8. වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනා
454. එවං මෙ සුතන්ති වාසෙට්ඨසුත්තං. තත්ථ ඉච්ඡානඞ්ගලවනසණ්ඩෙති ඉච්ඡානඞ්ගලගාමස්ස අවිදූරෙ වනසණ්ඩෙ. චඞ්කීති ආදයො පඤ්චපි ජනා රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස කොසලස්ස පුරොහිතා එව. අඤ්ඤෙ ච අභිඤ්ඤාතාති අඤ්ඤෙ ච බහූ අභිඤ්ඤාතා බ්‍රාහ්මණා. තෙ කිර ඡට්ඨෙ ඡට්ඨෙ මාසෙ ද්වීසු ඨානෙසු සන්නිපතන්ති. යදා ජාතිං සොධෙතුකාමා හොන්ති, තදා පොක්ඛරසාතිස්ස සන්තිකෙ ජාතිසොධනත්ථං උක්කට්ඨාය සන්නිපතන්ති. යදා මන්තෙ සොධෙතුකාමා හොන්ති, තදා ඉච්ඡානඞ්ගලෙ සන්නිපතන්ති. ඉමස්මිං කාලෙ මන්තසොධනත්ථං සන්නිපතිංසු. අයමන්තරා කථාති යං අත්තනො සහායකභාවානුරූපං කථං කථෙන්තා අනුවිචරිංසු, තස්සා කථාය අන්තරා අයමඤ්ඤා කථා උදපාදි. සීලවාති ගුණවා. වත්තසම්පන්නොති ආචාරසම්පන්නො.
455. අනුඤ්ඤාතපටිඤ්ඤාතාති සික්ඛිතා තුම්හෙති එවං ආචරියෙහි අනුඤ්ඤාතා, ආම ආචරිය සික්ඛිතම්හාති එවං සයඤ්ච පටිඤ්ඤාතා. අස්මාති භවාම. අහං පොක්ඛරසාතිස්ස, තාරුක්ඛස්සායං මාණවොති අහං පොක්ඛරසාතිස්ස ජෙට්ඨන්තෙවාසී අග්ගසිස්සො, අයං තාරුක්ඛස්සාති දීපෙති.
තෙවිජ්ජානන්ති තිවෙදානං බ්‍රාහ්මණානං. යදක්ඛාතන්ති යං අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච එකං පදම්පි අක්ඛාතං. තත්‍ර කෙවලිනොස්මසෙති තං සකලං ජානනතො තත්ථ නිට්ඨාගතම්හාති අත්ථො. ඉදානි තං කෙවලිභාවං ආවිකරොන්තො පදකස්මාතිආදිමාහ. තත්ථ ජප්පෙ ආචරියසාදිසාති කථනට්ඨානෙ මයං ආචරියසදිසායෙව.
කම්මුනාති දසකුසලකම්මපථකම්මුනා. අයඤ්හි පුබ්බෙ සත්තවිධං කායවචීකම්මං සන්ධාය ‘‘යතො ඛො, භො, සීලවා හොතී’’ති ආහ, තිවිධං මනොකම්මං සන්ධාය ‘‘වත්තසම්පන්නො’’ති. තෙන සමන්නාගතො හි ආචාරසම්පන්නො හොති. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමන්තභාවෙන භගවන්තං ආලපති.
ඛයාතීතන්ති ඌනභාවං අතීතං, පරිපුණ්ණන්ති අත්ථො. පෙච්චාති උපගන්ත්වා. නමස්සන්තීති නමො කරොන්ති.
චක්ඛුං ලොකෙ සමුප්පන්නන්ති අවිජ්ජන්ධකාරෙ ලොකෙ තං අන්ධකාරං විධමිත්වා ලොකස්ස දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථදස්සනෙන චක්ඛු හුත්වා සමුප්පන්නං.
