4. දීඝනඛසුත්තවණ්ණනා

201. එවං මෙ සුතන්ති දීඝනඛසුත්තං. තත්ථ සූකරඛතායන්ති සූකරඛතාති එවංනාමකෙ ලෙණෙ. කස්සපබුද්ධකාලෙ කිර තං ලෙණං එකස්මිං බුද්ධන්තරෙ පථවියා වඩ්ඪමානාය අන්තොභූමිගතං ජාතං. අථෙකදිවසං එකො සූකරො තස්ස ඡදනපරියන්තසමීපෙ පංසුං ඛණි. දෙවෙ වුට්ටෙ පංසුධොතො ඡදනපරියන්තො පාකටො අහොසි. එකො වනචරකො දිස්වා – ‘‘පුබ්බෙ සීලවන්තෙහි පරිභුත්තලෙණෙන භවිතබ්බං, පටිජග්ගිස්සාමි න’’න්ති සමන්තතො පංසුං අපනෙත්වා ලෙණං සොධෙත්වා කුට්ටපරික්ඛෙපං කත්වා ද්වාරවාතපානං යොජෙත්වා සුපරිනිට්ඨිත-සුධාකම්මචිත්තකම්මරජතපට්ටසදිසාය වාලුකාය සන්ථතපරිවෙණං ලෙණං කත්වා මඤ්චපීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා භගවතො වසනත්ථාය අදාසි. ලෙණං ගම්භීරං අහොසි ඔතරිත්වා අභිරුහිතබ්බං. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

දීඝනඛොති තස්ස පරිබ්බාජකස්ස නාමං. උපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? සො කිර ථෙරෙ අඩ්ඪමාසපබ්බජිතෙ චින්තෙසි – ‘‘මය්හං මාතුලො අඤ්ඤං පාසණ්ඩං ගන්ත්වා න චිරං තිට්ඨති, ඉදානි පනස්ස සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං ගතස්ස අඩ්ඪමාසො ජාතො. පවත්තිම්පිස්ස න සුණාමි, ඔජවන්තං නු ඛො සාසනං, ජානිස්සාමි න’’න්ති ගන්තුකාමො ජාතො. තස්මා උපසඞ්කමි. එකමන්තං ඨිතොති තස්මිං කිර සමයෙ ථෙරො භගවන්තං බීජයමානො ඨිතො හොති, පරිබ්බාජකො මාතුලෙ හිරොත්තප්පෙන ඨිතකොව පඤ්හං පුච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘එකමන්තං ඨිතො’’ති.

සබ්බං මෙ නක්ඛමතීති සබ්බා මෙ උපපත්තියො නක්ඛමන්ති, පටිසන්ධියො නක්ඛමන්තීති අධිප්පායෙන වදති. එත්තාවතානෙන ‘‘උච්ඡෙදවාදොහමස්මී’’ති දීපිතං හොති. භගවා පනස්ස අධිප්පායං මුඤ්චිත්වා අක්ඛරෙ තාව දොසං දස්සෙන්තො යාපි ඛො තෙතිආදිමාහ. තත්ථ එසාපි තෙ දිට්ඨි නක්ඛමතීති එසාපි තෙ පඨමං රුච්චිත්වා ඛමාපෙත්වා ගහිතදිට්ඨි නක්ඛමතීති. එසා චෙ මෙ, භො ගොතම, දිට්ඨි ඛමෙය්‍යාති මය්හඤ්හි සබ්බං නක්ඛමතීති දිට්ඨි, තස්ස මය්හං යා එසා සබ්බං මෙ නක්ඛමතීති දිට්ඨි, එසා මෙ ඛමෙය්‍ය. යං තං ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති වුත්තං, තම්පිස්ස තාදිසමෙව. යථා සබ්බගහණෙන ගහිතාපි අයං දිට්ඨි ඛමති, එවමෙවං තම්පි ඛමෙය්‍ය. එවං අත්තනො වාදෙ ආරොපිතං දොසං ඤත්වා තං පරිහරාමීති සඤ්ඤාය වදති, අත්ථතො පනස්ස ‘‘එසා දිට්ඨි න මෙ ඛමතී’’ති ආපජ්ජති. යස්ස පනෙසා න ඛමති න රුච්චති, තස්සායං තාය දිට්ඨියා සබ්බං මෙ න ඛමතීති දිට්ඨි රුචිතං. තෙන හි දිට්ඨිඅක්ඛමෙන අරුචිතෙන භවිතබ්බන්ති සබ්බං ඛමතීති රුච්චතීති ආපජ්ජති. න පනෙස තං සම්පටිච්ඡති, කෙවලං තස්සාපි උච්ඡෙදදිට්ඨියා උච්ඡෙදමෙව ගණ්හාති. තෙනාහ භගවා අතො ඛො තෙ, අග්ගිවෙස්සන,…පෙ… අඤ්ඤඤ්ච දිට්ඨිං උපාදියන්තීති. තත්ථ අතොති පජහනකෙසු නිස්සක්කං, යෙ පජහන්ති, තෙහි යෙ නප්පජහන්තීති වුච්චියන්ති, තෙව බහුතරාති අත්ථො. බහූ හි බහුතරාති එත්ථ හිකාරො නිපාතමත්තං, බහූ බහුතරාති අත්ථො. පරතො තනූ හි තනුතරාති පදෙපි එසෙව නයො. යෙ එවමාහංසූති යෙ එවං වදන්ති. තඤ්චෙව දිට්ඨිං නප්පජහන්ති, අඤ්ඤඤ්ච දිට්ඨිං උපාදියන්තීති මූලදස්සනං නප්පජහන්ති, අපරදස්සනං උපාදියන්ති.

