9. බ්‍රහ්මනිමන්තනිකසුත්තවණ්ණනා
501. එවං මෙ සුතන්ති බ්‍රහ්මනිමන්තනිකසුත්තං. තත්ථ පාපකං දිට්ඨිගතන්ති ලාමකා සස්සතදිට්ඨි. ඉදං නිච්චන්ති ඉදං සහ කායෙන බ්‍රහ්මට්ඨානං අනිච්චං ‘‘නිච්ච’’න්ති වදති. ධුවාදීනි තස්සෙව වෙවචනානි. තත්ථ ධුවන්ති ථිරං. සස්සතන්ති සදා විජ්ජමානං. කෙවලන්ති අඛණ්ඩං සකලං. අචවනධම්මන්ති අචවනසභාවං. ඉදඤ්හි න ජායතීතිආදීසු ඉමස්මිං ඨානෙ කොචි ජායනකො වා ජීයනකො වා මීයනකො වා චවනකො වා උපපජ්ජනකො වා නත්ථීති සන්ධාය වදති. ඉතො ච පනඤ්ඤන්ති ඉතො සහ කායකා බ්‍රහ්මට්ඨානා උත්තරි අඤ්ඤං නිස්සරණං නාම නත්ථීති එවමස්ස ථාමගතා සස්සතදිට්ඨි උප්පන්නා හොති. එවංවාදී පන සො උපරි තිස්සො ඣානභූමියො චත්තාරො මග්ගා චත්තාරි ඵලානි නිබ්බානන්ති සබ්බං පටිබාහති. අවිජ්ජාගතොති අවිජ්ජාය ගතො සමන්නාගතො අඤ්ඤාණී අන්ධීභූතො. යත්‍ර හි නාමාති යො නාම.
502. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, මාරො පාපිමාති මාරො කථං භගවන්තං අද්දස? සො කිර අත්තනො භවනෙ නිසීදිත්වා කාලෙන කාලං සත්ථාරං ආවජ්ජෙති – ‘‘අජ්ජ සමණො ගොතමො කතරස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා වසතී’’ති. ඉමස්මිං පන කාලෙ ආවජ්ජන්තො, ‘‘උක්කට්ඨං නිස්සාය සුභගවනෙ විහරතී’’ති ඤත්වා, ‘‘කත්ථ නු ඛො ගතො’’ති ඔලොකෙන්තො බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡන්තං දිස්වා, ‘‘සමණො ගොතමො බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡති, යාව තත්ථ ධම්මකථං කථෙත්වා බ්‍රහ්මගණං මම විසයා නාතික්කමෙති, තාව ගන්ත්වා ධම්මදෙසනායං විඡන්දං කරිස්සාමී’’ති සත්ථු පදානුපදිකො ගන්ත්වා බ්‍රහ්මගණස්ස අන්තරෙ අදිස්සමානෙන කායෙන අට්ඨාසි. සො, ‘‘සත්ථාරා බකබ්‍රහ්මා අපසාදිතො’’ති ඤත්වා බ්‍රහ්මුනො උපත්ථම්භො හුත්වා අට්ඨාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, මාරො පාපිමා’’ති.
බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජං අන්වාවිසිත්වාති එකස්ස බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජස්ස සරීරං පවිසිත්වා. මහාබ්‍රහ්මානං පන බ්‍රහ්මපුරොහිතානං වා අන්වාවිසිතුං න සක්කොති. මෙතමාසදොති මා එතං අපසාදයිත්ථ. අභිභූති අභිභවිත්වා ඨිතො ජෙට්ඨකො. අනභිභූතොති අඤ්ඤෙහි අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනෙ නිපාතො. දස්සනවසෙන දසො, සබ්බං පස්සතීති දීපෙති. වසවත්තීති සබ්බජනං වසෙ වත්තෙති. ඉස්සරොති ලොකෙ ඉස්සරො. කත්තා නිම්මාතාති ලොකස්ස කත්තා ච නිම්මාතා ච, පථවීහිමවන්තසිනෙරුචක්කවාළමහාසමුද්දචන්දිමසූරියා ච ඉමිනා නිම්මිතාති දීපෙති.