456. එවං වාසෙට්ඨෙන ථොමෙත්වා යාචිතො භගවා ද්වෙපි ජනෙ සඞ්ගණ්හන්තො තෙසං වො අහං බ්‍යක්ඛිස්සන්තිආදිමාහ. තත්ථ බ්‍යක්ඛිස්සන්ති බ්‍යාකරිස්සාමි. අනුපුබ්බන්ති තිට්ඨතු තාව බ්‍රාහ්මණචින්තා, තිණරුක්ඛකීටපටඞ්ගතො පට්ඨාය අනුපටිපාටියා ආචික්ඛිස්සාමීති අත්ථො. ජාතිවිභඞ්ගන්ති ජාතිවිත්ථාරං. අඤ්ඤමඤ්ඤා හි ජාතියොති තෙසං තෙසඤ්හි පාණානං ජාතියො අඤ්ඤමඤ්ඤා නානප්පකාරාති අත්ථො.
තිණරුක්ඛෙති අනුපාදින්නකජාතිං කත්වා පච්ඡා උපාදින්නකජාතිං කථෙස්සාමි, එවං තස්ස ජාතිභෙදො පාකටො භවිස්සතීති ඉමං දෙසනං ආරභි. මහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘කිං, භන්තෙ, අනුපාදින්නකං බීජනානතාය නානං, උපාදින්නං කම්මනානතායාති? එවං වත්තුං න වට්ටතී’’ති පුච්ඡිතො ආම න වට්ටති. කම්මඤ්හි යොනියං ඛිපති. යොනිසිද්ධා ඉමෙ සත්තා නානාවණ්ණා හොන්තීති. තිණරුක්ඛෙති එත්ථ අන්තොඵෙග්ගූ බහිසාරා අන්තමසො තාලනාළිකෙරාදයොපි තිණානෙව, අන්තොසාරා පන බහිඵෙග්ගූ සබ්බෙ රුක්ඛා නාම. න චාපි පටිජානරෙති මයං තිණා මයං රුක්ඛාති වා, අහං තිණං, අහං රුක්ඛොති වා එවං න ජානන්ති. ලිඞ්ගං ජාතිමයන්ති අජානන්තානම්පි ච තෙසං ජාතිමයමෙව සණ්ඨානං අත්තනො මූලභූතතිණාදිසදිසමෙව හොති. කිං කාරණා? අඤ්ඤමඤ්ඤා හි ජාතියො. යස්මා අඤ්ඤා තිණජාති, අඤ්ඤා රුක්ඛජාති. තිණෙසුපි අඤ්ඤා තාලජාති, අඤ්ඤා නාළිකෙරජාති, එවං විත්ථාරෙතබ්බං. ඉමිනා ඉදං දස්සෙති – යං ජාතිවසෙන නානා හොති, තං අත්තනො පටිඤ්ඤං පරෙසං වා උපදෙසං විනාපි අඤ්ඤජාතිතො විසෙසෙන ගය්හති. යදි ච ජාතියා බ්‍රාහ්මණො භවෙය්‍ය, සොපි අත්තනො පටිඤ්ඤං පරෙසං වා උපදෙසං විනා ඛත්තියතො වෙස්සතො සුද්දතො වා විසෙසෙන ගය්හෙය්‍ය, න ච ගය්හති. තස්මා න ජාතියා බ්‍රාහ්මණොති. පරතො පන ‘‘යථා එතාසු ජාතීසූ’’ති ගාථාය එතමත්ථං වචීභෙදෙනෙව ආවිකරිස්සති.
එවං අනුපාදින්නකෙසු ජාතිං දස්සෙත්වා උපාදින්නකෙසු දස්සෙන්තො තතො කීටෙතිආදිමාහ. යාව කුන්ථකිපිල්ලිකෙති කුන්ථකිපිල්ලිකං පරියන්තං කත්වාති අත්ථො. එත්ථ ච යෙ උප්පතිත්වා ගච්ඡන්ති, තෙ පටඞ්ගා නාම. අඤ්ඤමඤ්ඤා හි ජාතියොති තෙසම්පි නීලරත්තාදිවණ්ණවසෙන ජාතියො නානප්පකාරාව හොන්ති.
ඛුද්දකෙති කාළකාදයො. මහල්ලකෙති සසබිළාරාදයො.
