8. ආනාපානස්සතිසුත්තවණ්ණනා

144. එවං මෙ සුතන්ති ආනාපානස්සතිසුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤෙහි චාති ඨපෙත්වා පාළියං ආගතෙ දස ථෙරෙ අඤ්ඤෙහිපි අභිඤ්ඤාතෙහි බහූහි සාවකෙහි සද්ධිං. තදා කිර මහා භික්ඛුසඞ්ඝො අහොසි අපරිච්ඡින්නගණනො.

ඔවදන්ති අනුසාසන්තීති ආමිසසඞ්ගහෙන ධම්මසඞ්ගහෙන චාති ද්වීහි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගණ්හිත්වා කම්මට්ඨානොවාදානුසාසනීහි ඔවදන්ති ච අනුසාසන්ති ච. තෙ චාති චකාරො ආගමසන්ධිමත්තං. උළාරං පුබ්බෙනාපරං විසෙසං ජානන්තීති සීලපරිපූරණාදිතො පුබ්බවිසෙසතො උළාරතරං අපරං කසිණපරිකම්මාදිවිසෙසං ජානන්තීති අත්ථො.

145. ආරද්ධොති තුට්ඨො. අප්පත්තස්ස පත්තියාති අප්පත්තස්ස අරහත්තස්ස පාපුණනත්ථං. සෙසපදද්වයෙපි අයමෙව අත්ථො. කොමුදිං චාතුමාසිනින්ති පච්ඡිමකත්තිකචාතුමාසපුණ්ණමං. සා හි කුමුදානං අත්ථිතාය කොමුදී, චතුන්නං වස්සිකානං මාසානං පරියොසානත්තා චාතුමාසිනීති වුච්චති. ආගමෙස්සාමීති උදික්ඛිස්සාමි, අජ්ජ අපවාරෙත්වා යාව සා ආගච්ඡති, තාව කත්ථචි අගන්ත්වා ඉධෙව වසිස්සාමීති අත්ථො. ඉති භික්ඛූනං පවාරණසඞ්ගහං අනුජානන්තො එවමාහ.

පවාරණසඞ්ගහො නාම ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන දිය්‍යති කස්ස පනෙස දිය්‍යති, කස්ස න දිය්‍යතීති. අකාරකස්ස තාව බාලපුථුජ්ජනස්ස න දිය්‍යති, තථා ආරද්ධවිපස්සකස්ස චෙව අරියසාවකස්ස ච. යස්ස පන සමථො වා තරුණො හොති විපස්සනා වා, තස්ස දිය්‍යති. භගවාපි තදා භික්ඛූනං චිත්තාචාරං පරිවීමංසන්තො සමථවිපස්සනානං තරුණභාවං ඤත්වා – ‘‘මයි අජ්ජ පවාරෙන්තෙ දිසාසු වස්සංවුට්ඨා භික්ඛූ ඉධ ඔසරිස්සන්ති. තතො ඉමෙ භික්ඛූ වුඩ්ඪතරෙහි භික්ඛූහි සෙනාසනෙ ගහිතෙ විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. සචෙපි චාරිකං පක්කමිස්සාමි, ඉමෙසං වසනට්ඨානං දුල්ලභමෙව භවිස්සති. මයි පන අපවාරෙන්තෙ භික්ඛූපි ඉමං සාවත්ථිං න ඔසරිස්සන්ති, අහම්පි චාරිකං න පක්කමිස්සාමි, එවං ඉමෙසං භික්ඛූනං වසනට්ඨානං අපලිබුද්ධං භවිස්සති. තෙ අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඵාසු විහරන්තා සමථවිපස්සනා ථාමජාතා කත්වා විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං සක්ඛිස්සන්තී’’ති සො තංදිවසං අපවාරෙත්වා කත්තිකපුණ්ණමායං පවාරෙස්සාමීති භික්ඛූනං පවාරණසඞ්ගහං අනුජානි. පවාරණසඞ්ගහස්මිඤ්හි ලද්ධෙ යස්ස නිස්සයපටිපන්නස්ස ආචරියුපජ්ඣායා පක්කමන්ති, සොපි ‘‘සචෙ පතිරූපො නිස්සයදායකො ආගමිස්සති, තස්ස සන්තිකෙ නිස්සයං ගණ්හිස්සාමී’’ති යාව ගිම්හානං පච්ඡිමමාසා වසිතුං ලභති. සචෙපි සට්ඨිවස්සා භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, තස්ස සෙනාසනං ගහෙතුං න ලභන්ති. අයඤ්ච පන පවාරණසඞ්ගහො එකස්ස දින්නොපි සබ්බෙසං දින්නොයෙව හොති.

