5. අනඞ්ගණසුත්තවණ්ණනා
57. එවං මෙ සුතං…පෙ… ආයස්මා සාරිපුත්තොති අනඞ්ගණසුත්තං. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා – යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බසුත්තෙසු. තස්මා ඉතො පරං එත්තකම්පි අවත්වා අපුබ්බපදවණ්ණනංයෙව කරිස්සාම.
චත්තාරොති ගණනපරිච්ඡෙදො. පුග්ගලාති සත්තා නරා පොසා. එත්තාවතා ච පුග්ගලවාදී මහාථෙරොති න ගහෙතබ්බං, අයඤ්හි ආයස්මා බුද්ධපුත්තානං සෙට්ඨො, සො බුද්ධස්ස භගවතො දෙසනං අවිලොමෙන්තොයෙව දෙසෙති.
සම්මුතිපරමත්ථදෙසනාකථාවණ්ණනා
බුද්ධස්ස භගවතො දුවිධා දෙසනා සම්මුතිදෙසනා, පරමත්ථදෙසනා චාති. තත්ථ පුග්ගලො සත්තො ඉත්ථී පුරිසො ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො දෙවො මාරොති එවරූපා සම්මුතිදෙසනා. අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා, ඛන්ධා ධාතූ ආයතනානි සතිපට්ඨානාති එවරූපා පරමත්ථදෙසනා.
තත්ථ භගවා යෙ සම්මුතිවසෙන දෙසනං සුත්වා අත්ථං පටිවිජ්ඣිත්වා මොහං පහාය විසෙසං අධිගන්තුං සමත්ථා, තෙසං සම්මුතිදෙසනං දෙසෙති. යෙ පන පරමත්ථවසෙන දෙසනං සුත්වා අත්ථං පටිවිජ්ඣිත්වා මොහං පහාය විසෙසමධිගන්තුං සමත්ථා, තෙසං පරමත්ථදෙසනං දෙසෙති. තත්ථායං උපමා, යථා හි දෙසභාසාකුසලො තිණ්ණං වෙදානං අත්ථසංවණ්ණනකො ආචරියො යෙ දමිළභාසාය වුත්තෙ අත්ථං ජානන්ති, තෙසං දමිළභාසාය ආචික්ඛති. යෙ අන්ධකභාසාදීසු අඤ්ඤතරාය, තෙසං තාය තාය භාසාය. එවං තෙ මාණවකා ඡෙකං බ්‍යත්තං ආචරියමාගම්ම ඛිප්පමෙව සිප්පං උග්ගණ්හන්ති. තත්ථ ආචරියො විය බුද්ධො භගවා. තයො වෙදා විය කථෙතබ්බභාවෙන ඨිතානි තීණි පිටකානි. දෙසභාසාකොසල්ලමිව සම්මුතිපරමත්ථකොසල්ලං. නානාදෙසභාසා මාණවකා විය සම්මුතිපරමත්ථදෙසනාපටිවිජ්ඣනසමත්ථා වෙනෙය්‍යසත්තා. ආචරියස්ස දමිළභාසාදිආචික්ඛනං විය භගවතො සම්මුතිපරමත්ථවසෙන දෙසනා වෙදිතබ්බා. ආහ චෙත්ථ –
‘‘දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො;
සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නූපලබ්භති.
සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණා;
පරමත්ථවචනං සච්චං, ධම්මානං භූතකාරණා.
තස්මා වොහාරකුසලස්ස, ලොකනාථස්ස සත්ථුනො;
සම්මුතිං වොහරන්තස්ස, මුසාවාදො න ජායතී’’ති.
අපිච අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා පුග්ගලකථං කථෙති – හිරොත්තප්පදීපනත්ථං, කම්මස්සකතාදීපනත්ථං, පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං, ආනන්තරියදීපනත්ථං, බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං, පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථං, දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං, ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථඤ්චාති. ‘‘ඛන්ධධාතුආයතනානි හිරීයන්ති ඔත්තප්පන්තී’’ති හි වුත්තෙ මහාජනො න ජානාති, සම්මොහමාපජ්ජති, පටිසත්තු හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධධාතුආයතනානි හිරීයන්ති ඔත්තප්පන්ති නාමා’’ති. ‘‘ඉත්ථී හිරීයති ඔත්තප්පති පුරිසො ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො දෙවො මාරො’’ති වුත්තෙ පන ජානාති, න සම්මොහමාපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති. තස්මා භගවා හිරොත්තප්පදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.
‘‘ඛන්ධා කම්මස්සකා ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා කම්මස්සකතාදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.
‘‘වෙළුවනාදයො මහාවිහාරා ඛන්ධෙහි කාරාපිතා ධාතූහි ආයතනෙහී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.