පාදූදරෙති උදරපාදෙ, උදරංයෙව නෙසං පාදාති වුත්තං හොති. දීඝපිට්ඨිකෙති සප්පානඤ්හි සීසතො යාව නඞ්ගුට්ඨා පිට්ඨියෙව හොති, තෙන තෙ ‘‘දීඝපිට්ඨිකා’’ති වුච්චන්ති.
උදකෙති ඔදකෙ, උදකම්හි ජාතෙ.
පක්ඛීති සකුණෙ. තෙ හි පත්තෙහි යන්තීති පත්තයානා, වෙහාසං ගච්ඡන්තීති විහඞ්ගමා.
එවං ථලජලාකාසගොචරානං පාණානං ජාතිභෙදං දස්සෙත්වා ඉදානි යෙනාධිප්පායෙන තං දස්සෙති, තං ආවිකරොන්තො යථා එතාසූති ගාථමාහ. තස්සත්ථො සඞ්ඛෙපෙන වුත්තොව. විත්ථාරතො පනෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං සයමෙව දස්සෙන්තො න කෙසෙහීතිආදිමාහ. තත්‍රායං යොජනා – යං වුත්තං ‘‘නත්ථි මනුස්සෙසු ලිඞ්ගජාතිමයං පුථූ’’ති, තං එවං නත්ථීති වෙදිතබ්බං. සෙය්‍යථිදං? න කෙසෙහීති. න හි – ‘‘බ්‍රාහ්මණානං එදිසා කෙසා හොන්ති, ඛත්තියානං එදිසා’’ති නියමො අත්ථි යථා හත්ථිඅස්සමිගාදීනන්ති ඉමිනා නයෙන සබ්බං යොජෙතබ්බං.
ලිඞ්ගං ජාතිමයං නෙව, යථා අඤ්ඤාසු ජාතිසූති ඉදං පන වුත්තස්සෙවත්ථස්ස නිගමනන්ති වෙදිතබ්බං. තස්සායං යොජනා – එවං යස්මා ඉමෙහි කෙසාදීහි නත්ථි මනුස්සෙසු ලිඞ්ගං ජාතිමයං පුථු, තස්මා වෙදිතබ්බමෙතං ‘‘බ්‍රාහ්මණාදිභෙදෙසු මනුස්සෙසු ලිඞ්ගං ජාතිමයං නෙව, යථා අඤ්ඤාසු ජාතිසූ’’ති.
457. ඉදානි එවං ජාතිභෙදෙ අසතිපි ‘‘බ්‍රාහ්මණො ඛත්තියො’’ති ඉදං නානත්තං යථා ජාතං, තං දස්සෙතුං පච්චත්තන්ති ගාථමාහ. තත්ථ වොකාරන්ති නානත්තං. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා හි තිරච්ඡානානං යොනිසිද්ධමෙව කෙසාදිසණ්ඨානෙන නානත්තං, තථා බ්‍රාහ්මණාදීනං අත්තනො අත්තනො සරීරෙ තං නත්ථි. එවං සන්තෙපි යදෙතං ‘‘බ්‍රාහ්මණො ඛත්තියො’’ති වොකාරං, තං වොකාරඤ්ච මනුස්සෙසු සමඤ්ඤාය පවුච්චති, වොහාරමත්තෙනෙව පවුච්චතීති.
එත්තාවතා භගවා භාරද්වාජස්ස වාදං නිග්ගණ්හිත්වා ඉදානි යදි ජාතියා බ්‍රාහ්මණො භවෙය්‍ය, ආජීවසීලාචාරවිපන්නොපි බ්‍රාහ්මණො භවෙය්‍ය. යස්මා පන පොරාණා බ්‍රාහ්මණා තස්ස බ්‍රාහ්මණභාවං න ඉච්ඡන්ති, ලොකෙ ච අඤ්ඤෙපි පණ්ඩිතමනුස්සා, තස්මා වාසෙට්ඨස්ස වාදං පග්ගණ්හන්තො යො හි කොචි මනුස්සෙසූති අට්ඨ ගාථා ආහ. තත්ථ ගොරක්ඛන්ති ඛෙත්තරක්ඛං, කසිකම්මන්ති වුත්තං හොති. ගොති හි පථවියා නාමං, තස්මා එවමාහ. පුථුසිප්පෙනාති තන්තවායකම්මාදිනානාසිප්පෙන. වොහාරන්ති වණිජ්ජං. පරපෙස්සෙනාති පරෙසං වෙය්‍යාවච්චකම්මෙන. ඉස්සත්ථන්ති ආවුධජීවිකං, උසුඤ්ච සත්තිං චාති වුත්තං හොති. පොරොහිච්චෙනාති පුරොහිතකම්මෙන.
