1. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා

1. එවං මෙ සුතන්ති දෙවදහසුත්තං. තත්ථ දෙවදහං නාමාති දෙවා වුච්චන්ති රාජානො, තත්ථ ච සක්‍යරාජූනං මඞ්ගලපොක්ඛරණී අහොසි පාසාදිකා ආරක්ඛසම්පන්නා, සා දෙවානං දහත්තා ‘‘දෙවදහ’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. තදුපාදාය සොපි නිගමො දෙවදහන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. භගවා තං නිගමං නිස්සාය ලුම්බිනිවනෙ විහරති. සබ්බං තං පුබ්බෙකතහෙතූති පුබ්බෙ කතකම්මපච්චයා. ඉමිනා කම්මවෙදනඤ්ච කිරියවෙදනඤ්ච පටික්ඛිපිත්වා එකං විපාකවෙදනමෙව සම්පටිච්ඡන්තීති දස්සෙති. එවං වාදිනො, භික්ඛවෙ, නිගණ්ඨාති ඉමිනා පුබ්බෙ අනියමෙත්වා වුත්තං නියමෙත්වා දස්සෙති.

අහුවම්හෙව මයන්ති ඉදං භගවා තෙසං අජානනභාවං ජානන්තොව කෙවලං කලිසාසනං ආරොපෙතුකාමො පුච්ඡති. යෙ හි ‘‘මයං අහුවම්හා’’තිපි න ජානන්ති, තෙ කථං කම්මස්ස කතභාවං වා අකතභාවං වා ජානිස්සන්ති. උත්තරිපුච්ඡායපි එසෙව නයො.

2. එවං සන්තෙති චූළදුක්ඛක්ඛන්ධෙ (ම. නි. 1.179-180) මහානිගණ්ඨස්ස වචනෙ සච්චෙ සන්තෙති අත්ථො, ඉධ පන එත්තකස්ස ඨානස්ස තුම්හාකං අජානනභාවෙ සන්තෙති අත්ථො. න කල්ලන්ති න යුත්තං.

3. ගාළ්හූපලෙපනෙනාති බහලූපලෙපනෙන, පුනප්පුනං විසරඤ්ජිතෙන, න පන ඛලියා ලිත්තෙන විය. එසනියාති එසනිසලාකාය අන්තමසො නන්තකවට්ටියාපි. එසෙය්‍යාති ගම්භීරං වා උත්තානං වාති වීමංසෙය්‍ය. අගදඞ්ගාරන්ති ඣාමහරීතකස්ස වා ආමලකස්ස වා චුණ්ණං. ඔදහෙය්‍යාති පක්ඛිපෙය්‍ය. අරොගොතිආදි මාගණ්ඩියසුත්තෙ (ම. නි. 2.213) වුත්තමෙව.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං, සල්ලෙන විද්ධස්ස හි විද්ධකාලෙ වෙදනාය පාකටකාලො විය ඉමෙසං ‘‘මයං පුබ්බෙ අහුවම්හා වා නො වා, පාපකම්මං අකරම්හා වා නො වා, එවරූපං වා පාපං කරම්හා’’ති ජානනකාලො සියා. වණමුඛස්ස පරිකන්තනාදීසු චතූසු කාලෙසු වෙදනාය පාකටකාලො විය ‘‘එත්තකං වා නො දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං, එත්තකෙ වා නිජ්ජිණ්ණෙ සබ්බමෙව දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං භවිස්සති, සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨිතා නාම භවිස්සාමා’’ති ජානනකාලො සියා. අපරභාගෙ ඵාසුභාවජානනකාලො විය දිට්ඨෙව ධම්මෙ අකුසලානං ධම්මානං පහානාය කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ජානනකාලො සියා. එවමෙත්ථ එකාය උපමාය තයො අත්ථා, චතූහි උපමාහි එකො අත්ථො පරිදීපිතො.