සෙට්ඨො සජිතාති අයං ලොකස්ස උත්තමො ච සජිතා ච. ‘‘ත්වං ඛත්තියො නාම හොහි, ත්වං බ්‍රාහ්මණො නාම, වෙස්සො නාම, සුද්දො නාම, ගහට්ඨො නාම, පබ්බජිතො නාම, අන්තමසො ඔට්ඨො හොහි, ගොණො හොහී’’ති එවං සත්තානං විසජ්ජෙතා අයන්ති දස්සෙති. වසී පිතා භූතභබ්‍යානන්ති අයං චිණ්ණවසිතාය වසී, අයං පිතා භූතානඤ්ච භබ්‍යානඤ්චාති වදති. තත්ථ අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා අන්තොඅණ්ඩකොසෙ චෙව අන්තොවත්ථිම්හි ච භබ්‍යා නාම, බහි නික්ඛන්තකාලතො පට්ඨාය භූතා. සංසෙදජා පඨමචිත්තක්ඛණෙ භබ්‍යා, දුතියතො පට්ඨාය භූතා. ඔපපාතිකා පඨමඉරියාපථෙ භබ්‍යා, දුතියතො පට්ඨාය භූතාති වෙදිතබ්බා. තෙ සබ්බෙපි එතස්ස පුත්තාති සඤ්ඤාය, ‘‘පිතා භූතභබ්‍යාන’’න්ති ආහ.
පථවීගරහකාති යථා ත්වං එතරහි, ‘‘අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’’ති පථවිං ගරහසි ජිගුච්ඡසි, එවං තෙපි පථවීගරහකා අහෙසුං, න කෙවලං ත්වංයෙවාති දීපෙති. ආපගරහකාතිආදීසුපි එසෙව නයො. හීනෙ කායෙ පතිට්ඨිතාති චතූසු අපායෙසු නිබ්බත්තා. පථවීපසංසකාති යථා ත්වං ගරහසි, එවං අගරහිත්වා, ‘‘නිච්චා ධුවා සස්සතා අච්ඡෙජ්ජා අභෙජ්ජා අක්ඛයා’’ති එවං පථවීපසංසකා පථවියා වණ්ණවාදිනො අහෙසුන්ති වදති. පථවාභිනන්දිනොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පථවියා අභිනන්දිනො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. පණීතෙ කායෙ පතිට්ඨිතාති බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තා. තං තාහන්ති තෙන කාරණෙන තං අහං. ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. උපාතිවත්තිත්ථොති අතික්කමිත්ථ. ‘‘උපාතිවත්තිතො’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. දණ්ඩෙන පටිප්පණාමෙය්‍යාති චතුහත්ථෙන මුග්ගරදණ්ඩෙන පොථෙත්වා පලාපෙය්‍ය. නරකපපාතෙති සතපොරිසෙ මහාසොබ්භෙ. විරාධෙය්‍යාති හත්ථෙන ගහණයුත්තෙ වා පාදෙන පතිට්ඨානයුත්තෙ වා ඨානෙ ගහණපතිට්ඨානානි කාතුං න සක්කුණෙය්‍ය. නනු ත්වං භික්ඛු පස්සසීති භික්ඛු නනු ත්වං ඉමං බ්‍රහ්මපරිසං සන්නිපතිතං ඔභාසමානං විරොචමානං ජොතයමානං පස්සසීති බ්‍රහ්මුනො ඔවාදෙ ඨිතානං ඉද්ධානුභාවං දස්සෙති. ඉති ඛො මං, භික්ඛවෙ, මාරො පාපිමා බ්‍රහ්මපරිසං උපනෙසීති, භික්ඛවෙ, මාරො පාපිමා නනු ත්වං භික්ඛු පස්සසි බ්‍රහ්මපරිසං යසෙන ච සිරියා ච ඔභාසමානං විරොචමානං ජොතයමානං, යදි ත්වම්පි මහාබ්‍රහ්මුනො වචනං අනතික්කමිත්වා යදෙව තෙ බ්‍රහ්මා වදති, තං කරෙය්‍යාසි, ත්වම්පි එවමෙවං යසෙන ච සිරියා ච විරොචෙය්‍යාසීති එවං වදන්තො මං බ්‍රහ්මපරිසං උපනෙසි උපසංහරි. මා ත්වං මඤ්ඤිත්ථොති මා ත්වං මඤ්ඤි. මාරො ත්වමසි පාපිමාති පාපිම ත්වං මහාජනස්ස මාරණතො මාරො නාම, පාපකං ලාමකං මහාජනස්ස අයසං කරණතො පාපිමා නාමාති ජානාමි.
503. කසිණං ආයුන්ති සකලං ආයුං. තෙ ඛො එවං ජානෙය්‍යුන්ති තෙ එවං මහන්තෙන තපොකම්මෙන සමන්නාගතා, ත්වං පන පුරිමදිවසෙ ජාතො, කිං ජානිස්සසි, යස්ස තෙ අජ්ජාපි මුඛෙ ඛීරගන්ධො වායතීති ඝට්ටෙන්තො වදති. පථවිං අජ්ඣොසිස්සසීති පථවිං අජ්ඣොසාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා තණ්හාමානදිට්ඨීහි ගණ්හිස්සසි. ඔපසායිකො මෙ භවිස්සසීති මය්හං සමීපසයො භවිස්සසි, මං ගච්ඡන්තං අනුගච්ඡිස්සසි, ඨිතං උපතිට්ඨිස්සසි, නිසින්නං උපනිසීදිස්සසි, නිපන්නං උපනිපජ්ජිස්සසීති අත්ථො. වත්ථුසායිකොති මම වත්ථුස්මිං සයනකො. යථාකාමකරණීයො බාහිතෙය්‍යොති මයා අත්තනො රුචියා යං ඉච්ඡාමි, තං කත්තබ්බො, බාහිත්වා ච පන ජජ්ඣරිකාගුම්බතොපි නීචතරො ලකුණ්ඩටකතරො කාතබ්බො භවිස්සසීති අත්ථො.