එවං බ්‍රාහ්මණසමයෙන ච ලොකවොහාරෙන ච ආජීවසීලාචාරවිපන්නස්ස අබ්‍රාහ්මණභාවං සාධෙත්වා එවං සන්තෙ න ජාතියා බ්‍රාහ්මණො, ගුණෙහි පන බ්‍රාහ්මණො හොති. තස්මා යත්ථ කත්ථචි කුලෙ ජාතො යො ගුණවා, සො බ්‍රාහ්මණො, අයමෙත්ථ ඤායොති එවමෙතං ඤායං අත්ථතො ආපාදෙත්වා ඉදානි නං වචීභෙදෙන පකාසෙන්තො න චාහං බ්‍රාහ්මණන්තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – අහඤ්හි ය්වායං චතුන්නං යොනීනං යත්ථ කත්ථචි ජාතො, තත්‍රාපි විසෙසෙන යො බ්‍රාහ්මණස්ස සංවණ්ණිතාය මාතරි සම්භූතො, තං යොනිජං මත්තිසම්භවං, යා චායං උභතො සුජාතොතිආදිනා නයෙන බ්‍රාහ්මණෙහි බ්‍රාහ්මණස්ස පරිසුද්ධඋප්පත්තිමග්ගසඞ්ඛාතා යොනි වුත්තා, සංසුද්ධගහණිකොති ඉමිනා ච මාතිසම්පත්ති, තතොපි ජාතසම්භූතත්තා යොනිජො මත්තිසම්භවොති වුච්චති, තං යොනිජං මත්තිසම්භවං ඉමිනා ච යොනිජමත්තිසම්භවමත්තෙන න බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි. කස්මා? යස්මා, භො භොති, වචනමත්තෙන අඤ්ඤෙහි සකිඤ්චනෙහි විසිට්ඨත්තා භොවාදි නාම සො හොති, සචෙ හොති සකිඤ්චනො සපලිබොධො. යො පනායං යත්ථ කත්ථචි ජාතොපි රාගාදිකිඤ්චනාභාවෙන අකිඤ්චනො, සබ්බගහණපටිනිස්සග්ගෙන අනාදානො, අකිඤ්චනං අනාදානං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණං. කස්මා? යස්මා බාහිතපාපොති.
458. කිඤ්චභිය්‍යො සබ්බසංයොජනං ඡෙත්වාතිආදි සත්තවීසති ගාථා. තත්ථ සබ්බසංයොජනන්ති දසවිධසංයොජනං. න පරිතස්සතීති තණ්හාපරිතස්සනාය න පරිතස්සති. සඞ්ගාතිගන්ති රාගසඞ්ගාදයො අතික්කන්තං. විසංයුත්තන්ති චතූහි යොනීහි සබ්බකිලෙසෙහි වා විසංයුත්තං.
නද්ධින්ති උපනාහං. වරත්තන්ති තණ්හං. සන්දානන්ති යුත්තපාසං, දිට්ඨිපරියුට්ඨානස්සෙතං අධිවචනං. සහනුක්කමන්ති අනුක්කමො වුච්චති පාසෙ පවෙසනගණ්ඨි, දිට්ඨානුසයස්සෙතං නාමං. උක්ඛිත්තපලිඝන්ති එත්ථ පලිඝොති අවිජ්ජා. බුද්ධන්ති චතුසච්චබුද්ධං. තිතික්ඛතීති ඛමති.
ඛන්තිබලන්ති අධිවාසනඛන්තිබලං. සා පන සකිං උප්පන්නා බලානීකං නාම න හොති, පුනප්පුනං උප්පන්නා පන හොති. තස්සා අත්ථිතාය බලානීකං.