4. ඉමෙ පන තතො එකම්පි න ජානන්ති, විරජ්ඣිත්වා ගතෙ සල්ලෙ අවිද්ධොව ‘‘විද්ධොසි මයා’’ති පච්චත්ථිකස්ස වචනප්පමාණෙනෙව ‘‘විද්ධොස්මී’’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා දුක්ඛප්පත්තපුරිසො විය කෙවලං මහානිගණ්ඨස්ස වචනප්පමාණෙන සබ්බමෙතං සද්දහන්තා එවං සල්ලොපමාය භගවතා නිග්ගහිතා පච්චාහරිතුං අසක්කොන්තා යථා නාම දුබ්බලො සුනඛො මිගං උට්ඨාපෙත්වා සාමිකස්ස අභිමුඛං කරිත්වා අත්තනා ඔසක්කති, එවං මහානිගණ්ඨස්ස මත්ථකෙ වාදං පක්ඛිපන්තා නිගණ්ඨො, ආවුසොතිආදීමාහංසු.

5. අථ නෙ භගවා සාචරියකෙ නිග්ගණ්හන්තො පඤ්ච ඛො ඉමෙතිආදිමාහ. තත්‍රායස්මන්තානන්ති තෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු ආයස්මන්තානං. කා අතීතංසෙ සත්ථරි සද්ධාති අතීතංසවාදිම්හි සත්ථරි කා සද්ධා. යා අතීතවාදං සද්දහන්තානං තුම්හාකං මහානිගණ්ඨස්ස සද්ධා, සා කතමා? කිං භූතත්ථා අභූතත්ථා, භූතවිපාකා අභූතවිපාකාති පුච්ඡති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සහධම්මිකන්ති සහෙතුකං සකාරණං. වාදපටිහාරන්ති පච්චාගමනකවාදං. එත්තාවතා තෙසං ‘‘අපනෙථ සද්ධං, සබ්බදුබ්බලා එසා’’ති සද්ධාඡෙදකවාදං නාම දස්සෙති.

6. අවිජ්ජා අඤ්ඤාණාති අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණෙන. සම්මොහාති සම්මොහෙන. විපච්චෙථාති විපරීතතො සද්දහථ, විපල්ලාසග්ගාහං වා ගණ්හථාති අත්ථො.

7. දිට්ඨධම්මවෙදනීයන්ති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකදායකං. උපක්කමෙනාති පයොගෙන. පධානෙනාති වීරියෙන. සම්පරායවෙදනීයන්ති දුතියෙ වා තතියෙ වා අත්තභාවෙ විපාකදායකං. සුඛවෙදනීයන්ති ඉට්ඨාරම්මණවිපාකදායකං කුසලකම්මං. විපරීතං දුක්ඛවෙදනීයං. පරිපක්කවෙදනීයන්ති පරිපක්කෙ නිප්ඵන්නෙ අත්තභාවෙ වෙදනීයං, දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්සෙවෙතං අධිවචනං. අපරිපක්කවෙදනීයන්ති අපරිපක්කෙ අත්තභාවෙ වෙදනීයං, සම්පරායවෙදනීයස්සෙවෙතං අධිවචනං. එවං සන්තෙපි අයමෙත්ථ විසෙසො – යං පඨමවයෙ කතං පඨමවයෙ වා මජ්ඣිමවයෙ වා පච්ඡිමවයෙ වා විපාකං දෙති, මජ්ඣිමවයෙ කතං මජ්ඣිමවයෙ වා පච්ඡිමවයෙ වා විපාකං දෙති, පච්ඡිමවයෙ කතං තත්ථෙව විපාකං දෙති, තං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං නාම. යං පන සත්තදිවසබ්භන්තරෙ විපාකං දෙති, තං පරිපක්කවෙදනීයං නාම. තං කුසලම්පි හොති අකුසලම්පි.

