2. සෙලසුත්තවණ්ණනා
396. එවං මෙ සුතන්ති සෙලසුත්තං. තත්ථ අඞ්ගුත්තරාපෙසූතිආදි පොතලියසුත්තෙ විත්ථාරිතමෙව. අඩ්ඪතෙළසෙහීති අඩ්ඪෙන තෙළසෙහි, ද්වාදසහි සතෙහි පඤ්ඤාසාය ච භික්ඛූහි සද්ධින්ති වුත්තං හොති. තෙ පන සාවකසන්නිපාතෙ සන්නිපතිතා භික්ඛූයෙව සබ්බෙ එහිභික්ඛුපබ්බජ්ජාය පබ්බජිතා ඛීණාසවා. කෙණියොති තස්ස නාමං, ජටිලොති තාපසො. සො කිර බ්‍රාහ්මණමහාසාලො, ධනරක්ඛණත්ථාය පන තාපසපබ්බජ්ජං සමාදාය රඤ්ඤො පණ්ණාකාරං දත්වා භූමිභාගං ගහෙත්වා තත්ථ අස්සමං කාරෙත්වා වසති පඤ්චහි සකටසතෙහි වණිජ්ජං පයොජෙත්වා කුලසහස්සස්ස නිස්සයො හුත්වා, අස්සමෙපි චස්ස එකො තාලරුක්ඛො දිවසෙ දිවසෙ එකං සොවණ්ණමයං තාලඵලං මුඤ්චතීති වදන්ති. සො දිවා කාසායානි ධාරෙති, ජටා ච බන්ධති, රත්තිං කාමසම්පත්තිං අනුභවති. ධම්මියා කථායාති පානකානිසංසපටිසංයුත්තාය ධම්මියා කථාය. අයඤ්හි කෙණියො තුච්ඡහත්ථො භගවතො දස්සනාය ගන්තුං ලජ්ජායමානො – ‘‘විකාලභොජනා විරතානම්පි පානකං කප්පතී’’ති චින්තෙත්වා සුසඞ්ඛතබදරපානං පඤ්චහි කාජසතෙහි ගාහාපෙත්වා අගමාසි. එවං ගතභාවො චස්ස – ‘‘අථ ඛො කෙණියස්ස ජටිලස්ස එතදහොසි කිං නු ඛො අහං සමණස්ස ගොතමස්ස හරාපෙය්‍ය’’න්ති භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 300) පාළිආරුළ්හොයෙව.
දුතියම්පි ඛො භගවාති කස්මා පුනප්පුනං පටික්ඛිපි? තිත්ථියානං පටික්ඛෙපපසන්නතාය, අකාරණමෙතං, නත්ථි බුද්ධානං පච්චයහෙතු එවරූපං කොහඤ්ඤං. අයං පන අඩ්ඪතෙළසානි භික්ඛුසතානි දිස්වා එත්තකානංයෙව භික්ඛං පටියාදෙස්සති, ස්වෙව සෙලො තීහි පුරිසසතෙහි සද්ධිං පබ්බජිස්සති. අයුත්තං ඛො පන නවකෙ අඤ්ඤතො පෙසෙත්වා ඉමෙහෙව සද්ධිං ගන්තුං, ඉමෙ වා අඤ්ඤතො පෙසෙත්වා නවකෙහි සද්ධිං ගන්තුං. අථාපි සබ්බෙ ගහෙත්වා ගමිස්සාමි, භික්ඛාහාරො නප්පහොස්සති. තතො භික්ඛූසු පිණ්ඩාය චරන්තෙසු මනුස්සා උජ්ඣායිස්සන්ති – ‘‘චිරස්සාපි කෙණියො සමණං ගොතමං නිමන්තෙත්වා යාපනමත්තං දාතුං නාසක්ඛී’’ති, සයම්පි විප්පටිසාරී භවිස්සති. පටික්ඛෙපෙ පන කතෙ ‘‘සමණො ගොතමො පුනප්පුනං ‘ත්වඤ්ච බ්‍රාහ්මණෙසු අභිප්පසන්නො’ති බ්‍රාහ්මණානං නාමං ගණ්හාතී’’ති චින්තෙත්වා බ්‍රාහ්මණෙපි නිමන්තෙතුකාමො භවිස්සති, තතො බ්‍රාහ්මණෙ පාටියෙක්කං නිමන්තෙස්සති, තෙ තෙන නිමන්තිතා භික්ඛූ හුත්වා භුඤ්ජිස්සන්ති. එවමස්ස සද්ධා අනුරක්ඛිතා භවිස්සතීති පුනප්පුනං පටික්ඛිපි. කිඤ්චාපි ඛො, භොති ඉමිනා ඉදං දීපෙති, – ‘‘භො ගොතම, කිං ජාතං යදි අහං බ්‍රාහ්මණෙසු අභිප්පසන්නො, අධිවාසෙතු භවං ගොතමො, අහං බ්‍රාහ්මණානම්පි දාතුං සක්කොමි තුම්හාකම්පී’’ති.
