2. මහාරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා
113. එවං මෙ සුතන්ති මහාරාහුලොවාදසුත්තං. තත්ථ පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධීති දස්සනං අවිජහිත්වා ගමනං අබ්බොච්ඡින්නං කත්වා පච්ඡතො පච්ඡතො ඉරියාපථානුබන්ධනෙන අනුබන්ධි. තදා හි භගවා පදෙ පදං නික්ඛිපන්තො විලාසිතගමනෙන පුරතො පුරතො ගච්ඡති, රාහුලත්ථෙරො දසබලස්ස පදානුපදිකො හුත්වා පච්ඡතො පච්ඡතො.
තත්ථ භගවා සුපුප්ඵිතසාලවනමජ්ඣගතො සුභූමිඔතරණත්ථාය නික්ඛන්තමත්තවරවාරණො විය විරොචිත්ථ, රාහුලභද්දො ච වරවාරණස්ස පච්ඡතො නික්ඛන්තගජපොතකො විය. භගවා සායන්හසමයෙ මණිගුහතො නික්ඛමිත්වා ගොචරං පටිපන්නො කෙසරසීහො විය, රාහුලභද්දො ච සීහමිගරාජානං අනුබන්ධන්තො නික්ඛන්තසීහපොතකො විය. භගවා මණිපබ්බතසස්සිරිකවනසණ්ඩතො දාඨබලො මහාබ්‍යග්ඝො විය, රාහුලභද්දො ච බ්‍යග්ඝරාජානං අනුබන්ධබ්‍යග්ඝපොතකො විය. භගවා සිම්බලිදායතො නික්ඛන්තසුපණ්ණරාජා විය, රාහුලභද්දො ච සුපණ්ණරාජස්ස පච්ඡතො නික්ඛන්තසුපණ්ණපොතකො විය. භගවා චිත්තකූටපබ්බතතො ගගනතලං පක්ඛන්දසුවණ්ණහංසරාජා විය, රාහුලභද්දො ච හංසාධිපතිං අනුපක්ඛන්දහංසපොතකො විය. භගවා මහාසරං අජ්ඣොගාළ්හා සුවණ්ණමහානාවා විය, රාහුලභද්දො ච සුවණ්ණනාවං පච්ඡා අනුබන්ධනාවාපොතකො විය. භගවා චක්කරතනානුභාවෙන ගගනතලෙ සම්පයාතචක්කවත්තිරාජා විය, රාහුලභද්දො ච රාජානං අනුසම්පයාතපරිණායකරතනං විය. භගවා විගතවලාහකං නභං පටිපන්නතාරකරාජා විය, රාහුලභද්දො ච තාරකාධිපතිනො අනුමග්ගපටිපන්නා පරිසුද්ධඔසධිතාරකා විය.
භගවාපි මහාසම්මතපවෙණියං ඔක්කාකරාජවංසෙ ජාතො, රාහුලභද්දොපි. භගවාපි සඞ්ඛෙ පක්ඛිත්තඛීරසදිසො සුපරිසුද්ධජාතිඛත්තියකුලෙ ජාතො, රාහුලභද්දොපි. භගවාපි රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො, රාහුලභද්දොපි. භගවතොපි සරීරං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං දෙවනගරෙසු සමුස්සිතරතනතොරණං විය සබ්බපාලිඵුල්ලො පාරිච්ඡත්තකො විය ච අතිමනොහරණං, රාහුලභද්දස්සාපි. ඉති ද්වෙපි අභිනීහාරසම්පන්නා, ද්වෙපි රාජපබ්බජිතා, ද්වෙපි ඛත්තියසුඛුමාලා, ද්වෙපි සුවණ්ණවණ්ණා, ද්වෙපි ලක්ඛණසම්පන්නා එකමග්ගං පටිපන්නා පටිපාටියා ගච්ඡන්තානං ද්වින්නං චන්දමණ්ඩලානං ද්වින්නං සූරියමණ්ඩලානං ද්වින්නං සක්කසුයාමසන්තුසිතසුනිම්මිතවසවත්තිමහාබ්‍රහ්මාදීනං සිරියා සිරිං අභිභවමානා විය විරොචිංසු.