එත්ථ ච සස්සතං ගහෙත්වා තම්පි අප්පහාය උච්ඡෙදං වා එකච්චසස්සතං වා ගහෙතුං න සක්කා, උච්ඡෙදම්පි ගහෙත්වා තං අප්පහාය සස්සතං වා එකච්චසස්සතං වා න සක්කා ගහෙතුං, එකච්චසස්සතම්පි ගහෙත්වා තං අප්පහාය සස්සතං වා උච්ඡෙදං වා න සක්කා ගහෙතුං. මූලසස්සතං පන අප්පහාය අඤ්ඤං සස්සතමෙව සක්කා ගහෙතුං. කථං? එකස්මිඤ්හි සමයෙ ‘‘රූපං සස්සත’’න්ති ගහෙත්වා අපරස්මිං සමයෙ ‘‘න සුද්ධරූපමෙව සස්සතං, වෙදනාපි සස්සතා, විඤ්ඤාණම්පි සස්සත’’න්ති ගණ්හාති. උච්ඡෙදෙපි එකච්චසස්සතෙපි එසෙව නයො. යථා ච ඛන්ධෙසු, එවං ආයතනෙසුපි යොජෙතබ්බං. ඉදං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තඤ්චෙව දිට්ඨිං නප්පජහන්ති, අඤ්ඤඤ්ච දිට්ඨිං උපාදියන්තී’’ති.

දුතියවාරෙ අතොති අප්පජහනකෙසු නිස්සක්කං, යෙ නප්පජහන්ති, තෙහි, යෙ පජහන්තීති වුච්චියන්ති, තෙව තනුතරා අප්පතරාති අත්ථො. තඤ්චෙව දිට්ඨිං පජහන්ති, අඤ්ඤඤ්ච දිට්ඨිං න උපාදියන්තීති තඤ්ච මූලදස්සනං පජහන්ති, අඤ්ඤඤ්ච දස්සනං න ගණ්හන්ති. කථං? එකස්මිඤ්හි සමයෙ ‘‘රූපං සස්සත’’න්ති ගහෙත්වා අපරස්මිං සමයෙ තත්ථ ආදීනවං දිස්වා ‘‘ඔළාරිකමෙතං මය්හං දස්සන’’න්ති පජහති ‘‘න කෙවලඤ්ච රූපං සස්සතන්ති දස්සනමෙව ඔළාරිකං, වෙදනාපි සස්සතා…පෙ… විඤ්ඤාණම්පි සස්සතන්ති දස්සනං ඔළාරිකමෙවා’’ති විස්සජ්ජෙති. උච්ඡෙදෙපි එකච්චසස්සතෙපි එසෙව නයො. යථා ච ඛන්ධෙසු, එවං ආයතනෙසුපි යොජෙතබ්බං. එවං තඤ්ච මූලදස්සනං පජහන්ති, අඤ්ඤඤ්ච දස්සනං න ගණ්හන්ති.

සන්තග්ගිවෙස්සනාති කස්මා ආරභි? අයං උච්ඡෙදලද්ධිකො අත්තනො ලද්ධිං නිගූහති, තස්සා පන ලද්ධියා වණ්ණෙ වුච්චමානෙ අත්තනො ලද්ධිං පාතුකරිස්සතීති තිස්සො ලද්ධියො එකතො දස්සෙත්වා විභජිතුං ඉමං දෙසනං ආරභි.