ඉමිනා එස භගවන්තං උපලාපෙති වා අපසාදෙති වා. උපලාපෙති නාම සචෙ ඛො ත්වං, භික්ඛු, තණ්හාදීහි පථවිං අජ්ඣොසිස්සසි, ඔපසායිකො මෙ භවිස්සසි, මයි ගච්ඡන්තෙ ගමිස්සසි, තිට්ඨන්තෙ ඨස්සසි, නිසින්නෙ නිසීදිස්සසි, නිපන්නෙ නිපජ්ජිස්සසි, අහං තං සෙසජනං පටිබාහිත්වා විස්සාසිකං අබ්භන්තරිකං කරිස්සාමීති එවං තාව උපලාපෙති නාම. සෙසපදෙහි පන අපසාදෙති නාම. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – සචෙ ත්වං පථවිං අජ්ඣොසිස්සසි, වත්ථුසායිකො මෙ භවිස්සසි, මම ගමනාදීනි ආගමෙත්වා ගමිස්සසි වා ඨස්සසි වා නිසීදිස්සසි වා නිපජ්ජිස්සසි වා, මම වත්ථුස්මිං මය්හං ආරක්ඛං ගණ්හිස්සසි, අහං පන තං යථාකාමං කරිස්සාමි බාහිත්වා ච ජජ්ඣරිකාගුම්බතොපි ලකුණ්ඩකතරන්ති එවං අපසාදෙති නාම. අයං පන බ්‍රහ්මා මානනිස්සිතො, තස්මා ඉධ අපසාදනාව අධිප්පෙතා. ආපාදීසුපි එසෙව නයො.
අපිච තෙ අහං බ්‍රහ්මෙති ඉදානි භගවා, ‘‘අයං බ්‍රහ්මා මානනිස්සිතො ‘අහං ජානාමී’ති මඤ්ඤති, අත්තනො යසෙන සම්මත්තො සරීරං ඵුසිතුම්පි සමත්ථං කිඤ්චි න පස්සති, ථොකං නිග්ගහෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ ගතිඤ්ච පජානාමීති නිප්ඵත්තිඤ්ච පජානාමි. ජුතිඤ්චාති ආනුභාවඤ්ච පජානාමි. එවං මහෙසක්ඛොති එවං මහායසො මහාපරිවාරො.
යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්තීති යත්තකෙ ඨානෙ චන්දිමසූරියා විචරන්ති. දිසා භන්ති විරොචනාති දිසාසු විරොචමානා ඔභාසන්ති, දිසා වා තෙහි විරොචමානා ඔභාසන්ති. තාව සහස්සධා ලොකොති තත්තකෙන පමාණෙන සහස්සධා ලොකො, ඉමිනා චක්කවාළෙන සද්ධිං චක්කවාළසහස්සන්ති අත්ථො. එත්ථ තෙ වත්තතෙ වසොති එත්ථ චක්කවාළසහස්සෙ තුය්හං වසො වත්තති. පරොපරඤ්ච ජානාසීති එත්ථ චක්කවාළසහස්සෙ පරොපරෙ උච්චනීචෙ හීනප්පණීතෙ සත්තෙ ජානාසි. අථො රාගවිරාගිනන්ති න කෙවලං, ‘‘අයං ඉද්ධො අයං පකතිමනුස්සො’’ති පරොපරං, ‘‘අයං පන සරාගො අයං වීතරාගො’’ති එවං රාගවිරාගිනම්පි ජනං ජානාසි. ඉත්ථංභාවඤ්ඤථාභාවන්ති ඉත්ථංභාවොති ඉදං චක්කවාළං. අඤ්ඤථාභාවොති ඉතො සෙසං එකූනසහස්සං. සත්තානං ආගතිං ගතින්ති එත්ථ චක්කවාළසහස්සෙ පටිසන්ධිවසෙන සත්තානං ආගතිං, චුතිවසෙන ගතිං ච ජානාසි. තුය්හං පන අතිමහන්තොහමස්මීති සඤ්ඤා හොති, සහස්සිබ්‍රහ්මා නාම ත්වං, අඤ්ඤෙසං පන තයා උත්තරි ද්විසහස්සානං තිසහස්සානං චතුසහස්සානං පඤ්චසහස්සානං දසසහස්සානං සතසහස්සානඤ්ච බ්‍රහ්මානං පමාණං නත්ථි, චතුහත්ථාය පිලොතිකාය පටප්පමාණං කාතුං වායමන්තො විය මහන්තොස්මීති සඤ්ඤං කරොසීති නිග්ගණ්හාති.