තත්‍රායස්මා රාහුලො භගවතො පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගච්ඡන්තොව පාදතලතො යාව උපරි කෙසන්තා තථාගතං ආලොකෙසි. සො භගවතො බුද්ධවෙසවිලාසං දිස්වා ‘‘සොභති භගවා ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවිචිත්තසරීරො බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛිත්තතාය විප්පකිණ්ණසුවණ්ණචුණ්ණමජ්ඣගතො විය, විජ්ජුලතාපරික්ඛිත්තො කනකපබ්බතො විය, යන්තසුත්තසමාකඩ්ඪිතරතනවිචිත්තං සුවණ්ණඅග්ඝිකං විය, රත්තපංසුකූලචීවරපටිච්ඡන්නොපි රත්තකම්බලපරික්ඛිත්තකනකපබ්බතො විය, පවාළලතාපටිමණ්ඩිතං සුවණ්ණඅග්ඝිකං විය, චීනපිට්ඨචුණ්ණපූජිතං සුවණ්ණචෙතියං විය, ලාඛාරසානුලිත්තො කනකයූපො විය, රත්තවලාහකන්තරතො තඞ්ඛණබ්භුග්ගතපුණ්ණචන්දො විය, අහො සමතිංසපාරමිතානුභාවසජ්ජිතස්ස අත්තභාවස්ස සිරීසම්පත්තී’’ති චින්තෙසි. තතො අත්තානම්පි ඔලොකෙත්වා – ‘‘අහම්පි සොභාමි. සචෙ භගවා චතූසු මහාදීපෙසු චක්කවත්තිරජ්ජං අකරිස්සා, මය්හං පරිණායකට්ඨානන්තරං අදස්සා. එවං සන්තෙ අතිවිය ජම්බුදීපතලං අසොභිස්සා’’ති අත්තභාවං නිස්සාය ගෙහස්සිතං ඡන්දරාගං උප්පාදෙසි.
භගවාපි පුරතො ගච්ඡන්තොව චින්තෙසි – ‘‘පරිපුණ්ණච්ඡවිමංසලොහිතො දානි රාහුලස්ස අත්තභාවො. රජනීයෙසු රූපාරම්මණාදීසු හි චිත්තස්ස පක්ඛන්දනකාලො ජාතො, කිං බහුලතාය නු ඛො රාහුලො වීතිනාමෙතී’’ති. අථ සහාවජ්ජනෙනෙව පසන්නඋදකෙ මච්ඡං විය, පරිසුද්ධෙ ආදාසමණ්ඩලෙ මුඛනිමිත්තං විය ච තස්ස තං චිත්තුප්පාදං අද්දස. දිස්වාව – ‘‘අයං රාහුලො මය්හං අත්‍රජො හුත්වා මම පච්ඡතො ආගච්ඡන්තො ‘අහං සොභාමි, මය්හං වණ්ණායතනං පසන්න’න්ති අත්තභාවං නිස්සාය ගෙහස්සිතඡන්දරාගං උප්පාදෙති, අතිත්ථෙ පක්ඛන්දො උප්පථං පටිපන්නො අගොචරෙ චරති, දිසාමූළ්හඅද්ධිකො විය අගන්තබ්බං දිසං ගච්ඡති. අයං ඛො පනස්ස කිලෙසො අබ්භන්තරෙ වඩ්ඪන්තො අත්තත්ථම්පි යථාභූතං පස්සිතුං න දස්සති, පරත්ථම්පි, උභයත්ථම්පි. තතො නිරයෙපි පටිසන්ධිං ගණ්හාපෙස්සති, තිරච්ඡානයොනියම්පි, පෙත්තිවිසයෙපි, අසුරකායෙපි, සම්බාධෙපි මාතුකුච්ඡිස්මින්ති අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ පරිපාතෙස්සති. අයඤ්හි –
අනත්ථජනනො ලොභො, ලොභො චිත්තප්පකොපනො;
භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣති.