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – පුණ්ණො නාම කිර දුග්ගතමනුස්සො රාජගහෙ සුමනසෙට්ඨිං නිස්සාය වසති. තමෙනං එකදිවසං නගරම්හි නක්ඛත්තෙ සඞ්ඝුට්ඨෙ සෙට්ඨි ආහ – ‘‘සචෙ අජ්ජ කසිස්සසි, ද්වෙ ච ගොණෙ නඞ්ගලඤ්ච ලභිස්සසි. කිං නක්ඛත්තං කීළිස්සසි, කසිස්සසී’’ති. කිං මෙ නක්ඛත්තෙන, කසිස්සාමීති? තෙන හි යෙ ගොණෙ ඉච්ඡසි, තෙ ගහෙත්වා කසාහීති. සො කසිතුං ගතො. තං දිවසං සාරිපුත්තත්ථෙරො නිරොධා වුට්ඨාය ‘‘කස්ස සඞ්ගහං කරොමී’’ති? ආවජ්ජන්තො පුණ්ණං දිස්වා පත්තචීවරං ආදාය තස්ස කසනට්ඨානං ගතො. පුණ්ණො කසිං ඨපෙත්වා ථෙරස්ස දන්තකට්ඨං දත්වා මුඛොදකං අදාසි. ථෙරො සරීරං පටිජග්ගිත්වා කම්මන්තස්ස අවිදූරෙ නිසීදි භත්තාභිහාරං ඔලොකෙන්තො. අථස්ස භරියං භත්තං ආහරන්තිං දිස්වා අන්තරාමග්ගෙයෙව අත්තානං දස්සෙසි.

සා සාමිකස්ස ආහටභත්තං ථෙරස්ස පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පුන ගන්ත්වා අඤ්ඤං භත්තං සම්පාදෙත්වා දිවා අගමාසි. පුණ්ණො එකවාරං කසිත්වා නිසීදි. සාපි භත්තං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තී ආහ – ‘‘සාමි පාතොව තෙ භත්තං ආහරියිත්ථ, අන්තරාමග්ගෙ පන සාරිපුත්තත්ථෙරං දිස්වා තං තස්ස දත්වා අඤ්ඤං පචිත්වා ආහරන්තියා මෙ උස්සූරො ජාතො, මා කුජ්ඣි සාමී’’ති. භද්දකං තෙ භද්දෙ කතං, මයා ථෙරස්ස පාතොව දන්තකට්ඨඤ්ච මුඛොදකඤ්ච දින්නං, අම්හාකංයෙවානෙන පිණ්ඩපාතොපි පරිභුත්තො, අජ්ජ ථෙරෙන කතසමණධම්මස්ස මයං භාගිනො ජාතාති චිත්තං පසාදෙසි. එකවාරං කසිතට්ඨානං සුවණ්ණමෙව අහොසි. සො භුඤ්ජිත්වා කසිතට්ඨානං ඔලොකෙන්තො විජ්ජොතමානං දිස්වා උට්ඨාය යට්ඨියා පහරිත්වා රත්තසුවණ්ණභාවං ජානිත්වා ‘‘රඤ්ඤො අකථෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න සක්කා’’ති ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තං සබ්බං සකටෙහි ආහරාපෙත්වා රාජඞ්ගණෙ රාසිං කාරෙත්වා ‘‘කස්සිමස්මිං නගරෙ එත්තකං සුවණ්ණං අත්ථී’’ති පුච්ඡි. කස්සචි නත්ථීති ච වුත්තෙ සෙට්ඨිට්ඨානමස්ස අදාසි. සො පුණ්ණසෙට්ඨි නාම ජාතො.

අපරම්පි වත්ථු – තස්මිංයෙව රාජගහෙ කාළවෙළියො නාම දුග්ගතො අත්ථි. තස්ස භරියා පණ්ණම්බිලයාගුං පචි. මහාකස්සපත්ථෙරො නිරොධා වුට්ඨාය ‘‘කස්ස සඞ්ගහං කරොමී’’ති ආවජ්ජන්තො තං දිස්වා ගන්ත්වා ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. සා පත්තං ගහෙත්වා සබ්බං තත්ථ පක්ඛිපිත්වා ථෙරස්ස අදාසි, ථෙරො විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු උපනාමෙසි. සත්ථා අත්තනො යාපනමත්තං ගණ්හි, සෙසං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං පහොසි. කාළවළියොපි තං ඨානං පත්තො චූළකං ලභි. මහාකස්සපො සත්ථාරං කාළවළියස්ස විපාකං පුච්ඡි. සත්ථා ‘‘ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ සෙට්ඨිච්ඡත්තං ලභිස්සතී’’ති ආහ. කාළවළියො තං කථං සුත්වා ගන්ත්වා භරියාය ආරොචෙසි.