කායවෙය්‍යාවටිකන්ති කායවෙය්‍යාවච්චං. මණ්ඩලමාළන්ති දුස්සමණ්ඩපං.
397. ආවාහොති කඤ්ඤාගහණං. විවාහොති කඤ්ඤාදානං. සො මෙ නිමන්තිතොති සො මයා නිමන්තිතො. අථ බ්‍රාහ්මණො පරිපක්කොපනිස්සයත්තා බුද්ධසද්දං සුත්වාව අමතෙනෙවාභිසිත්තො පසාදං ආවිකරොන්තො බුද්ධොති, භො කෙණිය, වදෙසීති ආහ. කෙණියො යථාභූතං ආචික්ඛන්තො බුද්ධොති, භො සෙල, වදාමීති ආහ. තතො නං පුනපි දළ්හීකරණත්ථං පුච්ඡි, ඉතරොපි තථෙව ආරොචෙසි.
398. අථස්ස කප්පසතසහස්සෙහිපි බුද්ධසද්දස්සෙව දුල්ලභභාවං සම්පස්සතො. එතදහොසීති. එතං ‘‘ඝොසොපි ඛො’’තිආදි අහොසි. නීලවනරාජීති නීලවණ්ණරුක්ඛපන්ති. පදෙ පදන්ති පදප්පමාණෙ පදං. අච්චාසන්නෙ හි අතිදූරෙ වා පාදෙ නික්ඛිපමානෙ සද්දො උට්ඨාති, තං පටිසෙධෙන්තො එවමාහ. සීහාව එකචරාති ගණවාසී සීහො සීහපොතකාදීහි සද්ධිං පමාදං ආපජ්ජති, එකචරො අප්පමත්තො හොති. ඉති අප්පමාදවිහාරං දස්සෙන්තො එකචරසීහෙන ඔපම්මං කරොති. මා මෙ භොන්තොති ආචාරං සික්ඛාපෙන්තො ආහ. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – සචෙ තුම්හෙ කථාවාරං අලභිත්වා මම කථාය අන්තරෙ කථං පවෙසෙස්සථ, ‘‘අන්තෙවාසිකෙ සික්ඛාපෙතුං නාසක්ඛී’’ති මය්හං ගරහා උප්පජ්ජිස්සති, තස්මා ඔකාසං පස්සිත්වා මන්තෙය්‍යාථාති. නො ච ඛො නං ජානාමීති විපස්සීපි බොධිසත්තො චතුරාසීතිසහස්සත්ථෙරපබ්බජිතපරිවාරො සත්ත මාසානි බොධිසත්තචාරිකං චරි, බුද්ධුප්පාදකාලො විය අහොසි. අම්හාකම්පි බොධිසත්තො ඡබ්බස්සානි බොධිසත්තචාරිකං චරි. එවං පරිපුණ්ණසරීරලක්ඛණෙහි සමන්නාගතාපි බුද්ධා න හොන්ති. තස්මා බ්‍රාහ්මණො ‘‘නො ච ඛො නං ජානාමී’’ති ආහ.
399. පරිපුණ්ණකායොති ලක්ඛණෙහි පරිපුණ්ණතාය අහීනඞ්ගතාය ච පරිපුණ්ණසරීරො. සුරුචීති සුන්දරසරීරප්පභො. සුජාතොති ආරොහපරිණාහසම්පත්තියා සණ්ඨානසම්පත්තියා ච සුනිබ්බත්තො. චාරුදස්සනොති සුචිරම්පි පස්සන්තානං අතිත්තිජනකො මනොහරදස්සනො. සුවණ්ණවණ්ණොති සුවණ්ණසදිසවණ්ණො. සුසුක්කදාඨොති සුට්ඨු සුක්කදාඨො. මහාපුරිසලක්ඛණාති පඨමං වුත්තබ්‍යඤ්ජනානෙව වචනන්තරෙන නිගමෙන්තො ආහ.