ලුද්ධො අත්ථං න ජානාති, ලුද්ධො ධම්මං න පස්සති;
අන්ධතමං තදා හොති, යං ලොභො සහතෙ නරං. (ඉතිවු. 88) –
යථා ඛො පන අනෙකරතනපූරා මහානාවා භින්නඵලකන්තරෙන උදකං ආදියමානා මුහුත්තම්පි න අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බා හොති, වෙගෙනස්සා විවරං පිදහිතුං වට්ටති, එවමෙවං අයම්පි න අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බො. යාවස්ස අයං කිලෙසො අබ්භන්තරෙ සීලරතනාදීනි න විනාසෙති, තාවදෙව නං නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති අජ්ඣාසයමකාසි. එවරූපෙසු පන ඨානෙසු බුද්ධානං නාගවිලොකනං නාම හොති. තස්මා යන්තෙන පරිවත්තිතසුවණ්ණපටිමා විය සකලකායෙනෙව පරිවත්තෙත්වා ඨිතො රාහුලභද්දං ආමන්තෙසි. තං සන්ධාය ‘‘අථ ඛො භගවා අපලොකෙත්වා’’තිආදි වුත්තං.
තත්ථ යංකිඤ්චි රූපන්තිආදීනි සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානි. නෙතං මමාතිආදීනි මහාහත්ථිපදොපමෙ වුත්තානි. රූපමෙව නු ඛො භගවාති කස්මා පුච්ඡති? තස්ස කිර – ‘‘සබ්බං රූපං නෙතං මම, නෙසොහමස්මි න මෙසො අත්තා’’ති සුත්වා – ‘‘භගවා සබ්බං රූපං විපස්සනාපඤ්ඤාය එවං දට්ඨබ්බන්ති වදති, වෙදනාදීසු නු ඛො කථං පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති නයො උදපාදි. තස්මා තස්මිං නයෙ ඨිතො පුච්ඡති. නයකුසලො හෙස ආයස්මා රාහුලො, ඉදං න කත්තබ්බන්ති වුත්තෙ ඉදම්පි න කත්තබ්බං ඉදම්පි න කත්තබ්බමෙවාති නයසතෙනපි නයසහස්සෙනපි පටිවිජ්ඣති. ඉදං කත්තබ්බන්ති වුත්තෙපි එසෙව නයො.
සික්ඛාකාමො හි අයං ආයස්මා, පාතොව ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පත්ථමත්තං වාලිකං ඔකිරති – ‘‘අජ්ජ සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකා මය්හං උපජ්ඣායස්ස සන්තිකා එත්තකං ඔවාදං එත්තකං පරිභාසං ලභාමී’’ති. සම්මාසම්බුද්ධොපි නං එතදග්ගෙ ඨපෙන්තො – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං සික්ඛාකාමානං යදිදං රාහුලො’’ති (අ. නි. 1.209) සික්ඛායමෙව අග්ගං කත්වා ඨපෙසි. සොපි ආයස්මා භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ තමෙව සීහනාදං නදි –
‘‘සබ්බමෙතං අභිඤ්ඤාය, ධම්මරාජා පිතා මම;
සම්මුඛා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස, එතදග්ගෙ ඨපෙසි මං.
සික්ඛාකාමානහං අග්ගො, ධම්මරාජෙන ථොමිතො;
සද්ධාපබ්බජිතානඤ්ච, සහායො පවරො මම.
ධම්මරාජා පිතා මය්හං, ධම්මාරක්ඛො ච පෙත්තියො;
සාරිපුත්තො උපජ්ඣායො, සබ්බං මෙ ජිනසාසන’’න්ති.