තදා ච රාජා නගරං අනුසඤ්චරන්තො බහිනගරෙ ජීවසූලෙ නිසින්නං පුරිසං අද්දස. පුරිසො රාජානං දිස්වා උච්චාසද්දං අකාසි ‘‘තුම්හාකං මෙ භුඤ්ජනභත්තං පහිණථ දෙවා’’ති. රාජා ‘‘පෙසෙස්සාමී’’ති වත්වා සායමාසභත්තෙ උපනීතෙ සරිත්වා ‘‘ඉමං හරිතුං සමත්ථං ජානාථා’’ති ආහ, නගරෙ සහස්සභණ්ඩිකං චාරෙසුං. තතියවාරෙ කාළවළියස්ස භරියා අග්ගහෙසි. අථ නං රඤ්ඤො දස්සෙසුං, සා පුරිසවෙසං ගහෙත්වා පඤ්චාවුධසන්නද්ධා භත්තපාතිං ගහෙත්වා නගරා නික්ඛමි. බහිනගරෙ තාලෙ අධිවත්ථො දීඝතාලො නාම යක්ඛො තං රුක්ඛමූලෙන ගච්ඡන්තිං දිස්වා ‘‘තිට්ඨ තිට්ඨ භක්ඛොසි මෙ’’ති ආහ. නාහං තව භක්ඛො, රාජදූතො අහන්ති. කත්ථ ගච්ඡසීති. ජීවසූලෙ නිසින්නස්ස පුරිසස්ස සන්තිකන්ති. මමපි එකං සාසනං හරිතුං සක්ඛිස්සසීති. ආම සක්ඛිස්සාමීති. ‘‘දීඝතාලස්ස භරියා සුමනදෙවරාජධීතා කාළී පුත්තං විජාතා’’ති ආරොචෙය්‍යාසි. ඉමස්මිං තාලමූලෙ සත්ත නිධිකුම්භියො අත්ථි, තා ත්වං ගණ්හෙය්‍යාසීති. සා ‘‘දීඝතාලස්ස භරියා සුමනදෙවරාජධීතා කාළී පුත්තං විජාතා’’ති උග්ඝොසෙන්තී අගමාසි.

සුමනදෙවො යක්ඛසමාගමෙ නිසින්නො සුත්වා ‘‘එකො මනුස්සො අම්හාකං පියපවත්තිං ආහරති, පක්කොසථ න’’න්ති සාසනං සුත්වා පසන්නො ‘‘ඉමස්ස රුක්ඛස්ස පරිමණ්ඩලච්ඡායාය ඵරණට්ඨානෙ නිධිකුම්භියො තුය්හං දම්මී’’ති ආහ. ජීවසූලෙ නිසින්නපුරිසො භත්තං භුඤ්ජිත්වා මුඛපුඤ්ඡනකාලෙ ඉත්ථිඵස්සොති ඤත්වා චූළාය ඩංසි, සා අසිනා අත්තනො චූළං ඡින්දිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකංයෙව ගතා. රාජා භත්තභොජිතභාවො කථං ජානිතබ්බොති? චූළසඤ්ඤායාති වත්වා රඤ්ඤො ආචික්ඛිත්වා තං ධනං ආහරාපෙසි. රාජා අඤ්ඤස්ස එත්තකං ධනං නාම අත්ථීති. නත්ථි දෙවාති. රාජා තස්සා පතිං තස්මිං නගරෙ ධනසෙට්ඨිං අකාසි. මල්ලිකායපි දෙවියා වත්ථු කථෙතබ්බං. ඉමානි තාව කුසලකම්මෙ වත්ථූනි.