ඉදානි තෙසු ලක්ඛණෙසු අත්තනො චිත්තරුචිතානි ගහෙත්වා ථොමෙන්තො පසන්නනෙත්තොතිආදිමාහ. භගවා හි පඤ්චවණ්ණපසාදසම්පත්තියා පසන්නනෙත්තො, පුණ්ණචන්දසදිසමුඛතාය සුමුඛො, ආරොහපරිණාහසම්පත්තියා බ්‍රහා, බ්‍රහ්මුජුගත්තතාය උජු, ජුතිමන්තතාය පතාපවා. යම්පි චෙත්ථ පුබ්බෙ වුත්තං, තං ‘‘මජ්ඣෙ සමණසඞ්ඝස්සා’’ති ඉමිනා පරියායෙන ථොමයතා පුන වුත්තං. එදිසො හි එවං විරොචති. උත්තරගාථායපි එසෙව නයො. උත්තමවණ්ණීනොති උත්තමවණ්ණසම්පන්නස්ස. රථෙසභොති උත්තමසාරථි. ජම්බුසණ්ඩස්සාති ජම්බුදීපස්ස. පාකටෙන ඉස්සරියං ඉස්සරො හොති.
ඛත්තියාති ජාතිඛත්තියා. භොගීති භොගියා. රාජානොති යෙ කෙචි රජ්ජං කාරෙන්තා. රාජාභිරාජාති රාජූනං පූජනීයො, අධිරාජා හුත්වා, චක්කවත්තීති අධිප්පායො. මනුජින්දොති මනුස්සාධිපති පරමිස්සරො හුත්වා.
එවං වුත්තෙ භගවා – ‘‘යෙ තෙ භවන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙ සකවණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ අත්තානං පාතුකරොන්තී’’ති ඉමං සෙලස්ස මනොරථං පූරෙන්තො රාජාහමස්මීතිආදිමාහ. තත්‍රායමධිප්පායො – යං මං ත්වං සෙල ‘‘රාජා අරහසි භවිතු’’න්ති යාචසි, එත්ථ අප්පොස්සුක්කො හොති රාජාහමස්මි. සති ච රාජත්තෙ යථා අඤ්ඤො රාජා යොජනසතං වා අනුසාසති යොජනසහස්සං වා, චක්කවත්තී හුත්වාපි චතුදීපපරියන්තමත්තං වා, නාහමෙවං පරිච්ඡින්නවිසයො, අහඤ්හි ධම්මරාජා අනුත්තරො භවග්ගතො අවීචිපරියන්තං කත්වා තිරියං අප්පමාණලොකධාතුයො අනුසාසාමි. යාවතා හි අපදද්විපදාදිභෙදා සත්තා, අහං තෙසං අග්ගො. න හි මෙ කොචි සීලෙන වා…පෙ… විමුත්තිඤාණදස්සනෙන වා පටිභාගො අත්ථි, ස්වාහං එවං ධම්මරාජා අනුත්තරො අනුත්තරෙනෙව චතුසතිපට්ඨානාදිභෙදෙන ධම්මෙන චක්කං වත්තෙමි. ඉදං පජහථ, ඉදං උපසම්පජ්ජ විහරථාති ආණාචක්කං, ඉදං ඛො පන, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චන්තිආදිනා පරියත්තිධම්මෙන ධම්මචක්කමෙව වා. චක්කං අප්පටිවත්තියන්ති යං චක්කං අප්පටිවත්තියං හොති සමණෙන වා…පෙ… කෙනචි වා ලොකස්මින්ති.
එවං අත්තානං ආවිකරොන්තං භගවන්තං දිස්වා පීතිසොමනස්සජාතො සෙලො පුන දළ්හීකරණත්ථං සම්බුද්ධො පටිජානාසීති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ කො නු සෙනාපතීති රඤ්ඤො භොතො ධම්මෙන පවත්තිතස්ස චක්කස්ස අනුපවත්තකො සෙනාපති කො නූති පුච්ඡි.