සාවත්ථිං ඔසරන්තීති භගවතා පවාරණසඞ්ගහො දින්නොති සුතසුතට්ඨානෙයෙව යථාසභාවෙන එකං මාසං වසිත්වා කත්තිකපුණ්ණමාය උපොසථං කත්වා ඔසරන්තෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං. පුබ්බෙනාපරන්ති ඉධ තරුණසමථවිපස්සනාසු කම්මං කත්වා සමථවිපස්සනා ථාමජාතා අකංසු, අයං පුබ්බෙ විසෙසො නාම. තතො සමාහිතෙන චිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා කෙචි සොතාපත්තිඵලං…පෙ… කෙචි අරහත්තං සච්ඡිකරිංසු. අයං අපරො උළාරො විසෙසො නාම.

146. අලන්ති යුත්තං. යොජනගණනානීති එකං යොජනං යොජනමෙව, දසපි යොජනානි යොජනානෙව, තතො උද්ධං යොජනගණනානීති වුච්චන්ති. ඉධ පන යොජනසතම්පි යොජනසහස්සම්පි අධිප්පෙතං. පුටොසෙනාපීති පුටොසං වුච්චති පාථෙය්‍යං. තං පාථෙය්‍යං ගහෙත්වාපි උපසඞ්කමිතුං යුත්තමෙවාති අත්ථො. ‘‘පුටංසෙනා’’තිපි පාඨො, තස්සත්ථො – පුටො අංසෙ අස්සාති පුටංසො, තෙන පුටංසෙන, අංසෙ පාථෙය්‍යපුටං වහන්තෙනාපීති වුත්තං හොති.

147. ඉදානි එවරූපෙහි චරණෙහි සමන්නාගතා එත්ථ භික්ඛූ අත්ථීති දස්සෙතුං සන්ති, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ චතුන්නං සතිපට්ඨානානන්තිආදීනි තෙසං භික්ඛූනං අභිනිවිට්ඨකම්මට්ඨානදස්සනත්ථං වුත්තානි. තත්ථ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ලොකියලොකුත්තරා කථිතා. තත්‍ර හි යෙ භික්ඛූ තස්මිං ඛණෙ මග්ගං භාවෙන්ති, තෙසං ලොකුත්තරා හොන්ති. ආරද්ධවිපස්සකානං ලොකියා. අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයොගන්ති එත්ථ සඤ්ඤාසීසෙන විපස්සනා කථිතා. යස්මා පනෙත්ථ ආනාපානකම්මට්ඨානවසෙන අභිනිවිට්ඨාව බහූ භික්ඛූ, තස්මා සෙසකම්මට්ඨානානි සඞ්ඛෙපෙන කථෙත්වා ආනාපානකම්මට්ඨානං විත්ථාරෙන කථෙන්තො ආනාපානස්සති, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. ඉදං පන ආනාපානකම්මට්ඨානං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතං, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙවස්ස පාළිත්ථො ච භාවනානයො ච වෙදිතබ්බො.

149. කායඤ්ඤතරන්ති පථවීකායාදීසු චතූසු කායෙසු අඤ්ඤතරං වදාමි, වායො කායං වදාමීති අත්ථො. අථ වා රූපායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරොති පඤ්චවීසති රූපකොට්ඨාසා රූපකායො නාම. තෙසු ආනාපානං ඵොට්ඨබ්බායතනෙ සඞ්ගහිතත්තා කායඤ්ඤතරං හොති, තස්මාපි එවමාහ. තස්මාතිහාති යස්මා චතූසු කායෙසු අඤ්ඤතරං වායොකායං, පඤ්චවීසතිරූපකොට්ඨාසෙ වා රූපකායෙ අඤ්ඤතරං ආනාපානං අනුපස්සති, තස්මා කායෙ කායානුපස්සීති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. වෙදනාඤ්ඤතරන්ති තීසු වෙදනාසු අඤ්ඤතරං, සුඛවෙදනං සන්ධායෙතං වුත්තං. සාධුකං මනසිකාරන්ති පීතිපටිසංවෙදිතාදිවසෙන උප්පන්නං සුන්දරමනසිකාරං. කිං පන මනසිකාරො සුඛවෙදනා හොතීති. න හොති, දෙසනාසීසං පනෙතං. යථෙව හි ‘‘අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයොගමනුයුත්තා’’ති එත්ථ සඤ්ඤානාමෙන පඤ්ඤා වුත්තා, එවමිධාපි මනසිකාරනාමෙන වෙදනා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එතස්මිං චතුක්කෙ පඨමපදෙ පීතිසීසෙන වෙදනා වුත්තා, දුතියපදෙ සුඛන්ති සරූපෙනෙව වුත්තා. චිත්තසඞ්ඛාරපදද්වයෙ ‘‘සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා, එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා’’ති (පටි. ම. 1.174) වචනතො ‘‘විතක්කවිචාරෙ ඨපෙත්වා සබ්බෙපි චිත්තසම්පයුත්තකා ධම්මා චිත්තසඞ්ඛාරෙ සඞ්ගහිතා’’ති වචනතො චිත්තසඞ්ඛාරනාමෙන වෙදනා වුත්තා. තං සබ්බං මනසිකාරනාමෙන සඞ්ගහෙත්වා ඉධ ‘‘සාධුකං මනසිකාර’’න්ති ආහ.