අථස්ස භගවා යස්මා න කෙවලං රූපමෙව, වෙදනාදයොපි එවං දට්ඨබ්බා, තස්මා රූපම්පි රාහුලාතිආදිමාහ. කො නජ්ජාති කො නු අජ්ජ. ථෙරස්ස කිර එතදහොසි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො මය්හං අත්තභාවනිස්සිතං ඡන්දරාගං ඤත්වා ‘සමණෙන නාම එවරූපො විතක්කො න විතක්කිතබ්බො’ති නෙව පරියායෙන කථං කථෙසි, ගච්ඡ භික්ඛු රාහුලං වදෙහි ‘මා පුන එවරූපං විතක්කං විතක්කෙසී’ති න දූතං පෙසෙසි. මං සම්මුක්ඛෙ ඨත්වායෙව පන සභණ්ඩකං චොරං චූළාය ගණ්හන්තො විය සම්මුඛා සුගතොවාදං අදාසි. සුගතොවාදො ච නාම අසඞ්ඛෙය්‍යෙහිපි කප්පෙහි දුල්ලභො. එවරූපස්ස බුද්ධස්ස සම්මුඛා ඔවාදං ලභිත්වා කො නු විඤ්ඤූ පණ්ඩිතජාතිකො අජ්ජ ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිස්සතී’’ති. අථෙස ආයස්මා ආහාරකිච්චං පහාය යස්මිං නිසින්නට්ඨානෙ ඨිතෙන ඔවාදො ලද්ධො, තතොව පටිනිවත්තෙත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. භගවාපි තං ආයස්මන්තං නිවත්තමානං දිස්වා න එවමාහ – ‘‘මා නිවත්ත තාව, රාහුල, භික්ඛාචාරකාලො තෙ’’ති. කස්මා? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අජ්ජ තාව කායගතාසතිඅමතභොජනං භුඤ්ජතූ’’ති.
අද්දසා ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තොති භගවති ගතෙ පච්ඡා ගච්ඡන්තො අද්දස. එතස්ස කිරායස්මතො එකකස්ස විහරතො අඤ්ඤං වත්තං, භගවතා සද්ධිං විහරතො අඤ්ඤං. යදා හි ද්වෙ අග්ගසාවකා එකාකිනො වසන්ති, තදා පාතොව සෙනාසනං සම්මජ්ජිත්වා සරීරපටිජග්ගනං කත්වා සමාපත්තිං අප්පෙත්වා සන්නිසින්නා අත්තනො චිත්තරුචියා භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්ති. භගවතා සද්ධිං විහරන්තා පන ථෙරා එවං න කරොන්ති. තදා හි භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො පඨමං භික්ඛාචාරං ගච්ඡති. තස්මිං ගතෙ ථෙරො අත්තනො සෙනාසනා නික්ඛමිත්වා – ‘‘බහූනං වසනට්ඨානෙ නාම සබ්බෙව පාසාදිකං කාතුං සක්කොන්ති වා, න වා සක්කොන්තී’’ති තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා අසම්මට්ඨං ඨානං සම්මජ්ජති. සචෙ කචවරො අඡඩ්ඩිතො හොති, තං ඡඩ්ඩෙති. පානීයට්ඨපෙතබ්බට්ඨානම්හි පානීයකූටෙ අසති පානීයඝටං ඨපෙති. ගිලානානං සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘ආවුසො, තුම්හාකං කිං ආහරාමි, කිං වො ඉච්ඡිතබ්බ’’න්ති? පුච්ඡති. අවස්සිකදහරානං සන්තිකං ගන්ත්වා – ‘‘අභිරමථ, ආවුසො, මා උක්කණ්ඨිත්ථ, පටිපත්තිසාරකං බුද්ධසාසන’’න්ති ඔවදති. එවං කත්වා සබ්බපච්ඡා භික්ඛාචාරං ගච්ඡති. යථා හි චක්කවත්ති කුහිඤ්චි ගන්තුකාමො සෙනාය පරිවාරිතො පඨමං නික්ඛමති, පරිණායකරතනං සෙනඞ්ගානි සංවිධාය පච්ඡා නික්ඛමති, එවං සද්ධම්මචක්කවත්ති භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො පඨමං නික්ඛමති, තස්ස භගවතො පරිණායකරතනභූතො ධම්මසෙනාපති ඉමං කිච්චං කත්වා සබ්බපච්ඡා නික්ඛමති. සො එවං නික්ඛන්තො තස්මිං දිවසෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං රාහුලභද්දං අද්දස. තෙන වුත්තං ‘‘පච්ඡා ගච්ඡන්තො අද්දසා’’ති.