සාරාගාය සන්තිකෙතිආදීසු රාගවසෙන වට්ටෙ රජ්ජනස්ස ආසන්නා තණ්හාදිට්ඨිසංයොජනෙන වට්ටසංයොජනස්ස සන්තිකෙ. අභිනන්දනායාති තණ්හාදිට්ඨිවසෙනෙව ගිලිත්වා පරියාදියනස්ස ගහණස්ස ච ආසන්නාති අත්ථො. අසාරාගාය සන්තිකෙතිආදීසු වට්ටෙ අරජ්ජනස්ස ආසන්නාතිආදිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

එත්ථ ච සස්සතදස්සනං අප්පසාවජ්ජං දන්ධවිරාගං, උච්ඡෙදදස්සනං මහාසාවජ්ජං ඛිප්පවිරාගං. කථං? සස්සතවාදී හි ඉධලොකං පරලොකඤ්ච අත්ථීති ජානාති, සුකතදුක්කටානං ඵලං අත්ථීති ජානාති, කුසලං කරොති, අකුසලං කරොන්තො භායති, වට්ටං අස්සාදෙති, අභිනන්දති. බුද්ධානං වා බුද්ධසාවකානං වා සම්මුඛීභූතො සීඝං ලද්ධිං ජහිතුං න සක්කොති. තස්මා තං සස්සතදස්සනං අප්පසාවජ්ජං දන්ධවිරාගන්ති වුච්චති. උච්ඡෙදවාදී පන ඉධලොකපරලොකං අත්ථීති ජානාති, සුකතදුක්කටානං ඵලං අත්ථීති ජානාති, කුසලං න කරොති, අකුසලං කරොන්තො න භායති, වට්ටං න අස්සාදෙති, නාභිනන්දති, බුද්ධානං වා බුද්ධසාවකානං වා සම්මුඛීභාවෙ සීඝං දස්සනං පජහති. පාරමියො පූරෙතුං සක්කොන්තො බුද්ධො හුත්වා, අසක්කොන්තො අභිනීහාරං කත්වා සාවකො හුත්වා පරිනිබ්බායති. තස්මා උච්ඡෙදදස්සනං මහාසාවජ්ජං ඛිප්පවිරාගන්ති වුච්චති.

202. සො පන පරිබ්බාජකො එතමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා – ‘‘මය්හං දස්සනං සංවණ්ණෙති පසංසති, අද්ධා මෙ සුන්දරං දස්සන’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා උක්කංසෙති මෙ භවන්තිආදිමාහ.

ඉදානි යස්මා අයං පරිබ්බාජකො කඤ්ජියෙනෙව තිත්තකාලාබු, උච්ඡෙදදස්සනෙනෙව පූරිතො, සො යථා කඤ්ජියං අප්පහාය න සක්කා ලාබුම්හි තෙලඵාණිතාදීනි පක්ඛිපිතුං, පක්ඛිත්තානිපි න ගණ්හාති, එවමෙවං තං ලද්ධිං අප්පහාය අභබ්බො මග්ගඵලානං ලාභාය, තස්මා ලද්ධිං ජහාපනත්ථං තත්‍රග්ගිවෙස්සනාතිආදි ආරද්ධං. විග්ගහොති කලහො. එවමෙතාසං දිට්ඨීනං පහානං හොතීති එවං විග්ගහාදිආදීනවං දිස්වා තාසං දිට්ඨීනං පහානං හොති. සො හි පරිබ්බාජකො ‘‘කිං මෙ ඉමිනා විග්ගහාදිනා’’ති තං උච්ඡෙදදස්සනං පජහති.

205. අථස්ස භගවා වමිතකඤ්ජියෙ ලාබුම්හි සප්පිඵාණිතාදීනි පක්ඛිපන්තො විය හදයෙ අමතොසධං පූරෙස්සාමීති විපස්සනං ආචික්ඛන්තො අයං ඛො පන, අග්ගිවෙස්සන, කායොතිආදිමාහ. තස්සත්ථො වම්මිකසුත්තෙ වුත්තො. අනිච්චතොතිආදීනිපි හෙට්ඨා විත්ථාරිතානෙව. යො කායස්මිං කායඡන්දොති යා කායස්මිං තණ්හා. ස්නෙහොති තණ්හාස්නෙහොව. කායන්වයතාති කායානුගමනභාවො, කායං අනුගච්ඡනකකිලෙසොති අත්ථො.