නන්දමාණවකො පන උප්පලවණ්ණාය ථෙරියා විප්පටිපජ්ජි, තස්ස මඤ්චතො උට්ඨාය නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්තස්ස මහාපථවී භිජ්ජිත්වා ඔකාසමදාසි, තත්ථෙව මහානරකං පවිට්ඨො. නන්දොපි ගොඝාතකො පණ්ණාස වස්සානි ගොඝාතකකම්මං කත්වා එකදිවසං භොජනකාලෙ මංසං අලභන්තො එකස්ස ජීවමානකගොණස්ස ජිව්හං ඡින්දිත්වා අඞ්ගාරෙසු පචාපෙත්වා ඛාදිතුං ආරද්ධො. අථස්ස ජිව්හා මූලෙ ඡිජ්ජිත්වා භත්තපාතියංයෙව පතිතා, සො විරවන්තො කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්ති. නන්දොපි යක්ඛො අඤ්ඤෙන යක්ඛෙන සද්ධිං ආකාසෙන ගච්ඡන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරං නවොරොපිතෙහි කෙසෙහි රත්තිභාගෙ අබ්භොකාසෙ නිසින්නං දිස්වා සීසෙ පහරිතුකාමො ඉතරස්ස යක්ඛස්ස ආරොචෙත්වා තෙන වාරියමානොපි පහාරං දත්වා ඩය්හාමි ඩය්හාමීති විරවන්තො තස්මිංයෙව ඨානෙ භූමිං පවිසිත්වා මහානිරයෙ නිබ්බත්තොති ඉමානි අකුසලකම්මෙ වත්ථූනි.

යං පන අන්තමසො මරණසන්තිකෙපි කතං කම්මං භවන්තරෙ විපාකං දෙති, තං සබ්බං සම්පරායවෙදනීයං නාම. තත්ථ යො අපරිහීනස්ස ඣානස්ස විපාකො නිබ්බත්තිස්සති, සො ඉධ නිබ්බත්තිතවිපාකොති වුත්තො. තස්ස මූලභූතං කම්මං නෙව දිට්ඨධම්මවෙදනීයං න සම්පරායවෙදනීයන්ති, න විචාරිතං, කිඤ්චාපි න විචාරිතං, සම්පරායවෙදනීයමෙව පනෙතන්ති වෙදිතබ්බං. යො පඨමමග්ගාදීනං භවන්තරෙ ඵලසමාපත්තිවිපාකො, සො ඉධ නිබ්බත්තිතගුණොත්වෙව වුත්තො. කිඤ්චාපි එවං වුත්තො, මග්ගකම්මං පන පරිපක්කවෙදනීයන්ති වෙදිතබ්බං. මග්ගචෙතනායෙව හි සබ්බලහුං ඵලදායිකා අනන්තරඵලත්තාති.

8. බහුවෙදනීයන්ති සඤ්ඤාභවූපගං. අප්පවෙදනීයන්ති අසඤ්ඤාභවූපගං. සවෙදනීයන්ති සවිපාකං කම්මං. අවෙදනීයන්ති අවිපාකං කම්මං. එවං සන්තෙති ඉමෙසං දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනං කම්මානං උපක්කමෙන සම්පරායවෙදනීයාදි භාවකාරණස්ස අලාභෙ සති. අඵලොති නිප්ඵලො නිරත්ථකොති. එත්තාවතා අනිය්‍යානිකසාසනෙ පයොගස්ස අඵලතං දස්සෙත්වා පධානච්ඡෙදකවාදො නාම දස්සිතොති වෙදිතබ්බො. සහධම්මිකා වාදානුවාදාති පරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණා හුත්වා නිගණ්ඨානං වාදා ච අනුවාදා ච. ගාරය්හං ඨානං ආගච්ඡන්තීති විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං කාරණං ආගච්ඡන්ති. ‘‘වාදානුප්පත්තා ගාරය්හට්ඨානා’’තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – පරෙහි වුත්තෙන කාරණෙන සකාරණා නිගණ්ඨානං වාදං අනුප්පත්තා තං වාදං සොසෙන්තා මිලාපෙන්තා දුක්කටකම්මකාරිනොතිආදයො දස ගාරය්හට්ඨානා ආගච්ඡන්ති.

9. සඞ්ගතිභාවහෙතූති නියතිභාවකාරණා. පාපසඞ්ගතිකාති පාපනියතිනො. අභිජාතිහෙතූති ඡළභිජාතිහෙතු.