504. ඉධූපපන්නොති ඉධ පඨමජ්ඣානභූමියං උපපන්නො. තෙන තං ත්වං න ජානාසීති තෙන කාරණෙන තං කායං ත්වං න ජානාසි. නෙව තෙ සමසමොති ජානිතබ්බට්ඨානං පත්වාපි තයා සමසමො න හොමි. අභිඤ්ඤායාති අඤ්ඤාය. කුතො නීචෙය්‍යන්ති තයා නීචතරභාවො පන මය්හං කුතො.
හෙට්ඨූපපත්තිකො කිරෙස බ්‍රහ්මා අනුප්පන්නෙ බුද්ධුප්පාදෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානො කාලං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානභූමියං වෙහප්ඵලබ්‍රහ්මලොකෙ පඤ්චකප්පසතිකං ආයුං ගහෙත්වා නිබ්බත්ති. තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා හෙට්ටූපපත්තිකං කත්වා තතියජ්ඣානං පණීතං භාවෙත්වා සුභකිණ්හබ්‍රහ්මලොකෙ චතුසට්ඨිකප්පං ආයුං ගහෙත්වා නිබ්බත්ති. තත්ථ දුතියජ්ඣානං භාවෙත්වා ආභස්සරෙසු අට්ඨකප්පං ආයුං ගහෙත්වා නිබ්බත්ති. තත්ථ පඨමජ්ඣානං භාවෙත්වා පඨමජ්ඣානභූමියං කප්පායුකො හුත්වා නිබ්බත්ති, සො පඨමකාලෙ අත්තනා කතකම්මඤ්ච නිබ්බත්තට්ඨානඤ්ච අඤ්ඤාසි, කාලෙ පන ගච්ඡන්තෙ උභයං පමුස්සිත්වා සස්සතදිට්ඨිං උප්පාදෙසි. තෙන නං භගවා, ‘‘තෙන තං ත්වං න ජානාසි…පෙ… කුතො නීචෙය්‍ය’’න්ති ආහ.
අථ බ්‍රහ්මා චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො මය්හං ආයුඤ්ච නිබ්බත්තට්ඨානඤ්ච පුබ්බෙකතකම්මඤ්ච ජානාති, හන්ද නං පුබ්බෙ කතකම්මං පුච්ඡාමී’’ති සත්ථාරං අත්තනො පුබ්බෙකතකම්මං පුච්ඡි. සත්ථා කථෙසි.
පුබ්බෙ කිරෙස කුලඝරෙ නිබ්බත්තිත්වා කාමෙසු ආදීනවං දිස්වා, ‘‘ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණස්ස අන්තං කරිස්සාමී’’ති නික්ඛම්ම ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානලාභී හුත්වා ගඞ්ගාතීරෙ පණ්ණසාලං කාරෙත්වා ඣානරතියා වීතිනාමෙති. තදා ච කාලෙන කාලං සත්ථවාහා පඤ්චහි සකටසතෙහි මරුකන්තාරං පටිපජ්ජන්ති. මරුකන්තාරෙ පන දිවා න සක්කා ගන්තුං, රත්තිං ගමනං හොති. අථ පුරිමසකටස්ස අග්ගයුගෙ යුත්තබලිබද්දා ගච්ඡන්තා නිවත්තිත්වා ආගතමග්ගාභිමුඛාව අහෙසුං. ඉතරසකටානි තථෙව නිවත්තිත්වා අරුණෙ උග්ගතෙ නිවත්තිතභාවං ජානිංසු. තෙසඤ්ච තදා කන්තාරං අතික්කමනදිවසො අහොසි. සබ්බං දාරුදකං පරික්ඛීණං, තස්මා, ‘‘නත්ථි දානි අම්හාකං ජීවිත’’න්ති චින්තෙත්වා ගොණෙ චක්කෙසු බන්ධිත්වා මනුස්සා සකටපච්ඡායායං පවිසිත්වා නිපජ්ජිංසු. තාපසොපි කාලස්සෙව පණ්ණසාලතො නික්ඛමිත්වා පණ්ණසාලද්වාරෙ නිසින්නො ගඞ්ගං ඔලොකයමානො අද්දස ගඞ්ගං මහතා උදකොඝෙන වුය්හමානං පවත්තිතමණික්ඛන්ධං විය ආගච්ඡන්තිං. දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉමස්මිං ලොකෙ එවරූපස්ස මධුරොදකස්ස අලාභෙන කිලිස්සමානා සත්තා’’ති. සො එවං ආවජ්ජන්තො මරුකන්තාරෙ තං සත්ථං දිස්වා, ‘‘ඉමෙ සත්තා මා නස්සන්තූ’’ති, ‘‘ඉතො මහා උදකක්ඛන්ධො ඡිජ්ජිත්වා මරුකන්තාරෙ සත්ථාභිමුඛො ගච්ඡතූ’’ති අභිඤ්ඤාචිත්තෙන අධිට්ඨාසි. සහචිත්තුප්පාදෙන මාතිකාරුළ්හං විය උදකං තත්ථ අගමාසි. මනුස්සා උදකසද්දෙන වුට්ඨාය උදකං දිස්වා හත්ථතුට්ඨා න්හායිත්වා පිවිත්වා ගොණෙපි පායෙත්වා සොත්ථිනා ඉච්ඡිතට්ඨානං අගමංසු. සත්ථා තං බ්‍රහ්මුනො පුබ්බකම්මං දස්සෙන්තො –
‘‘යං ත්වං අපායෙසි බහූ මනුස්සෙ,
පිපාසිතෙ ඝම්මනි සම්පරෙතෙ;
තං තෙ පුරාණං වතසීලවත්තං,
සුත්තප්පබුද්ධොව අනුස්සරාමී’’ති. (ජා. 1.7.71) –
ඉමං ගාථමාහ.