වතවන්තන්ති ධුතඞ්ගවන්තං. සීලවන්තන්ති ගුණවන්තං. අනුස්සදන්ති රාගාදිඋස්සදවිරහිතං. ‘‘අනුස්සුත’’න්තිපි පාඨො, අනවස්සුතන්ති අත්ථො. දන්තන්ති නිබ්බිසෙවනං.
න ලිම්පතීති න අල්ලීයති. කාමෙසූති කිලෙසකාමවත්ථුකාමෙසු.
දුක්ඛස්ස පජානාති, ඉධෙව ඛයන්ති එත්ථ අරහත්තඵලං දුක්ඛක්ඛයොති අධිප්පෙතං. පජානාතීති අධිගමවසෙන ජානාති. පන්නභාරන්ති ඔහිතභාරං, ඛන්ධකිලෙසඅභිසඞ්ඛාරකාමගුණභාරෙ ඔතාරෙත්වා ඨිතං. විසංයුත්තපදං වුත්තත්ථමෙව.
ගම්භීරපඤ්ඤන්ති ගම්භීරෙසු ආරම්මණෙසු පවත්තපඤ්ඤං. මෙධාවින්ති පකතිපඤ්ඤාය පඤ්ඤවන්තං.
අනාගාරෙහි චූභයන්ති අනාගාරෙහි ච විසංසට්ඨං උභයඤ්ච, ද්වීහිපි චෙතෙහි විසංසට්ඨමෙවාති අත්ථො. අනොකසාරින්ති ඔකං වුච්චති පඤ්චකාමගුණාලයො, තං අනල්ලීයමානන්ති අත්ථො. අප්පිච්ඡන්ති අනිච්ඡං.
තසෙසූති සතණ්හෙසු. ථාවරෙසූති නිත්තණ්හෙසු.
අත්තදණ්ඩෙසූති ගහිතදණ්ඩෙසු. නිබ්බුතන්ති කිලෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතං. සාදානෙසූති සඋපාදානෙසු.
ඔහිතොති පතිතො.
459. අකක්කසන්ති නිද්දොසං. සදොසො හි රුක්ඛොපි සකක්කසොති වුච්චති. විඤ්ඤාපනින්ති අත්ථවිඤ්ඤාපනිකං. සච්චන්ති අවිසංවාදිකං. උදීරයෙති භණති. යාය නාභිසජ්ජෙති යාය ගිරාය පරස්ස සජ්ජනං වා ලග්ගනං වා න කරොති, තාදිසං අඵරුසං ගිරං භාසතීති අත්ථො.
දීඝන්ති සුත්තාරුළ්හභණ්ඩං. රස්සන්ති විප්පකිණ්ණභණ්ඩං. අණුන්ති ඛුද්දකං. ථූලන්ති මහන්තං. සුභාසුභන්ති සුන්දරාසුන්දරං. දීඝභණ්ඩඤ්හි අප්පග්ඝම්පි හොති මහග්ඝම්පි. රස්සාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති එත්තාවතා න සබ්බං පරියාදිණ්ණං, ‘‘සුභාසුභ’’න්ති ඉමිනා පන පරියාදිණ්ණං හොති.
නිරාසයන්ති නිත්තණ්හං.
ආලයාති තණ්හාලයා. අඤ්ඤායාති ජානිත්වා. අමතොගධන්ති අමතබ්භන්තරං. අනුප්පත්තන්ති අනුපවිට්ඨං.
උභො සඞ්ගන්ති උභයම්පෙතං සඞ්ගං. පුඤ්ඤඤ්හි සග්ගෙ ලග්ගාපෙති, අපුඤ්ඤං අපායෙ, තස්මා උභයම්පෙතං සඞ්ගන්ති ආහ. උපච්චගාති අතීතො.
අනාවිලන්ති ආවිලකරණකිලෙසවිරහිතං. නන්දීභවපරික්ඛීණන්ති පරික්ඛීණනන්දිං පරික්ඛීණභවං.