‘‘ඛන්ධා මාතරං ජීවිතා වොරොපෙන්ති පිතරං අරහන්තං රුහිරුප්පාදකම්මං කරොන්ති, සඞ්ඝභෙදකම්මං කරොන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා ආනන්තරියදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති. ‘‘ඛන්ධා මෙත්තායන්ති ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.
‘‘ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසමනුස්සරන්ති ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති. ‘‘ඛන්ධා දානං පටිග්ගණ්හන්ති ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි මහාජනො න ජානාති, සම්මොහමාපජ්ජති, පටිසත්තු හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධධාතුආයතනානි පටිග්ගණ්හන්ති නාමා’’ති. ‘‘පුග්ගලා පටිග්ගණ්හන්ති සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා’’ති වුත්තෙ පන ජානාති, න සම්මොහමාපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති. තස්මා භගවා දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.
ලොකසම්මුතිඤ්ච බුද්ධා භගවන්තො නප්පජහන්ති, ලොකසමඤ්ඤාය ලොකනිරුත්තියං ලොකාභිලාපෙ ඨිතායෙව ධම්මං දෙසෙන්ති. තස්මා භගවා ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙති. තස්මා අයම්පි ආයස්මා ලොකවොහාරකුසලතාය බුද්ධස්ස භගවතො දෙසනං අවිලොමෙන්තො ලොකසම්මුතියං ඨත්වාව චත්තාරොමෙ, ආවුසො, පුග්ගලාති ආහ. තස්මා එත්ථ පරමත්ථවසෙන අග්ගහෙත්වා සම්මුතිවසෙනෙව පුග්ගලො වෙදිතබ්බො.
සන්තො සංවිජ්ජමානාති ලොකසඞ්කෙතවසෙන අත්ථි උපලබ්භමානා. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. සාඞ්ගණොව සමානොතිආදීසු පන අඞ්ගණන්ති කත්ථචි කිලෙසා වුච්චන්ති. යථාහ ‘‘තත්ථ කතමානි තීණි අඞ්ගණානි? රාගො අඞ්ගණං, දොසො අඞ්ගණං, මොහො අඞ්ගණ’’න්ති (විභ. 924). කත්ථචි යංකිඤ්චි මලං වා පඞ්කො වා, යථාහ ‘‘තස්සෙව රජස්ස වා අඞ්ගණස්ස වා පහානාය වායමතී’’ති. කත්ථචි තථාරූපො භූමිභාගො, සො බොධියඞ්ගණං චෙතියඞ්ගණන්තිආදීනං වසෙන වෙදිතබ්බො. ඉධ පන නානප්පකාරා තිබ්බකිලෙසා ‘‘අඞ්ගණ’’න්ති අධිප්පෙතා. තථා හි වක්ඛති ‘‘පාපකානං ඛො එතං, ආවුසො, අකුසලානං ඉච්ඡාවචරානං අධිවචනං, යදිදං අඞ්ගණ’’න්ති (ම. නි. 1.60). සහ අඞ්ගණෙන සාඞ්ගණො.
සාඞ්ගණොව සමානොති සකිලෙසොයෙව සන්තො. අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං අඞ්ගණන්ති යථාභූතං නප්පජානාතීති මය්හං අත්තනො චිත්තසන්තානෙ කිලෙසො අත්ථීතිපි න ජානාති. ‘‘ඉමෙ කිලෙසා නාම කක්ඛළා වාළා ජහිතබ්බා න ගහිතබ්බා විසදුට්ඨසල්ලසදිසා’’ති එවං යාථාවසරසතොපි න ජානාති. යො අත්ථීති ච ජානාති, එවඤ්ච ජානාති. සො ‘‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං අඞ්ගණන්ති යථාභූතං පජානාතී’’ති වුච්චති. යස්ස පන න ච මග්ගෙන සමූහතා කිලෙසා, න ච උප්පජ්ජන්ති යෙන වා තෙන වා වාරිතත්තා, අයමිධ අනඞ්ගණොති අධිප්පෙතො. නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං අඞ්ගණන්ති යථාභූතං නප්පජානාතීති ‘‘මය්හං කිලෙසා යෙන වා තෙන වා වාරිතත්තා නත්ථි, න මග්ගෙන සමූහතත්තා’’ති න ජානාති, ‘‘තෙ උප්පජ්ජමානා මහාඅනත්ථං කරිස්සන්ති කක්ඛළා වාළා විසදුට්ඨසල්ලසදිසා’’ති එවං යාථාවසරසතොපි න ජානාති. යො පන ‘‘ඉමිනා කාරණෙන නත්ථී’’ති ච ජානාති, එවඤ්ච ජානාති, සො ‘‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං අඞ්ගණන්ති යථාභූතං පජානාතී’’ති වුච්චති. තත්‍රාති තෙසු චතූසු පුග්ගලෙසු, තෙසු වා ද්වීසු සාඞ්ගණෙසු, ය්වායන්ති යො අයං, යායන්තිපි පාඨො.