තෙන ච සමයෙන භගවතො දක්ඛිණපස්සෙ ආයස්මා සාරිපුත්තො නිසින්නො හොති සුවණ්ණපුඤ්ජො විය සිරියා සොභමානො, තං දස්සෙන්තො භගවා මයා පවත්තිතන්ති ගාථමාහ. තත්ථ අනුජාතො තථාගතන්ති තථාගතං හෙතුං අනුජාතො, තථාගතෙන හෙතුනා ජාතොති අත්ථො. අපිච අවජාතො අනුජාතො අතිජාතොති තයො වුත්තා. තෙසු අවජාතො දුස්සීලො, සො තථාගතස්ස පුත්තො නාම න හොති. අතිජාතො නාම පිතරා උත්තරිතරො, තාදිසොපි තථාගතස්ස පුත්තො නත්ථි. තථාගතස්ස පන එකො අනුජාතොව පුත්තො හොති, තං දස්සෙන්තො එවමාහ.
එවං ‘‘කො නු සෙනාපතී’’ති පඤ්හං බ්‍යාකරිත්වා යං සෙලො ආහ ‘‘සම්බුද්ධො පටිජානාසී’’ති, තත්‍ර නං නික්කඞ්ඛං කාතුකාමො ‘‘නාහං පටිඤ්ඤාමත්තෙනෙව පටිජානාමි, අපිචාහං ඉමිනා කාරණෙන බුද්ධො’’ති ඤාපෙතුං අභිඤ්ඤෙය්‍යන්ති ගාථමාහ. තත්‍ර අභිඤ්ඤෙය්‍යන්ති විජ්ජා ච විමුත්ති ච. භාවෙතබ්බං මග්ගසච්චං. පහාතබ්බං සමුදයසච්චං. හෙතුවචනෙන පන ඵලසිද්ධිතො තෙසං ඵලානි නිරොධසච්චදුක්ඛසච්චානිපි වුත්තානෙව හොන්ති. එවං සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකතං පරිඤ්ඤාතබ්බං පරිඤ්ඤාතන්ති ඉදම්පෙත්ථ සඞ්ගහිතන්ති චතුසච්චභාවනාඵලඤ්ච විමුත්තිඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘බුජ්ඣිතබ්බං බුජ්ඣිත්වා බුද්ධො ජාතොස්මී’’ති යුත්තහෙතුනා බුද්ධභාවං සාධෙති.
එවං නිප්පරියායෙන අත්තානං ආවිකත්වා අත්තනි කඞ්ඛාවිතරණත්ථං බ්‍රාහ්මණං අතිචාරියමානො විනයස්සූති ගාථත්තයමාහ. තත්ථ සල්ලකත්තොති රාගාදිසල්ලකන්තනො. අනුත්තරොති යථා බාහිරවෙජ්ජෙන වූපසමිතරොගො ඉමස්මිඤ්ඤෙවත්තභාවෙ කුප්පති, න එවං. මයා වූපසමිතස්ස පන රොගස්ස භවන්තරෙපි උප්පත්ති නත්ථි, තස්මා අහං අනුත්තරොති අත්ථො. බ්‍රහ්මභූතොති සෙට්ඨභූතො. අතිතුලොති තුලං අතීතො, නිරුපමොති අත්ථො. මාරසෙනප්පමද්දනොති කාමා තෙ පඨමා සෙනාති එවං ආගතාය මාරසෙනාය පමද්දනො. සබ්බාමිත්තෙති ඛන්ධකිලෙසාභිසඞ්ඛාරමච්චුදෙවපුත්තමාරසඞ්ඛාතෙ සබ්බපච්චත්ථිකෙ. වසීකත්වාති අත්තනො වසෙ වත්තෙත්වා. අකුතොභයොති කුතොචි අභයො.
එවං වුත්තෙ සෙලො බ්‍රාහ්මණො තාවදෙව භගවති සඤ්ජාතපසාදො පබ්බජ්ජාපෙක්ඛො හුත්වා ඉමං භොන්තොති ගාථත්තයමාහ. තත්ථ කණ්හාභිජාතිකොති චණ්ඩාලාදිනීචකුලෙ ජාතො. තතො තෙපි මාණවකා පබ්බජ්ජාපෙක්ඛා හුත්වා එවඤ්චෙ රුච්චති, භොතොති ගාථමාහංසු. අථ සෙලො තෙසු මාණවකෙසු තුට්ඨචිත්තො තෙ ච දස්සෙන්තො පබ්බජ්ජං යාචන්තො ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති ගාථමාහ.