‘‘යො ඉම’’න්ති ගාථාය අවිජ්ජායෙව විසංවාදකට්ඨෙන පලිපථො, මහාවිදුග්ගතාය දුග්ගං, සංසරණට්ඨෙන සංසාරො, මොහනට්ඨෙන මොහොති වුත්තො. තිණ්ණොති චතුරොඝතිණ්ණො. පාරඞ්ගතොති නිබ්බානං ගතො. ඣායීති ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානවසෙන ඣායී. අනෙජොති නිත්තණ්හො. අනුපාදාය නිබ්බුතොති කිඤ්චි ගහණං අග්ගහෙත්වා සබ්බකිලෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතො.
කාමෙති දුවිධෙපි කාමෙ. අනාගාරොති අනාගාරො හුත්වා. පරිබ්බජෙති පරිබ්බජති. කාමභවපරික්ඛීණන්ති ඛීණකාමං ඛීණභවං.
මානුසකං යොගන්ති මානුසකං පඤ්චකාමගුණයොගං. දිබ්බං යොගන්ති දිබ්බං පඤ්චකාමගුණයොගං. සබ්බයොගවිසංයුත්තන්ති සබ්බකිලෙසයොගවිසංයුත්තං.
රතින්ති පඤ්චකාමගුණරතිං. අරතින්ති කුසලභාවනාය උක්කණ්ඨිතං. වීරන්ති වීරියවන්තං.
සුගතන්ති සුන්දරං ඨානං ගතං, සුන්දරාය වා පටිපත්තියා ගතං.
ගතින්ති නිබ්බත්තිං. පුරෙති අතීතෙ. පච්ඡාති අනාගතෙ. මජ්ඣෙති පච්චුප්පන්නෙ. කිඤ්චනන්ති කිඤ්චනකාරකො කිලෙසො.
මහෙසින්ති මහන්තෙ ගුණෙ පරියෙසනට්ඨෙන මහෙසිං. විජිතාවිනන්ති විජිතවිජයං.
460. එවං භගවා ගුණතො ඛීණාසවංයෙව බ්‍රාහ්මණං දස්සෙත්වා යෙ ජාතිතො බ්‍රාහ්මණොති අභිනිවෙසං කරොන්ති, තෙ ඉදං අජානන්තා, සාව නෙසං දිට්ඨි දුද්දිට්ඨීති දස්සෙන්තො සමඤ්ඤා හෙසාති ගාථාද්වයමාහ. තස්සත්ථො – යදිදං බ්‍රාහ්මණො ඛත්තියො භාරද්වාජො වාසෙට්ඨොති නාමගොත්තං පකප්පිතං කතං අභිසඞ්ඛතං, සමඤ්ඤා හෙසා ලොකස්මිං, වොහාරමත්තන්ති අත්ථො. කස්මා? යස්මා සමුච්චා සමුදාගතං සමඤ්ඤාය ආගතං. එතඤ්හි තත්ථ තත්ථ ජාතකාලෙයෙවස්ස ඤාතිසාලොහිතෙහි පකප්පිතං කතං. නො චෙ නං එවං පකප්පෙය්‍යුං, න කොචි කිඤ්චි දිස්වා අයං බ්‍රාහ්මණොති වා භාරද්වාජොති වා ජානෙය්‍ය. එවං පකප්පිතං පෙතං දීඝරත්තානුසයිතං, දිට්ඨිගතමජානතං, තං පකප්පිතං නාමගොත්තං ‘‘නාමගොත්තමත්තමෙතං, වොහාරත්ථං පකප්පිත’’න්ති, අජානන්තානං සත්තානං හදයෙ දීඝරත්තං දිට්ඨිගතමනුසයිතං. තස්ස අනුසයිතත්තා තං නාමගොත්තං අජානන්තා නො පබ්‍රුන්ති, ‘‘ජාතියා හොති බ්‍රාහ්මණො’’ති අජානන්තාව එවං වදන්තීති වුත්තං හොති.