10. එවං නිගණ්ඨානං උපක්කමස්ස අඵලතං දස්සෙත්වා ඉදානි නිය්‍යානිකසාසනෙ උපක්කමස්ස වීරියස්ස ච සඵලතං දස්සෙතුං කථඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනද්ධභූතන්ති අනධිභූතං. දුක්ඛෙන අනධිභූතො නාම මනුස්සත්තභාවො වුච්චති, න තං අද්ධභාවෙති නාභිභවතීති අත්ථො. තම්පි නානප්පකාරාය දුක්කරකාරිකාය පයොජෙන්තො දුක්ඛෙන අද්ධභාවෙති නාම. යෙ පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා ආරඤ්ඤකා වා හොන්ති රුක්ඛමූලිකාදයො වා, තෙ දුක්ඛෙන න අද්ධභාවෙන්ති නාම. නිය්‍යානිකසාසනස්මිඤ්හි වීරියං සම්මාවායාමො නාම හොති.

ථෙරො පනාහ – යො ඉස්සරකුලෙ නිබ්බත්තො සත්තවස්සිකො හුත්වා අලඞ්කතප්පටියත්තො පිතුඅඞ්කෙ නිසින්නො ඝරෙ භත්තකිච්චං කත්වා නිසින්නෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන අනුමොදනාය කරියමානාය තිස්සො සම්පත්තියො දස්සෙත්වා සච්චෙසු පකාසිතෙසු අරහත්තං පාපුණාති, මාතාපිතූහි වා ‘‘පබ්බජිස්සසි තාතා’’ති වුත්තො ‘‘ආම පබ්බජිස්සාමී’’ති වත්වා න්හාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා විහාරං නීතො තචපඤ්චකං උග්ගණ්හිත්වා නිසින්නො කෙසෙසු ඔහාරියමානෙසු ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පාපුණාති, නවපබ්බජිතො වා පන මනොසිලාතෙලමක්ඛිතෙන සීසෙන පුනදිවසෙ මාතාපිතූහි පෙසිතං කාජභත්තං භුඤ්ජිත්වා විහාරෙ නිසින්නොව අරහත්තං පාපුණාති, අයං න දුක්ඛෙන අත්තානං අද්ධභාවෙති නාම. අයං පන උක්කට්ඨසක්කාරො. යො දාසිකුච්ඡියං නිබ්බත්තො අන්තමසො රජතමුද්දිකම්පි පිළන්ධිත්වා ගොරකපියඞ්ගුමත්තෙනාපි සරීරං විලිම්පෙත්වා ‘‘පබ්බාජෙථ න’’න්ති නීතො ඛුරග්ගෙ වා පුනදිවසෙ වා අරහත්තං පාපුණාති, අයම්පි න අනද්ධභූතං අත්තානං දුක්ඛෙන අද්ධභාවෙති නාම.

ධම්මිකං සුඛං නාම සඞ්ඝතො වා ගණතො වා උප්පන්නං චතුපච්චයසුඛං. අනධිමුච්ඡිතොති තණ්හාමුච්ඡනාය අමුච්ඡිතො. ධම්මිකඤ්හි සුඛං න පරිච්චජාමීති න තත්ථ ගෙධො කාතබ්බො. සඞ්ඝතො හි උප්පන්නං සලාකභත්තං වා වස්සාවාසිකං වා ‘‘ඉදමත්ථං එත’’න්ති පරිච්ඡින්දිත්වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ භික්ඛූනං අන්තරෙ පරිභුඤ්ජන්තො පත්තන්තරෙ පදුමං විය සීලසමාධිවිපස්සනාමග්ගඵලෙහි වඩ්ඪති. ඉමස්සාති පච්චුප්පන්නානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං මූලභූතස්ස. දුක්ඛනිදානස්සාති තණ්හාය. සා හි පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛස්ස නිදානං. සඞ්ඛාරං පදහතොති සම්පයොගවීරියං කරොන්තස්ස. විරාගො හොතීති මග්ගෙන විරාගො හොති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘සඞ්ඛාරපධානෙන මෙ ඉමස්ස දුක්ඛනිදානස්ස විරාගො හොතී’’ති එවං පජානාතීති ඉමිනා සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා කථිතා. දුතියවාරෙන තස්ස සම්පයොගවීරියස්ස මජ්ඣත්තතාකාරො කථිතො. සො යස්ස හි ඛ්වාස්සාති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – සො පුග්ගලො යස්ස දුක්ඛනිදානස්ස සඞ්ඛාරපධානෙන විරාගො හොති, සඞ්ඛාරං තත්ථ පදහති, මග්ගපධානෙන පදහති. යස්ස පන දුක්ඛනිදානස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛතො උපෙක්ඛං භාවෙන්තස්ස විරාගො හොති, උපෙක්ඛං තත්ථ භාවෙති, මග්ගභාවනාය භාවෙති. තස්සාති තස්ස පුග්ගලස්ස.