එවං සන්තෙපි යස්මා එසා වෙදනා ආරම්මණං න හොති, තස්මා වෙදනානුපස්සනා න යුජ්ජතීති. නො න යුජ්ජති, සතිපට්ඨානවණ්ණනායම්පි හි ‘‘තංතංසුඛාදීනං වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා වෙදනාව වෙදයති, තං පන වෙදනාපවත්තිං උපාදාය ‘අහං වෙදයාමී’ති වොහාරමත්තං හොතී’’ති වුත්තං. අපිච පීතිපටිසංවෙදීතිආදීනං අත්ථවණ්ණනායමෙතස්ස පරිහාරො වුත්තොයෙව. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගෙ –

‘‘ද්වීහාකාරෙහි පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණතො ච අසම්මොහතො ච. කථං ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජති, තස්ස සමාපත්තික්ඛණෙ ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා. කථං අසම්මොහතො (පීති පටිසංවිදිතා හොති)? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං පීතිං ඛයතො වයතො සම්මසති, තස්ස විපස්සනාක්ඛණෙ ලක්ඛණපටිවෙධා අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොති. වුත්තම්පි චෙතං පටිසම්භිදායං ‘දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති, තාය සතියා, තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිසංවිදිතා හොතී’ති. එතෙනෙව නයෙන අවසෙසපදානිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බානී’’ති.

ඉති යථෙව ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීතිසුඛචිත්තසඞ්ඛාරා පටිසංවිදිතා හොන්ති, එවං ඉමිනාපි ඣානසම්පයුත්තෙන වෙදනාසඞ්ඛාතමනසිකාරපටිලාභෙන ආරම්මණතො වෙදනා පටිසංවිදිතා හොති. තස්මා සුවුත්තමෙතං හොති ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී තස්මිං සමයෙ භික්ඛු විහරතී’’ති.