අපරස්මිං සමයෙ තාපසො ගඞ්ගාතීරෙ පණ්ණසාලං මාපෙත්වා ආරඤ්ඤකං ගාමං නිස්සාය වසති. තෙන ච සමයෙන චොරා තං ගාමං පහරිත්වා හත්ථසාරං ගහෙත්වා ගාවියො ච කරමරෙ ච ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. ගාවොපි සුනඛාපි මනුස්සාපි මහාවිරවං විරවන්ති. තාපසො තං සද්දං සුත්වා ‘‘කිං නු ඛො එත’’න්ති ආවජ්ජන්තො, ‘‘මනුස්සානං භයං උප්පන්න’’න්ති ඤත්වා, ‘‘මයි පස්සන්තෙ ඉමෙ සත්තා මා නස්සන්තූ’’ති අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අභිඤ්ඤාචිත්තෙන චොරානං පටිපථෙ චතුරඞ්ගිනිසෙනං මාපෙසි කම්මසජ්ජං ආගච්ඡන්තිං. චොරා දිස්වා, ‘‘රාජා’’ති තෙ මඤ්ඤමානා විලොපං ඡඩ්ඩෙත්වා පක්කමිංසු. තාපසො ‘‘යං යස්ස සන්තකං, තං තස්සෙව හොතූ’’ති අධිට්ඨාසි, තං තථෙව අහොසි. මහාජනො සොත්ථිභාවං පාපුණි. සත්ථා ඉදම්පි තස්ස පුබ්බකම්මං දස්සෙන්තො –
‘‘යං එණිකූලස්මිං ජනං ගහීතං,
අමොචයී ගය්හක නීයමානං;
තං තෙ පුරාණං වතසීලවත්තං,
සුත්තප්පබුද්ධොව අනුස්සරාමී’’ති. (ජා. 1.7.72) –
ඉමං ගාථමාහ. එත්ථ එණිකූලස්මින්ති ගඞ්ගාතීරෙ.
පුන එකස්මිං සමයෙ උපරිගඞ්ගාවාසිකං කුලං හෙට්ඨාගඞ්ගාවාසිකෙන කුලෙන සද්ධිං මිත්තසන්ථවං කත්වා නාවාසඞ්ඝාටං බන්ධිත්වා බහුං ඛාදනීයභොජනීයඤ්චෙව ගන්ධමාලාදීනි ච ආරොපෙත්වා ගඞ්ගාසොතෙන ආගච්ඡති. මනුස්සා ඛාදමානා භුඤ්ජමානා නච්චන්තා ගායන්තා දෙවවිමානෙන ගච්ඡන්තා විය බලවසොමනස්සා අහෙසුං. ගඞ්ගෙය්‍යකො නාගො දිස්වා කුපිතො, ‘‘ඉමෙ මයි සඤ්ඤම්පි න කරොන්ති, ඉදානි නෙ සමුද්දමෙව පාපෙස්සාමී’’ති මහන්තං අත්තභාවං මාපෙත්වා උදකං ද්විධා භින්දිත්වා උට්ඨාය ඵණං කත්වා සුස්සූකාරං කරොන්තො අට්ඨාසි. මහාජනො දිස්වා භීතො විස්සරමකාසි. තාපසො පණ්ණසාලාය නිසින්නො සුත්වා, ‘‘ඉමෙ ගායන්තා නච්චන්තා සොමනස්සජාතා ආගච්ඡන්ති, ඉදානි පන භයරවං රවිංසු, කිං නු ඛො’’ති ආවජ්ජන්තො නාගරාජං දිස්වා, ‘‘මයි පස්සන්තෙ ඉමෙ සත්තා මා නස්සන්තූ’’ති අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා අත්තභාවං විජහිත්වා සුපණ්ණවණ්ණං මාපෙත්වා නාගරාජස්ස දස්සෙසි. නාගරාජා භීතො ඵණං සංහරිත්වා උදකං පවිට්ඨො. මහාජනො සොත්ථිභාවං පාපුණි. සත්ථා ඉදම්පි තස්ස පුබ්බකම්මං දස්සෙන්තො –
‘‘ගඞ්ගාය සොතස්මිං ගහීතනාවං,
ලුද්දෙන නාගෙන මනුස්සකප්පා;
අමොචයිත්ථ බලසා පසය්හ,
තං තෙ පුරාණං වතසීලවත්තං;
සුත්තප්පබුද්ධොව අනුස්සරාමී’’ති. (ජා. 1.7.73) –
ඉමං ගාථමාහ.