අථ කස්මා ආනාපානස්සතියං නියොජෙසි? නිසජ්ජානුච්ඡවිකත්තා. ථෙරො කිර ‘‘එතස්ස භගවතා රූපකම්මට්ඨානං කථිත’’න්ති අනාවජ්ජිත්වාව යෙනාකාරෙන අයං අචලො අනොබද්ධො හුත්වා නිසින්නො, ඉදමස්ස එතිස්සා නිසජ්ජාය කම්මට්ඨානං අනුච්ඡවිකන්ති චින්තෙත්වා එවමාහ. තත්ථ ආනාපානස්සතින්ති අස්සාසපස්සාසෙ පරිග්ගහෙත්වා තත්ථ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාහීති දස්සෙති.
මහප්ඵලා හොතීති කීවමහප්ඵලා හොති? ඉධ භික්ඛු ආනාපානස්සතිං අනුයුත්තො එකාසනෙ නිසින්නොව සබ්බාසවෙ ඛෙපෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, තථා අසක්කොන්තො මරණකාලෙ සමසීසී හොති, තථා අසක්කොන්තො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා ධම්මකථිකදෙවපුත්තස්ස ධම්මං සුත්වා අරහත්තං පාපුණාති, තතො විරද්ධො අනුප්පන්නෙ බුද්ධුප්පාදෙ පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති, තං අසච්ඡිකරොන්තො බුද්ධානං සම්මුඛීභාවෙ බාහියත්ථෙරාදයො විය ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, එවං මහප්ඵලා. මහානිසංසාති තස්සෙව වෙවචනං. වුත්තම්පි චෙතං –
‘‘ආනාපානස්සතී යස්ස, පරිපුණ්ණා සුභාවිතා;
අනුපුබ්බං පරිචිතා, යථා බුද්ධෙන දෙසිතා;
සොමං ලොකං පභාසෙති, අබ්භා මුත්තොව චන්දිමා’’ති. (ථෙරගා. 548; පටි. ම. 1.1.60) –
ඉමං මහප්ඵලතං සම්පස්සමානො ථෙරො සද්ධිවිහාරිකං තත්ථ නියොජෙති.
ඉති භගවා රූපකම්මට්ඨානං, ථෙරො ආනාපානස්සතින්ති උභොපි කම්මට්ඨානං ආචික්ඛිත්වා ගතා, රාහුලභද්දො විහාරෙයෙව ඔහීනො. භගවා තස්ස ඔහීනභාවං ජානන්තොපි නෙව අත්තනා ඛාදනීයං භොජනීයං ගහෙත්වා අගමාසි, න ආනන්දත්ථෙරස්ස හත්ථෙ පෙසෙසි, න පසෙනදිමහාරාජඅනාථපිණ්ඩිකාදීනං සඤ්ඤං අදාසි. සඤ්ඤාමත්තකඤ්හි ලභිත්වා තෙ කාජභත්තං අභිහරෙය්‍යුං. යථා ච භගවා, එවං සාරිපුත්තත්ථෙරොපි න කිඤ්චි අකාසි. රාහුලත්ථෙරො නිරාහාරො ඡින්නභත්තො අහොසි. තස්ස පනායස්මතො – ‘‘භගවා මං විහාරෙ ඔහීනං ජානන්තොපි අත්තනා ලද්ධපිණ්ඩපාතං නාපි සයං ගහෙත්වා ආගතො, න අඤ්ඤස්ස හත්ථෙ පහිණි, න මනුස්සානං සඤ්ඤං අදාසි, උපජ්ඣායොපි මෙ ඔහීනභාවං ජානන්තො තථෙව න කිඤ්චි අකාසී’’ති චිත්තම්පි න උප්පන්නං, කුතො තප්පච්චයා ඔමානං වා අතිමානං වා ජනෙස්සති. භගවතා පන ආචික්ඛිතකම්මට්ඨානමෙව පුරෙභත්තම්පි පච්ඡාභත්තම්පි – ‘‘ඉතිපි රූපං අනිච්චං, ඉතිපි දුක්ඛං, ඉතිපි අසුභං, ඉතිපි අනත්තා’’ති අග්ගිං අභිමත්ථෙන්තො විය නිරන්තරං මනසිකත්වා සායන්හසමයෙ චින්තෙසි – ‘‘අහං උපජ්ඣායෙන ආනාපානස්සතිං භාවෙහීති වුත්තො, තස්ස වචනං න කරිස්සාමි. ආචරියුපජ්ඣායානඤ්හි වචනං අකරොන්තො දුබ්බචො නාම හොති. ‘දුබ්බචො රාහුලො, උපජ්ඣායස්සපි වචනං න කරොතී’ති ච ගරහුප්පත්තිතො කක්ඛළතරා පීළා නාම නත්ථී’’ති භාවනාවිධානං පුච්ඡිතුකාමො භගවතො සන්තිකං අගමාසි. තං දස්සෙතුං අථ ඛො ආයස්මා රාහුලොතිආදි වුත්තං.