එවං ‘‘යෙ ‘ජාතිතො බ්‍රාහ්මණො’ති අභිනිවෙසං කරොන්ති, තෙ ඉදං වොහාරමත්තං අජානන්තා, සාව නෙසං දිට්ඨි දුද්දිට්ඨී’’ති දස්සෙත්වා ඉදානි නිප්පරියායමෙව ජාතිවාදං පටික්ඛිපන්තො කම්මවාදඤ්ච පතිට්ඨපෙන්තො න ජච්චාතිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘කම්මුනා’’ති උපඩ්ඪගාථාය විත්ථාරණත්ථං කස්සකො කම්මුනාතිආදි වුත්තං. තත්ථ කම්මුනාති පච්චුප්පන්නෙන කසිකම්මාදිනිබ්බත්තකචෙතනාකම්මුනා.
පටිච්චසමුප්පාදදස්සාති ඉමිනා පච්චයෙන එවං හොතීති එවං පටිච්චසමුප්පාදදස්සාවිනො. කම්මවිපාකකොවිදාති සම්මානාවමානාරහකුලෙ කම්මවසෙන උප්පත්ති හොති, අඤ්ඤාපි හීනපණීතතා හීනපණීතෙ කම්මෙ විපච්චමානෙ හොතීති. එවං කම්මවිපාකකුසලා.
කම්මුනා වත්තතීති ගාථාය පන ලොකොති වා පජාති වා සත්තොති වා එකොයෙවත්ථො, වචනමත්තභෙදො. පුරිමපදෙන චෙත්ථ ‘‘අත්ථි බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා සෙට්ඨො සජිතා’’ති දිට්ඨියා පටිසෙධො වෙදිතබ්බො. කම්මුනා හි තාසු තාසු ගතීසු වත්තති ලොකො, තස්ස කො සජිතාති. දුතියපදෙන ‘‘එවං කම්මුනා නිබ්බත්තොපි ච පවත්තෙපි අතීතපච්චුප්පන්නභෙදෙන කම්මුනා වත්තති, සුඛදුක්ඛානි පච්චනුභොන්තො හීනපණීතාදිභෙදඤ්ච ආපජ්ජන්තො පවත්තතී’’ති දස්සෙති. තතියෙන තමෙවත්ථං නිගමෙති ‘‘එවං සබ්බථාපි කම්මනිබන්ධනා සත්තා කම්මෙනෙව බද්ධා හුත්වා පවත්තන්ති, න අඤ්ඤථා’’ති. චතුත්ථෙන තමෙත්ථං උපමාය විභාවෙති. යථා හි රථස්ස යායතො ආණි නිබන්ධනං හොති, න තාය අනිබද්ධො යාති, එවං ලොකස්ස නිබ්බත්තතො ච පවත්තතො ච කම්මං නිබන්ධනං, න තෙන අනිබද්ධො නිබ්බත්තති න පවත්තති.
ඉදානි යස්මා එවං කම්මනිබන්ධනො ලොකො, තස්මා සෙට්ඨෙන කම්මුනා සෙට්ඨභාවං දස්සෙන්තො තපෙනාති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ තපෙනාති ධුතඞ්ගතපෙන. බ්‍රහ්මචරියෙනාති මෙථුනවිරතියා. සංයමෙනාති සීලෙන. දමෙනාති ඉන්ද්‍රියදමෙන. එතෙනාති එතෙන සෙට්ඨෙන පරිසුද්ධෙන බ්‍රහ්මභූතෙන කම්මුනා බ්‍රාහ්මණො හොති. කස්මා? යස්මා එතං බ්‍රාහ්මණමුත්තමං, යස්මා එතං කම්මං උත්තමො බ්‍රාහ්මණගුණොති වුත්තං හොති. ‘‘බ්‍රහ්මාන’’න්තිපි පාඨො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – බ්‍රහ්මං ආනෙතීති බ්‍රහ්මානං, බ්‍රාහ්මණභාවං ආවහතීති වුත්තං හොති.
දුතියගාථාය සන්තොති සන්තකිලෙසො. බ්‍රහ්මා සක්කොති බ්‍රහ්මා ච සක්කො ච, යො එවරූපො, සො න කෙවලං බ්‍රාහ්මණො, අථ ඛො බ්‍රහ්මා ච සක්කො ච සො විජානතං පණ්ඩිතානං, එවං වාසෙට්ඨ, ජානාහීති වුත්තං හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.
පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය
වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.