අපරස්මිං සමයෙ එස ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා කෙසවො නාම තාපසො අහොසි. තෙන සමයෙන අම්හාකං බොධිසත්තො කප්පො නාම මාණවො කෙසවස්ස බද්ධචරො අන්තෙවාසිකො හුත්වා ආචරියස්ස කිංකාරපටිස්සාවී මනාපචාරී බුද්ධිසම්පන්නො අත්ථචරො අහොසි. කෙසවො තං විනා වත්තිතුං නාසක්ඛි, තං නිස්සායෙව ජීවිකං කප්පෙසි. සත්ථා ඉදම්පි තස්ස පුබ්බකම්මං දස්සෙන්තො –
‘‘කප්පො ච තෙ බද්ධචරො අහොසි,
සම්බුද්ධිමන්තං වතිනං අමඤ්ඤි;
තං තෙ පුරාණං වතසීලවත්තං,
සුත්තප්පබුද්ධොව අනුස්සරාමී’’ති. (ජා. 1.7.74) –
ඉමං ගාථමාහ.
එවං බ්‍රහ්මුනො නානත්තභාවෙසු කතකම්මං සත්ථා පකාසෙසි. සත්ථරි කථෙන්තෙයෙව බ්‍රහ්මා සල්ලක්ඛෙසි, දීපසහස්සෙ උජ්ජලිතෙ රූපානි විය සබ්බකම්මානිස්ස පාකටානි අහෙසුං. සො පසන්නචිත්තො ඉමං ගාථමාහ –
‘‘අද්ධා පජානාසි මමෙතමායුං,
අඤ්ඤම්පි ජානාසි තථා හි බුද්ධො;
තථා හි තායං ජලිතානුභාවො,
ඔභාසයං තිට්ඨති බ්‍රහ්මලොක’’න්ති. (ජා. 1.7.75);
අථස්ස භගවා උත්තරි අසමසමතං පකාසෙන්තො පථවිං ඛො අහං බ්‍රහ්මෙතිආදිමාහ. තත්ථ පථවියා පථවත්තෙන අනනුභූතන්ති පථවියා පථවිසභාවෙන අනනුභූතං අප්පත්තං. කිං පන තන්ති? නිබ්බානං. තඤ්හි සබ්බස්මා සඞ්ඛතා නිස්සටත්තා පථවිසභාවෙන අප්පත්තං නාම. තදභිඤ්ඤායාති තං නිබ්බානං ජානිත්වා සච්ඡිකත්වා. පථවිං නාපහොසින්ති පථවිං තණ්හාදිට්ඨිමානගාහෙහි න ගණ්හිං. ආපාදීසුපි එසෙව නයො. විත්ථාරො පන මූලපරියායෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.
සචෙ ඛො තෙ, මාරිස, සබ්බස්ස සබ්බත්තෙනාති ඉදමෙව බ්‍රහ්මා අත්තනො වාදිතාය සබ්බන්ති අක්ඛරං නිද්දිසිත්වා අක්ඛරෙ දොසං ගණ්හන්තො ආහ. සත්ථා පන සක්කායං සන්ධාය ‘‘සබ්බ’’න්ති වදති, බ්‍රහ්මා සබ්බසබ්බං සන්ධාය. ත්වං ‘‘සබ්බ’’න්ති වදසි, ‘‘සබ්බස්ස සබ්බත්තෙන අනනුභූත’’න්ති වදසි, යදි සබ්බං අනනුභූතං නත්ථි, අථස්ස අනනුභූතං අත්ථි. මා හෙව තෙ රිත්තකමෙව අහොසි තුච්ඡකමෙව අහොසීති තුය්හං වචනං රිත්තකං මා හොතු, තුච්ඡකං මා හොතූති සත්ථාරං මුසාවාදෙන නිග්ගණ්හාති.