114. තත්ථ පටිසල්ලානාති එකීභාවතො. යංකිඤ්චි රාහුලාති කස්මා? භගවා ආනාපානස්සතිං පුට්ඨො රූපකම්මට්ඨානං කථෙතීති. රූපෙ ඡන්දරාගප්පහානත්ථං. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘රාහුලස්ස අත්තභාවං නිස්සාය ඡන්දරාගො උප්පන්නො, හෙට්ඨා චස්ස සඞ්ඛෙපෙන රූපකම්මට්ඨානං කථිතං. ඉදානිස්සාපි ද්විචත්තාලීසාය ආකාරෙහි අත්තභාවං විරාජෙත්වා විසඞ්ඛරිත්වා තංනිස්සිතං ඡන්දරාගං අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙස්සාමී’’ති. අථ ආකාසධාතුං කස්මා විත්ථාරෙසීති? උපාදාරූපදස්සනත්ථං. හෙට්ඨා හි චත්තාරි මහාභූතානෙව කථිතානි, න උපාදාරූපං. තස්මා ඉමිනා මුඛෙන තං දස්සෙතුං ආකාසධාතුං විත්ථාරෙසි. අපිච අජ්ඣත්තිකෙන ආකාසෙන පරිච්ඡින්නරූපම්පි පාකටං හොති.
ආකාසෙන පරිච්ඡින්නං, රූපං යාති විභූතතං;
තස්සෙවං ආවිභාවත්ථං, තං පකාසෙසි නායකො.
එත්ථ පන පුරිමාසු තාව චතූසු ධාතූසු යං වත්තබ්බං, තං මහාහත්ථිපදොපමෙ වුත්තමෙව.
118. ආකාසධාතුයං ආකාසගතන්ති ආකාසභාවං ගතං. උපාදින්නන්තිආදින්නං ගහිතං පරාමට්ඨං, සරීරට්ඨකන්ති අත්ථො. කණ්ණච්ඡිද්දන්ති මංසලොහිතාදීහි අසම්ඵුට්ඨකණ්ණවිවරං. නාසච්ඡිද්දාදීසුපි එසෙව නයො. යෙන චාති යෙන ඡිද්දෙන. අජ්ඣොහරතීති අන්තො පවෙසෙති, ජිව්හාබන්ධනතො හි යාව උදරපටලා මනුස්සානං විදත්ථිචතුරඞ්ගුලං ඡිද්දට්ඨානං හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. යත්ථ චාති යස්මිං ඔකාසෙ. සන්තිට්ඨතීති පතිට්ඨාති. මනුස්සානඤ්හි මහන්තං පටපරිස්සාවනමත්තඤ්ච උදරපටලං නාම හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අධොභාගං නික්ඛමතීති යෙන හෙට්ඨා නික්ඛමති. ද්වත්තිංසහත්ථමත්තං එකවීසතියා ඨානෙසු වඞ්කං අන්තං නාම හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. යං වා පනඤ්ඤම්පීති ඉමිනා සුඛුමසුඛුමං චම්මමංසාදිඅන්තරගතඤ්චෙව ලොමකූපභාවෙන ච ඨිතං ආකාසං දස්සෙති. සෙසමෙත්ථාපි පථවීධාතුආදීසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.