නාහං, භික්ඛවෙ, මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්සාති එත්ථ අයමධිප්පායො – යස්මා චිත්තපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීතිආදිනා නයෙන පවත්තො භික්ඛු කිඤ්චාපි අස්සාසපස්සාසනිමිත්තං ආරම්මණං කරොති, තස්ස පන චිත්තස්ස ආරම්මණෙ සතිඤ්ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා පවත්තනතො චිත්තෙ චිත්තානුපස්සීයෙව නාමෙස හොති. න හි මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්ස ආනාපානස්සතිභාවනා අත්ථි. තස්මා ආරම්මණතො චිත්තපටිසංවිදිතාදිවසෙන චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී තස්මිං සමයෙ භික්ඛු විහරතීති. සො යං තං අභිජ්ඣාදොමනස්සානං පහානං, තං පඤ්ඤාය දිස්වා සාධුකං අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති එත්ථ අභිජ්ඣාය කාමච්ඡන්දනීවරණං, දොමනස්සවසෙන බ්‍යාපාදනීවරණං දස්සිතං. ඉදඤ්හි චතුක්කං විපස්සනාවසෙනෙව වුත්තං, ධම්මානුපස්සනා ච නීවරණපබ්බාදිවසෙන ඡබ්බිධා හොති, තස්සා නීවරණපබ්බං ආදි, තස්සපි ඉදං නීවරණද්වයං ආදි, ඉති ධම්මානුපස්සනාය ආදිං දස්සෙතුං ‘‘අභිජ්ඣාදොමනස්සාන’’න්ති ආහ. පහානන්ති අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතීති එවං පහානකරඤාණං අධිප්පෙතං. තං පඤ්ඤාය දිස්වාති තං අනිච්චවිරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගාඤාණසඞ්ඛාතං පහානඤාණං අපරාය විපස්සනාපඤ්ඤාය, තම්පි අපරායාති එවං විපස්සනාපරම්පරං දස්සෙති. අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති යඤ්ච සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති, යඤ්ච එකතො උපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛතීති ද්විධා අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. තත්ථ සහජාතානම්පි අජ්ඣුපෙක්ඛනා හොති ආරම්මණස්සපි අජ්ඣුපෙක්ඛනා, ඉධ ආරම්මණඅජ්ඣුපෙක්ඛනා අධිප්පෙතා. තස්මාතිහ, භික්ඛවෙති යස්මා අනිච්චානුපස්සී අස්සසිස්සාමීතිආදිනා නයෙන පවත්තො න කෙවලං නීවරණාදිධම්මෙ, අභිජ්ඣාදොමනස්සසීසෙන පන වුත්තානං ධම්මානං පහානඤාණම්පි පඤ්ඤාය දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති, තස්මා ‘‘ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී තස්මිං සමයෙ භික්ඛු විහරතී’’ති වෙදිතබ්බො.

150. පවිචිනතීති අනිච්චාදිවසෙන පවිචිනති. ඉතරං පදද්වයං එතස්සෙව වෙවචනං. නිරාමිසාති නික්කිලෙසා. පස්සම්භතීති කායිකචෙතසිකදරථපටිප්පස්සද්ධියා කායොපි චිත්තම්පි පස්සම්භති. සමාධියතීති සම්මා ඨපියති, අප්පනාපත්තං විය හොති. අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති සහජාතඅජ්ඣුපෙක්ඛනාය අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති.

එවං චුද්දසවිධෙන කායපරිග්ගාහකස්ස භික්ඛුනො තස්මිං කායෙ සති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, සතියා සම්පයුත්තං ඤාණං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තංසම්පයුත්තමෙව කායිකචෙතසිකවීරියං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පීති, පස්සද්ධි, චිත්තෙකග්ගතා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ඉමෙසං ඡන්නං සම්බොජ්ඣඞ්ගානං අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතො මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යථෙව හි සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු සාරථිනො ‘‘අයං ඔලීයතී’’ති තුදනං වා, ‘‘අයං අතිධාවතී’’ති ආකඩ්ඪනං වා නත්ථි, කෙවලං එවං පස්සමානස්ස ඨිතාකාරොව හොති, එවමෙව ඉමෙසං ඡන්නං සම්බොජ්ඣඞ්ගානං අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතො මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො නාම හොති. එත්තාවතා කිං කථිතං? එකචිත්තක්ඛණිකා නානාරසලක්ඛණා විපස්සනාසම්බොජ්ඣඞ්ගා නාම කථිතා.

152. විවෙකනිස්සිතන්තිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. එත්ථ පන ආනාපානපරිග්ගාහිකා සති ලොකියා හොති, ලොකියා ආනාපානා ලොකියසතිපට්ඨානං පරිපූරෙන්ති, ලොකියා සතිපට්ඨානා ලොකුත්තරබොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්ති, ලොකුත්තරා බොජ්ඣඞ්ගා විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානං පරිපූරෙන්ති. ඉති ලොකියස්ස ආගතට්ඨානෙ ලොකියං කථිතං, ලොකුත්තරස්ස ආගතට්ඨානෙ ලොකුත්තරං කථිතන්ති. ථෙරො පනාහ ‘‘අඤ්ඤත්ථ එවං හොති, ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ලොකුත්තරං උපරි ආගතං, ලොකියා ආනාපානා ලොකියසතිපට්ඨානෙ පරිපූරෙන්ති, ලොකියා සතිපට්ඨානා ලොකියෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්ති, ලොකියා බොජ්ඣඞ්ගා ලොකුත්තරං විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානං පරිපූරෙන්ති, විජ්ජාවිමුත්තිපදෙන හි ඉධ විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානං අධිප්පෙත’’න්ති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ආනාපානස්සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.