සත්ථා පන එතස්මා බ්‍රහ්මුනා සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන වාදීතරො, තස්මා අහං සබ්බඤ්ච වක්ඛාමි, අනනුභූතඤ්ච වක්ඛාමි, සුණාහි මෙති තස්ස වාදමද්දනත්ථං කාරණං ආහරන්තො විඤ්ඤාණන්තිආදිමාහ. තත්ථ විඤ්ඤාණන්ති විජානිතබ්බං. අනිදස්සනන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආපාථං අනුපගමනතො අනිදස්සනං නාම, පදද්වයෙනපි නිබ්බානමෙව වුත්තං. අනන්තන්ති තයිදං උප්පාදවයඅන්තරහිතත්තා අනන්තං නාම. වුත්තම්පි හෙතං –
‘‘අන්තවන්තානි භූතානි, අසම්භූතං අනන්තකං;
භූතෙ අන්තානි දිස්සන්ති, භූතෙ අන්තා පකාසිතා’’ති.
සබ්බතොපභන්ති සබ්බසො පභාසම්පන්නං. නිබ්බානතො හි අඤ්ඤො ධම්මො සපභතරො වා ජොතිවන්තතරො වා පරිසුද්ධතරො වා පණ්ඩරතරො වා නත්ථි. සබ්බතො වා තථා පභූතමෙව, න කත්ථචි නත්ථීති සබ්බතොපභං. පුරත්ථිමදිසාදීසු හි අසුකදිසාය නාම නිබ්බානං නත්ථීති න වත්තබ්බං. අථ වා පභන්ති තිත්ථස්ස නාමං, සබ්බතො පභමස්සාති සබ්බතොපභං. නිබ්බානස්ස කිර යථා මහාසමුද්දස්ස යතො යතො ඔතරිතුකාමා හොන්ති, තං තදෙව තිත්ථං, අතිත්ථං නාම නත්ථි. එවමෙවං අට්ඨතිංසාය කම්මට්ඨානෙසු යෙන යෙන මුඛෙන නිබ්බානං ඔතරිතුකාමා හොන්ති, තං තදෙව තිත්ථං. නිබ්බානස්ස අතිත්ථං නාම කම්මට්ඨානං නත්ථි. තෙන වුත්තං සබ්බතොපභන්ති. තං පථවියා පථවත්තෙනාති තං නිබ්බානං පථවියා පථවීසභාවෙන තතො පරෙසං ආපාදීනං ආපාදිසභාවෙන ච අනනුභූතං. ඉති යං තුම්හාදිසානං විසයභූතං සබ්බතෙභූමකධම්මජාතං තස්ස සබ්බත්තෙන තං විඤ්ඤාණං අනිදස්සනං අනන්තං සබ්බතොපතං අනනුභූතන්ති වාදං පතිට්ඨපෙසි.
තතො බ්‍රහ්මා ගහිතගහිතං සත්ථාරා විස්සජ්ජාපිතො කිඤ්චි ගහෙතබ්බං අදිස්වා ලළිතකං කාතුකාමො හන්ද චරහි තෙ, මාරිස, අන්තරධායාමීති ආහ. තත්ථ අන්තරධායාමීති අදිස්සමානකපාටිහාරියං කරොමීති ආහ. සචෙ විසහසීති යදි සක්කොසි මය්හං අන්තරධායිතුං, අන්තරධායසි, පාටිහාරියං කරොහීති. නෙවස්සු මෙ සක්කොති අන්තරධායිතුන්ති මය්හං අන්තරධායිතුං නෙව සක්කොති. කිං පනෙස කාතුකාමො අහොසීති? මූලපටිසන්ධිං ගන්තුකාමො අහොසි. බ්‍රහ්මානඤ්හි මූලපටිසන්ධිකඅත්තභාවො සුඛුමො, අඤ්ඤෙසං අනාපාථො, අභිසඞ්ඛතකායෙනෙව තිට්ඨන්ති. සත්ථා තස්ස මූලපටිසන්ධිං ගන්තුං න අදාසි. මූලපටිසන්ධිං වා අගන්ත්වාපි යෙන තමෙන අත්තානං අන්තරධාපෙත්වා අදිස්සමානකො භවෙය්‍ය, සත්ථා තං තමං විනොදෙසි, තස්මා අන්තරධායිතුං නාසක්ඛි. සො අසක්කොන්තො විමානෙ නිලීයති, කප්පරුක්ඛෙ නිලීයති, උක්කුටිකො නිසීදති. බ්‍රහ්මගණො කෙළිමකාසි – ‘‘එස ඛො බකො බ්‍රහ්මා විමානෙ නිලීයති, කප්පරුක්ඛෙ නිලීයති, උක්කුටිකො නිසීදති, බ්‍රහ්මෙ ත්වං අන්තරහිතොම්හී’’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙසි නාමාති. සො බ්‍රහ්මගණෙන උප්පණ්ඩිතො මඞ්කු අහොසි.