තතො භගවා යස්මා සෙලො අතීතෙ පදුමුත්තරස්ස භගවතො සාසනෙ තෙසංයෙව තිණ්ණං පුරිසසතානං ගණසෙට්ඨො හුත්වා තෙහි සද්ධිං පරිවෙණං කාරෙත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා තෙන කම්මෙන දෙවමනුස්සසම්පත්තිං අනුභවමානො පච්ඡිමෙ භවෙ තෙසංයෙව ආචරියො හුත්වා නිබ්බත්තො, තඤ්ච තෙසං කම්මං විමුත්තිපරිපාකාය පරිපක්කං එහිභික්ඛුභාවස්ස ච උපනිස්සයභූතං, තස්මා තෙ සබ්බෙව එහිභික්ඛුපබ්බජ්ජං පබ්බාජෙන්තො ස්වාක්ඛාතන්ති ගාථමාහ. තත්ථ සන්දිට්ඨිකන්ති සයමෙව දට්ඨබ්බං පච්චක්ඛං. අකාලිකන්ති මග්ගානන්තරඵලුප්පත්තියා න කාලන්තරං පත්තබ්බඵලං. යත්ථ අමොඝාති යස්මිං මග්ගබ්‍රහ්මචරියෙ අප්පමත්තස්ස සික්ඛත්තයපූරණෙන සික්ඛතො පබ්බජ්ජා අමොඝා හොති, සඵලාති අත්ථො. එවඤ්ච වත්වා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති භගවා අවොච. තෙ සබ්බෙ පත්තචීවරධරා හුත්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා වස්සසතිකත්ථෙරා විය සුවිනීතා භගවන්තං අභිවාදයිංසු. එවමිමං තෙසං එහිභික්ඛුභාවං සන්ධාය ‘‘අලත්ථ ඛො සෙලො’’තිආදි වුත්තං.
400. ඉමාහීති ඉමාහි කෙණියස්ස චිත්තානුකූලාහි ගාථාහි. තත්ථ අග්ගිපරිචරියං විනා බ්‍රාහ්මණානං යඤ්ඤාභාවතො ‘‘අග්ගිහුත්තමුඛා යඤ්ඤා’’ති වුත්තං. අග්ගිහුත්තසෙට්ඨා අග්ගිජුහනප්පධානාති අත්ථො. වෙදෙ සජ්ඣායන්තෙහි පඨමං සජ්ඣායිතබ්බතො, සාවිත්තී, ‘‘ඡන්දසො මුඛ’’න්ති වුත්තො. මනුස්සානං සෙට්ඨතො රාජා ‘‘මුඛ’’න්ති වුත්තො. නදීනං ආධාරතො පටිසරණතො ච සාගරො ‘‘මුඛ’’න්ති වුත්තො. චන්දයොගවසෙන ‘‘අජ්ජ කත්තිකා අජ්ජ රොහිණී’’ති සඤ්ඤාණතො ආලොකකරණතො සොම්මභාවතො ච ‘‘නක්ඛත්තානං මුඛං චන්දො’’ති වුත්තං. තපන්තානං අග්ගත්තා ආදිච්චො ‘‘තපතං මුඛ’’න්ති වුත්තො. දක්ඛිණෙය්‍යානං පන අග්ගත්තා විසෙසෙන තස්මිං සමයෙ බුද්ධප්පමුඛං සඞ්ඝං සන්ධාය ‘‘පුඤ්ඤං ආකඞ්ඛමානානං, සඞ්ඝො එව යජතං මුඛ’’න්ති වුත්තං. තෙන සඞ්ඝො පුඤ්ඤස්ස ආයමුඛන්ති දස්සෙති.
යං තං සරණන්ති අඤ්ඤං බ්‍යාකරණගාථමාහ. තස්සත්ථො – පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා භගවා යස්මා මයං ඉතො අට්ඨමෙ දිවසෙ තං සරණං ආගතම්හා, තස්මා අත්තනා තව සාසනෙ අනුත්තරෙන දමථෙන දන්තාම්හා, අහො තෙ සරණස්ස ආනුභාවොති.
තතො පරං භගවන්තං ද්වීහි ගාථාහි ථොමෙත්වා තතියාය වන්දනං යාචන්තො භික්ඛවො තිසතා ඉමෙතිආදිමාහාති.
පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය
සෙලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.