11. පටිබද්ධචිත්තොති ඡන්දරාගෙන බද්ධචිත්තො. තිබ්බච්ඡන්දොති බහලච්ඡන්දො. තිබ්බාපෙක්ඛොති බහලපත්ථනො. සන්තිට්ඨන්තින්ති එකතො තිට්ඨන්තිං. සඤ්ජග්ඝන්තින්ති මහාහසිතං හසමානං. සංහසන්තින්ති සිතං කුරුමානං.

එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙති එත්ථ ඉදං ඔපම්මවිභාවනං – එකො හි පුරිසො එකිස්සා ඉත්ථියා සාරත්තො ඝාසච්ඡාදනමාලාලඞ්කාරාදීනි දත්වා ඝරෙ වාසෙති. සා තං අතිචරිත්වා අඤ්ඤං සෙවති. සො ‘‘නූන අහං අස්සා අනුරූපං සක්කාරං න කරොමී’’ති සක්කාරං වඩ්ඪෙසි. සා භිය්‍යොසොමත්තාය අතිචරතියෙව. සො – ‘‘අයං සක්කරියමානාපි අතිචරතෙව, ඝරෙ මෙ වසමානා අනත්ථම්පි කරෙය්‍ය, නීහරාමි න’’න්ති පරිසමජ්ඣෙ අලංවචනීයං කත්වා ‘‘මා පුන ගෙහං පාවිසී’’ති විස්සජ්ජෙසි. සා කෙනචි උපායෙන තෙන සද්ධිං සන්ථවං කාතුං අසක්කොන්තී නටනච්චකාදීහි සද්ධිං විචරති. තස්ස පුරිසස්ස තං දිස්වා නෙව උප්පජ්ජති දොමනස්සං, සොමනස්සං පන උප්පජ්ජති.

තත්ථ පුරිසස්ස ඉත්ථියා සාරත්තකාලො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො අත්තභාවෙ ආලයො. ඝාසච්ඡාදනාදීනි දත්වා ඝරෙ වසාපනකාලො විය අත්තභාවස්ස පටිජග්ගනකාලො. තස්සා අතිචරණකාලො විය ජග්ගියමානස්සෙව අත්තභාවස්ස පිත්තපකොපාදීනං වසෙන සාබාධතා. ‘‘අත්තනො අනුරූපං සක්කාරං අලභන්තී අතිචරතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා සක්කාරවඩ්ඪනං විය ‘‘භෙසජ්ජං අලභන්තො එවං හොතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා භෙසජ්ජකරණකාලො. සක්කාරෙ වඩ්ඪිතෙපි පුන අතිචරණං විය පිත්තාදීසු එකස්ස භෙසජ්ජෙ කරියමානෙ සෙසානං පකොපවසෙන පුන සාබාධතා. පරිසමජ්ඣෙ අලංවචනීයං කත්වා ගෙහා නික්කඩ්ඪනං විය ‘‘ඉදානි තෙ නාහං දාසො න කම්මකරො, අනමතග්ගෙ සංසාරෙ තංයෙව උපට්ඨහන්තො විචරිං, කො මෙ තයා අත්ථො, ඡිජ්ජ වා භිජ්ජ වා’’ති තස්මිං අනපෙක්ඛතං ආපජ්ජිත්වා වීරියං ථිරං කත්වා මග්ගෙන කිලෙසසමුග්ඝාතනං. නටනච්චකාදීහි නච්චමානං විචරන්තිං දිස්වා යථා තස්ස පුරිසස්ස දොමනස්සං න උප්පජ්ජති, සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජති, එවමෙව ඉමස්ස භික්ඛුනො අරහත්තං පත්තස්ස පිත්තපකොපාදීනං වසෙන ආබාධිකං අත්තභාවං දිස්වා දොමනස්සං න උප්පජ්ජති, ‘‘මුච්චිස්සාමි වත ඛන්ධපරිහාරදුක්ඛතො’’ති සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජතීති. අයං පන උපමා ‘‘පටිබද්ධචිත්තස්ස දොමනස්සං උප්පජ්ජති, අප්පටිබද්ධචිත්තස්ස නත්ථෙතන්ති ඤත්වා ඉත්ථියා ඡන්දරාගං පජහති, එවමයං භික්ඛු සඞ්ඛාරං වා පදහන්තස්ස උපෙක්ඛං වා භාවෙන්තස්ස දුක්ඛනිදානං පහීයති, නො අඤ්ඤථාති ඤත්වා තදුභයං සම්පාදෙන්තො දුක්ඛනිදානං පජහතී’’ති එතමත්ථං විභාවෙතුං ආගතාති වෙදිතබ්බා.