58. කො නු ඛො, ආවුසො, සාරිපුත්ත, හෙතු කො පච්චයොති උභයෙනාපි කාරණමෙව පුච්ඡති. යෙනිමෙසන්ති යෙන හෙතුනා යෙන පච්චයෙන ඉමෙසං ද්වින්නං එකො සෙට්ඨපුරිසො එකො හීනපුරිසොති අක්ඛායති, සො කො හෙතු කො පච්චයොති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘නප්පජානාති පජානාතී’’ති එවං වුත්තං, පජානනා නප්පජානනාති ඉදමෙව උභයං හෙතු චෙව පච්චයො ච.
59. ථෙරො පන අත්තනො විචිත්‍රපටිභානතාය තං පාකටතරං කත්වා දස්සෙතුං පුන තත්‍රාවුසොතිආදිමාහ. තත්ථ තස්සෙතං පාටිකඞ්ඛන්ති තස්ස පුග්ගලස්ස එතං පාටිකඞ්ඛිතබ්බං. ඉදමෙව එස පාපුණිස්සති, න අඤ්ඤන්ති ඉච්ඡිතබ්බං, අවස්සං භාවීති වුත්තං හොති. ‘‘න ඡන්දං ජනෙස්සතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තං අඡන්දජනනාදිං සන්ධායාහ.
තත්ථ ච න ඡන්දං ජනෙස්සතීති අප්පජානන්තො තස්ස අඞ්ගණස්ස පහානත්ථං කත්තුකම්‍යතාඡන්දං න ජනෙස්සති. න වායමිස්සතීති තතො බලවතරං වායාමං න කරිස්සති, න වීරියං ආරභිස්සතීති ථාමගතවීරියං පන නෙව ආරභිස්සති, න පවත්තෙස්සතීති වුත්තං හොති. සාඞ්ගණොති ඉමෙහි රාගාදීහි අඞ්ගණෙහි සාඞ්ගණො. සංකිලිට්ඨචිත්තොති තෙහියෙව සුට්ඨුතරං කිලිට්ඨචිත්තො මලීනචිත්තො විබාධිතචිත්තො උපතාපිතචිත්තො ච හුත්වා. කාලං කරිස්සතීති මරිස්සති.
සෙය්‍යථාපීති යථා නාම. කංසපාතීති කංසලොහභාජනං. ආභතාති ආනීතා. ආපණා වා කම්මාරකුලා වාති ආපණතො වා කංසපාතිකාරකානං කම්මාරානං ඝරතො වා. රජෙනාති ආගන්තුකරජෙන පංසුආදිනා. මලෙනාති තත්ථෙව උට්ඨිතෙන ලොහමලෙන. පරියොනද්ධාති සඤ්ඡන්නා. න චෙව පරිභුඤ්ජෙය්‍යුන්ති උදකඛාදනීයපක්ඛිපනාදීහි පරිභොගං න කරෙය්‍යුං. න ච පරියොදපෙය්‍යුන්ති ධොවනඝංසනාදීහි න පරිසුද්ධං කාරාපෙය්‍යුං. රජාපථෙති රජපථෙ. අයමෙව වා පාඨො, රජස්ස ආගමනට්ඨානෙ වා වුට්ඨානුට්ඨානෙ වා හෙට්ඨාමඤ්චෙ වා ථුසකොට්ඨකෙ වා භාජනන්තරෙ වා, යත්ථ රජෙන ඔකිරීයතීති අත්ථො. සංකිලිට්ඨතරා අස්ස මලග්ගහිතාති එත්ථ රජාපථෙ නික්ඛිපනෙන සංකිලිට්ඨතරා, අපරිභොගාපරියොදපනෙහි මලග්ගහිතතරාති වුත්තං හොති, පටිපුච්ඡාවචනඤ්චෙතං. තෙනස්ස එවමත්ථො වෙදිතබ්බො, ආවුසො, සා කංසපාති එවං කරීයමානා අපරෙන කාලෙන සංකිලිට්ඨතරා ච මලග්ගහිතතරා ච මත්තිකපාතීති වා කංසපාතීති වා ඉතිපි දුජ්ජානා භවෙය්‍ය නු ඛො නොති, ථෙරො තං පටිජානන්තො ආහ ‘‘එවමාවුසො’’ති. පුන ධම්මසෙනාපති ඔපම්මං සම්පටිපාදෙන්තො, එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. තත්ථෙවං ඔපම්මසංසන්දනා වෙදිතබ්බා – කිලිට්ඨකංසපාතිසදිසො සාඞ්ගණො පුග්ගලො. සංකිලිට්ඨකංසපාතියා නපරිභුඤ්ජනමාදිං කත්වා රජාපථනික්ඛෙපො විය තස්ස පුග්ගලස්ස පබ්බජ්ජං ලභමානස්ස වෙජ්ජකම්මාදීසු පසුතපුග්ගලසන්තිකෙ පබ්බජ්ජාපටිලාභො. සංකිලිට්ඨකංසපාතියා පුන සංකිලිට්ඨතරභාවො විය තස්ස පුග්ගලස්ස අනුක්කමෙන ආචරියුපජ්ඣායානං අනුසික්ඛතො වෙජ්ජකම්මාදිකරණං, එත්ථ ඨිතස්ස සාඞ්ගණකාලකිරියා. අථ වා අනුක්කමෙන දුක්කටදුබ්භාසිතවීතික්කමනං, එත්ථ ඨිතස්ස සාඞ්ගණකාලකිරියා. අථ වා අනුක්කමෙන පාචිත්තියථුල්ලච්චයවීතික්කමනං, සඞ්ඝාදිසෙසවීතික්කමනං, පාරාජිකවීතික්කමනං, මාතුඝාතාදිආනන්තරියකරණං, එත්ථ ඨිතස්ස සාඞ්ගණකාලකිරියාති.