එවං වුත්තෙ අහං, භික්ඛවෙති, භික්ඛවෙ, එතෙන බ්‍රහ්මුනා, ‘‘හන්ද චරහි තෙ, මාරිස, අන්තරධායාමී’’ති එවං වුත්තෙ තං අන්තරධායිතුං අසක්කොන්තං දිස්වා අහං එතදවොචං. ඉමං ගාථමභාසින්ති කස්මා භගවා ගාථමභාසීති? සමණස්ස ගොතමස්ස ඉමස්මිං ඨානෙ අත්ථිභාවො වා නත්ථිභාවො වා කථං සක්කා ජානිතුන්ති එවං බ්‍රහ්මගණස්ස වචනොකාසො මා හොතූති අන්තරහිතොව ගාථමභාසි.
තත්ථ භවෙවාහං භයං දිස්වාති අහං භවෙ භයං දිස්වායෙව. භවඤ්ච විභවෙසිනන්ති ඉමඤ්ච කාමභවාදිතිවිධම්පි සත්තභවං විභවෙසිනං විභවං ගවෙසමානං පරියෙසමානම්පි පුනප්පුනං භවෙයෙව දිස්වා. භවං නාභිවදින්ති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන කිඤ්චි භවං න අභිවදිං, න ගවෙසින්ති අත්ථො. නන්දිඤ්ච න උපාදියින්ති භවතණ්හං න උපගඤ්ඡිං, න අග්ගහෙසින්ති අත්ථො. ඉති චත්තාරි සච්චානි පකාසෙන්තො සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ දෙසනානුසාරෙන විපස්සනාගබ්භං ගාහාපෙත්වා දසමත්තානි බ්‍රහ්මසහස්සානි මග්ගඵලාමතපානං පිවිංසු.
අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතාති අච්ඡරියජාතා අබ්භුතජාතා තුට්ඨිජාතා ච අහෙසුං. සමූලං භවං උදබ්බහීති බොධිමණ්ඩෙ අත්තනො තාය තාය දෙසනාය අඤ්ඤෙසම්පි බහූනං දෙවමනුස්සානං සමූලකං භවං උදබ්බහි, උද්ධරි උප්පාටෙසීති අත්ථො.
505. තස්මිං පන සමයෙ මාරො පාපිමා කොධාභිභූතො හුත්වා, ‘‘මයි විචරන්තෙයෙව සමණෙන ගොතමෙන ධම්මකථං කථෙත්වා දසමත්තානි බ්‍රහ්මසහස්සානි මම වසං අතිවත්තිතානී’’ති කොධාභිභූතතාය අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජස්ස සරීරෙ අධිමුච්චි, තං දස්සෙතුං අථ ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සචෙ ත්වං එවං අනුබුද්ධොති සචෙ ත්වං එවං අත්තනාව චත්තාරි සච්චානි අනුබුද්ධො. මා සාවකෙ උපනෙසීති ගිහිසාවකෙ වා පබ්බජිතසාවකෙ වා තං ධම්මං මා උපනයසි. හීනෙ කායෙ පතිට්ඨිතාති චතූසු අපායෙසු පතිට්ඨිතා. පණීතෙ කායෙ පතිට්ඨිතාති බ්‍රහ්මලොකෙ පතිට්ඨිතා. ඉදං කෙ සන්ධාය වදති? බාහිරපබ්බජ්ජං පබ්බජිතෙ තාපසපරිබ්බාජකෙ. අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධුප්පාදෙ කුලපුත්තා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා කස්සචි කිඤ්චි අවිචාරෙත්වා එකචරා හුත්වා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජිංසු, තෙ සන්ධාය එවමාහ. අනක්ඛාතං කුසලඤ්හි මාරිසාති පරෙසං අනක්ඛාතං අනොවදනං ධම්මකථාය අකථනං කුසලං එතං සෙය්‍යො. මා පරං ඔවදාහීති කාලෙන මනුස්සලොකං, කාලෙන දෙවලොකං, කාලෙන බ්‍රහ්මලොකං, කාලෙන නාගලොකං ආහිණ්ඩන්තො මා විචරි, එකස්මිං ඨානෙ නිසින්නො ඣානමග්ගඵලසුඛෙන වීතිනාමෙහීති. අනාලපනතායාති අනුල්ලපනතාය. බ්‍රහ්මුනො ච අභිනිමන්තනතායාති බකබ්‍රහ්මුනො ච ඉදඤ්හි, මාරිස, නිච්චන්තිආදිනා නයෙන සහ කායකෙන බ්‍රහ්මට්ඨානෙන නිමන්තනවචනෙන. තස්මාති තෙන කාරණෙන. ඉමස්ස වෙය්‍යාකරණස්ස බ්‍රහ්මනිමන්තනිකංත්වෙව අධිවචනං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති ජාතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.
පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය
බ්‍රහ්මනිමන්තනිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.