119. ඉදානිස්ස තාදිභාවලක්ඛණං ආචික්ඛන්තො පථවීසමන්තිආදිමාහ. ඉට්ඨානිට්ඨෙසු හි අරජ්ජන්තො අදුස්සන්තො තාදී නාම හොති. මනාපාමනාපාති එත්ථ අට්ඨ ලොභසහගතචිත්තසම්පයුත්තා මනාපා නාම, ද්වෙ දොමනස්සචිත්තසම්පයුත්තා අමනාපා නාම. චිත්තං න පරියාදාය ඨස්සන්තීති එතෙ ඵස්සා උප්පජ්ජිත්වා තව චිත්තං අන්තොමුට්ඨිගතං කරොන්තො විය පරියාදාය ගහෙත්වා ඨාතුං න සක්ඛිස්සන්ති ‘‘අහං සොභාමි, මය්හං වණ්ණායතනං පසන්න’’න්ති පුන අත්තභාවං නිස්සාය ඡන්දරාගො නුප්පජ්ජිස්සති. ගූථගතන්තිආදීසු ගූථමෙව ගූථගතං. එවං සබ්බත්ථ.
න කත්ථචි පතිට්ඨිතොති පථවීපබ්බතරුක්ඛාදීසු එකස්මිම්පි න පතිට්ඨිතො, යදි හි පථවියං පතිට්ඨිතො භවෙය්‍ය, පථවියා භිජ්ජමානාය සහෙව භිජ්ජෙය්‍ය, පබ්බතෙ පතමානෙ සහෙව පතෙය්‍ය, රුක්ඛෙ ඡිජ්ජමානෙ සහෙව ඡිජ්ජෙය්‍ය.
120. මෙත්තං රාහුලාති කස්මා ආරභි? තාදිභාවස්ස කාරණදස්සනත්ථං. හෙට්ඨා හි තාදිභාවලක්ඛණං දස්සිතං, න ච සක්කා අහං තාදී හොමීති අකාරණා භවිතුං, නපි ‘‘අහං උච්චාකුලප්පසුතො බහුස්සුතො ලාභී, මං රාජරාජමහාමත්තාදයො භජන්ති, අහං තාදී හොමී’’ති ඉමෙහි කාරණෙහි කොචි තාදී නාම හොති, මෙත්තාදිභාවනාය පන හොතීති තාදිභාවස්ස කාරණදස්සනත්ථං ඉමං දෙසනං ආරභි.
තත්ථ භාවයතොති උපචාරං වා අප්පනං වා පාපෙන්තස්ස. යො බ්‍යාපාදොති යො සත්තෙ කොපො, සො පහීයිස්සති. විහෙසාති පාණිආදීහි සත්තානං විහිංසනං. අරතීති පන්තසෙනාසනෙසු චෙව අධිකුසලධම්මෙසු ච උක්කණ්ඨිතතා. පටිඝොති යත්ථ කත්ථචි සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු ච පටිහඤ්ඤනකිලෙසො. අසුභන්ති උද්ධුමාතකාදීසු උපචාරප්පනං. උද්ධුමාතකාදීසු අසුභභාවනා ච නාමෙසා විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතාව. රාගොති පඤ්චකාමගුණිකරාගො. අනිච්චසඤ්ඤන්ති අනිච්චානුපස්සනාය සහජාතසඤ්ඤං. විපස්සනා එව වා එසා අසඤ්ඤාපි සඤ්ඤාසීසෙන සඤ්ඤාති වුත්තා. අස්මිමානොති රූපාදීසු අස්මීති මානො.
121. ඉදානි ථෙරෙන පුච්ඡිතං පඤ්හං විත්ථාරෙන්තො ආනාපානස්සතින්තිආදිමාහ. තත්ථ ඉදං කම්මට්ඨානඤ්ච කම්මට්ඨානභාවනා ච පාළිඅත්ථො ච සද්ධිං ආනිසංසකථාය සබ්බො සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ අනුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතොයෙව. ඉමං දෙසනං භගවා නෙය්‍යපුග්ගලවසෙනෙව පරිනිට්ඨාපෙසීති.
පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය
මාහාරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.