං පන එකං අරඤ්ඤසඤ්ඤං පටිච්ච උප්පජ්ජමානා පවත්තදරථමත්තා අත්ථි.

යඤ්හි ඛො තත්ථ න හොතීති යං මිගාරමාතුපාසාදෙ හත්ථිආදයො විය ඉමිස්සා අරඤ්ඤසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤාමනුස්සසඤ්ඤාවසෙන උප්පජ්ජමානං පවත්තදරථකිලෙසදරථජාතං, තං න හොති. යං පන තත්ථ අවසිට්ඨන්ති යං මිගාරමාතුපාසාදෙ භික්ඛුසඞ්ඝො විය තත්ථ අරඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තදරථමත්තං අවසිට්ඨං හොති. තං සන්තමිදං අත්ථීති පජානාතීති තං විජ්ජමානමෙව ‘‘අත්ථි ඉද’’න්ති පජානාති, සුඤ්ඤතාවක්කන්තීති සුඤ්ඤතානිබ්බත්ති.

177. අමනසිකරිත්වා මනුස්සසඤ්ඤන්ති ඉධ ගාමසඤ්ඤං න ගණ්හාති. කස්මා? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘මනුස්සසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා, අරඤ්ඤසඤ්ඤාය මනුස්සසඤ්ඤං, පථවීසඤ්ඤාය අරඤ්ඤසඤ්ඤං, ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාය පථවීසඤ්ඤං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං, විපස්සනාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤං, මග්ගෙන විපස්සනං නිවත්තෙත්වා අනුපුබ්බෙන අච්චන්තසුඤ්ඤතං නාම දස්සෙස්සාමී’’ති. තස්මා එවං දෙසනං ආරභි. තත්ථ පථවීසඤ්ඤන්ති කස්මා අරඤ්ඤසඤ්ඤං පහාය පථවීසඤ්ඤං මනසි කරොති? අරඤ්ඤසඤ්ඤාය විසෙසානධිගමනතො. යථා හි පුරිසස්ස රමණීයං ඛෙත්තට්ඨානං දිස්වා – ‘‘ඉධ වුත්තා සාලිආදයො සුට්ඨු සම්පජ්ජිස්සන්ති, මහාලාභං ලභිස්සාමී’’ති සත්තක්ඛත්තුම්පි ඛෙත්තට්ඨානං ඔලොකෙන්තස්ස සාලිආදයො න සම්පජ්ජන්තෙව, සචෙ පන තං ඨානං විහතඛාණුකකණ්ටකං කත්වා කසිත්වා වපති, එවං සන්තෙ සම්පජ්ජන්ති, එවමෙව – ‘‘ඉදං අරඤ්ඤං, අයං රුක්ඛො, අයං පබ්බතො, අයං නීලොභාසො වනසණ්ඩො’’ති සචෙපි සත්තක්ඛත්තුං අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසි කරොති, නෙවූපචාරං න සමාධිං පාපුණාති, පථවීසඤ්ඤාය පනස්ස ධුවසෙවනං කම්මට්ඨානං පථවීකසිණං පරිකම්මං කත්වා ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපදට්ඨානම්පි විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සක්කා අරහත්තං පාපුණිතුං. තස්මා අරඤ්ඤසඤ්ඤං පහාය පථවීසඤ්ඤං මනසි කරොති. පටිච්චාති පටිච්ච සම්භූතං.

ඉදානි යස්මිං පථවීකසිණෙ සො පථවීසඤ්ඤී හොති, තස්ස ඔපම්මදස්සනත්ථං සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ උසභස්ස එතන්ති ආසභං. අඤ්ඤෙසං පන ගුන්නං ගණ්ඩාපි හොන්ති පහාරාපි. තෙසඤ්හි චම්මං පසාරියමානං නිබ්බලිකං න හොති, උසභස්ස ලක්ඛණසම්පන්නතාය තෙ දොසා නත්ථි. තස්මා තස්ස චම්මං ගහිතං. සඞ්කුසතෙනාති ඛිලසතෙන. සුවිහතන්ති පසාරෙත්වා සුට්ඨු විහතං. ඌනකසතසඞ්කුවිහතඤ්හි නිබ්බලිකං න හොති, සඞ්කුසතෙන විහතං භෙරිතලං විය නිබ්බලිකං හොති. තස්මා එවමාහ. උක්කූලවික්කූලන්ති උච්චනීචං ථලට්ඨානං නින්නට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදියො චෙව දුග්ගමට්ඨානඤ්ච. පථවීසඤ්ඤං පටිච්ච මනසි කරොති එකත්තන්ති කසිණපථවියංයෙව පටිච්ච සම්භූතං එකං සඤ්ඤං මනසි කරොති. දරථමත්තාති ඉතො පට්ඨාය සබ්බවාරෙසු පවත්තදරථවසෙන දරථමත්තා වෙදිතබ්බා.

182. අනිමිත්තං චෙතොසමාධින්ති විපස්සනාචිත්තසමාධිං. සො හි නිච්චනිමිත්තාදිවිරහිතො අනිමිත්තොති වුච්චති. ඉමමෙව කායන්ති විපස්සනාය වත්ථුං දස්සෙති. තත්ථ ඉමමෙවාති ඉමං එව චතුමහාභූතිකං. සළායතනිකන්ති සළායතනපටිසංයුත්තං. ජීවිතපච්චයාති යාව ජීවිතින්ද්‍රියානං පවත්ති, තාව ජීවිතපච්චයා පවත්තදරථමත්තා අත්ථීති වුත්තං හොති.

183. පුන අනිමිත්තන්ති විපස්සනාය පටිවිපස්සනං දස්සෙතුං වුත්තං. කාමාසවං පටිච්චාති කාමාසවං පටිච්ච උප්පජ්ජනපවත්තදරථා ඉධ න සන්ති, අරියමග්ගෙ චෙව අරියඵලෙ ච නත්ථීති වුත්තං හොති. ඉමමෙව කායන්ති ඉමං උපාදිසෙසදරථදස්සනත්ථං වුත්තං. ඉති මනුස්සසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා…පෙ… මග්ගෙන විපස්සනං නිවත්තෙත්වා අනුපුබ්බෙන අච්චන්තසුඤ්ඤතා නාම දස්සිතා හොති.

184. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. අනුත්තරන්ති උත්තරවිරහිතං සබ්බසෙට්ඨං. සුඤ්ඤතන්ති සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තිං. තස්මාති යස්මා අතීතෙපි, බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකසඞ්ඛාතා සමණබ්‍රාහ්මණා. අනාගතෙපි, එතරහිපි බුද්ධබුද්ධසාවකසඞ්ඛාතා සමණබ්‍රාහ්මණා ඉමංයෙව පරිසුද්ධං පරමං අනුත්තරං සුඤ්ඤතං උපසම්පජ්ජ විහරිංසු විහරිස්සන්ති විහරන්ති ච, තස්මා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.