12. යථා සුඛං ඛො මෙ විහරතොති යෙන සුඛෙන විහරිතුං ඉච්ඡාමි තෙන, මෙ විහරතො. පදහතොති පෙසෙන්තස්ස. එත්ථ ච යස්ස සුඛා පටිපදා අසප්පායා, සුඛුමචීවරානි ධාරෙන්තස්ස පාසාදිකෙ සෙනාසනෙ වසන්තස්ස චිත්තං වික්ඛිපති, දුක්ඛා පටිපදා සප්පායා, ඡින්නභින්නානි ථූලචීවරානි ධාරෙන්තස්ස සුසානරුක්ඛමූලාදීසු වසන්තස්ස චිත්තං එකග්ගං හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං, උසුකාරො විය හි ජාතිජරාමරණභීතො යොගී දට්ඨබ්බො, වඞ්කකුටිලජිම්හතෙජනං විය වඞ්කකුටිලජිම්හචිත්තං, ද්වෙ අලාතා විය කායිකචෙතසිකවීරියං, තෙජනං උජුං කරොන්තස්ස කඤ්ජිකතෙලං විය සද්ධා, නමනදණ්ඩකො විය ලොකුත්තරමග්ගො, උස්සුකාරස්ස වඞ්කකුටිලජිම්හතෙජනං කඤ්ජිකතෙලෙන සිනෙහෙත්වා අලාතෙසු තාපෙත්වා නමනදණ්ඩකෙන උජුකරණං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො වඞ්කකුටිලජිම්හචිත්තං සද්ධාය සිනෙහෙත්වා කායිකචෙතසිකවීරියෙන තාපෙත්වා ලොකුත්තරමග්ගෙන උජුකරණං, උසුකාරස්සෙව එවං උජුකතෙන තෙජනෙන සපත්තං විජ්ඣිත්වා සම්පත්තිඅනුභවනං විය ඉමස්ස යොගිනො තථා උජුකතෙන චිත්තෙන කිලෙසගණං විජ්ඣිත්වා පාසාදිකෙ සෙනාසනෙ නිරොධවරතලගතස්ස ඵලසමාපත්තිසුඛානුභවනං දට්ඨබ්බං. ඉධ තථාගතො සුඛාපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤභික්ඛුනො, දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤභික්ඛුනො ච පටිපත්තියො කථිතා, ඉතරෙසං ද්වින්නං න කථිතා, තා කථෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. ඉමාසු වා ද්වීසු කථිතාසු ඉතරාපි කථිතාව හොන්ති, ආගමනීයපටිපදා පන න කථිතා, තං කථෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. සහාගමනීයාපි වා පටිපදා කථිතාව, අදස්සිතං පන එකං බුද්ධුප්පාදං දස්සෙත්වා එකස්ස කුලපුත්තස්ස නික්ඛමනදෙසනං අරහත්තෙන විනිවට්ටෙස්සාමීති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

දෙවදහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.