එවං රූපකම්මට්ඨානං දස්සෙත්වා ඉදානි අරූපකම්මට්ඨානං දස්සෙන්තො තිස්සො ඛොතිආදිමාහ. පුන තාසංයෙව වෙදනානං අසම්මිස්සභාවං දස්සෙන්තො යස්මිං, අග්ගිවෙස්සන, සමයෙතිආදිමාහ. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මිං සමයෙ සුඛාදීසු එකං වෙදනං වෙදයති, තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤා වෙදනා අත්තනො වාරං වා ඔකාසං වා ඔලොකයමානා නිසින්නා නාම නත්ථි, අථ ඛො අනුප්පන්නාව හොන්ති භින්නඋදකපුප්ඵුළා විය ච අන්තරහිතා වා. සුඛාපි ඛොතිආදි තාසං වෙදනානං චුණ්ණවිචුණ්ණභාවදස්සනත්ථං වුත්තං.

න කෙනචි සංවදතීති තස්සතං ගහෙත්වා ‘‘සස්සතවාදී අහ’’න්ති උච්ඡෙදවාදිනාපි සද්ධිං න සංවදති, තමෙව ගහෙත්වා ‘‘සස්සතවාදී අහ’’න්ති එකච්චසස්සතවාදිනා සද්ධිං න විවදති. එවං තයොපි වාදා පරිවත්තෙත්වා යොජෙතබ්බා. යඤ්ච ලොකෙ වුත්තන්ති යං ලොකෙ කථිතං වොහරිතං, තෙන වොහරති අපරාමසන්තො කිඤ්චි ධම්මං පරාමාසග්ගාහෙන අග්ගණ්හන්තො. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘යො හොති භික්ඛු අරහං කතාවී,

ඛීණාසවො අන්තිමදෙහධාරී;

අහං වදාමීතිපි සො වදෙය්‍ය,

මමං වදන්තීතිපි සො වදෙය්‍ය;

ලොකෙ සමඤ්ඤං කුසලො විදිත්වා,

වොහාරමත්තෙන සො වොහරෙය්‍යා’’ති. (සං. නි. 1.25);

අපරම්පි වුත්තං – ‘‘ඉමා ඛො චිත්ත ලොකසමඤ්ඤා ලොකනිරුත්තියො ලොකවොහාරා ලොකපඤ්ඤත්තියො, යාහි තථාගතො වොහරති අපරාමස’’න්ති (දී. නි. 1.440).

206. අභිඤ්ඤාපහානමාහාති සස්සතාදීසු තෙසං තෙසං ධම්මානං සස්සතං අභිඤ්ඤාය ජානිත්වා සස්සතස්ස පහානමාහ, උච්ඡෙදං, එකච්චසස්සතං අභිඤ්ඤාය එකච්චසස්සතස්ස පහානං වදති. රූපං අභිඤ්ඤාය රූපස්ස පහානං වදතීතිආදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

පටිසඤ්චික්ඛතොති පච්චවෙක්ඛන්තස්ස. අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චීති අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙහි ආසවෙහි අග්ගහෙත්වාව චිත්තං විමුච්චි. එත්තාවතා චෙස පරස්ස වඩ්ඪිතං භත්තං භුඤ්ජිත්වා ඛුදං විනොදෙන්තො විය පරස්ස ආරද්ධාය ධම්මදෙසනාය ඤාණං පෙසෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තඤ්චෙව පත්තො, සාවකපාරමීඤාණස්ස ච මත්ථකං, සොළස ච පඤ්ඤා පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො. දීඝනඛො පන සොතාපත්තිඵලං පත්වා සරණෙසු පතිට්ඨිතො.

භගවා පන ඉමං දෙසනං සූරියෙ ධරමානෙයෙව නිට්ඨාපෙත්වා ගිජ්ඣකූටා ඔරුය්හ වෙළුවනං ගන්ත්වා සාවකසන්නිපාතමකාසි, චතුරඞ්ගසමන්නාගතො සන්නිපාතො අහොසි. තත්‍රිමානි අඞ්ගානි – මාඝනක්ඛත්තෙන යුත්තො පුණ්ණමඋපොසථදිවසො, කෙනචි අනාමන්තිතානි හුත්වා අත්තනොයෙව ධම්මතාය සන්නිපතිතානි අඩ්ඪතෙලසානි භික්ඛුසතානි, තෙසු එකොපි පුථුජ්ජනො වා සොතාපන්න-සකදාගාමි-අනාගාමි-සුක්ඛවිපස්සක-අරහන්තෙසු වා අඤ්ඤතරො නත්ථි, සබ්බෙ ඡළභිඤ්ඤාව, එකොපි චෙත්ථ සත්ථකෙන කෙසෙ ඡින්දිත්වා පබ්බජිතො නාම නත්ථි, සබ්බෙ එහිභික්ඛුනොයෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

දීඝනඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.