සංකිලිට්ඨචිත්තො කාලං කරිස්සතීති එත්ථ ච අකුසලචිත්තෙන කාලං කරිස්සතීති න එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. සබ්බසත්තා හි පකතිචිත්තෙන භවඞ්ගචිත්තෙනෙව කාලං කරොන්ති. අයං පන අවිසොධෙත්වා චිත්තසන්තානං කාලං කරිස්සතීති එතමත්ථං සන්ධාය එවං වුත්තොති වෙදිතබ්බො.
දුතියවාරෙ පරියොදපෙය්‍යුන්ති ධොවනඝංසනසණ්හඡාරිකාපරිමජ්ජනාදීහි පරිසුද්ධං ආදාසමණ්ඩලසදිසං කරෙය්‍යුං. න ච නං රජාපථෙති පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ ඨානෙ අනික්ඛිපිත්වා කරණ්ඩමඤ්ජූසාදීසු වා ඨපෙය්‍යුං, පලිවෙඨෙත්වා වා නාගදන්තෙ ලගෙය්‍යුං. සෙසං වුත්තනයානුසාරෙනෙව ගහෙතබ්බං.
උපමාසංසන්දනා චෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බා – කිලිට්ඨකංසපාතිසදිසො සාඞ්ගණො භබ්බපුග්ගලො. කිලිට්ඨකංසපාතියා පරිභුඤ්ජනමාදිං කත්වා සුද්ධට්ඨානෙ ඨපනං විය තස්ස පුග්ගලස්ස පබ්බජ්ජං ලභමානස්ස පෙසලභික්ඛූනං සන්තිකෙ පබ්බජ්ජාපටිලාභො. යෙ ඔවදන්ති අනුසාසන්ති අප්පමත්තකම්පි පමාදං දිස්වා දණ්ඩකම්මං කත්වා පුනප්පුනං සික්ඛාපෙන්ති, සංකිලිට්ඨකංසපාතියා අපරකාලෙ පරිසුද්ධපරියොදාතභාවො විය තස්ස පුග්ගලස්ස ආචරියුපජ්ඣායානං අනුසික්ඛතො අනුක්කමෙන සම්මාවත්තපටිපත්ති, එත්ථ ඨිතස්ස අනඞ්ගණකාලකිරියා. අථ වා අනුක්කමෙන පරිසුද්ධෙ සීලෙ පතිට්ඨාය අත්තනො අනුරූපං බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා ධුතඞ්ගානි සමාදාය අත්තනො අනුකූලකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ගාමන්තසෙනාසනවාසං මුඤ්චිත්වා පන්තසෙනාසනවාසො, එත්ථ ඨිතස්ස අනඞ්ගණකාලකිරියා. අථ වා අනුක්කමෙන කසිණපරිකම්මං කත්වා අට්ඨසමාපත්තිනිබ්බත්තනෙන කිලෙසවික්ඛම්භනං, විපස්සනාපාදකජ්ඣානා වුට්ඨාය විපස්සනාය කිලෙසානං තදඞ්ගනිවාරණං, සොතාපත්තිඵලාධිගමො…පෙ… අරහත්තසච්ඡිකිරියාති එත්ථ ඨිතස්ස අච්චන්තං අනඞ්ගණකාලකිරියා එව.
තතියවාරෙ සුභනිමිත්තන්ති රාගට්ඨානියං ඉට්ඨාරම්මණං. මනසි කරිස්සතීති තස්මිං විපන්නස්සති තං නිමිත්තං ආවජ්ජිස්සති. තස්ස සුභනිමිත්තස්ස මනසිකාරාති තස්ස පුග්ගලස්ස සුභනිමිත්තමනසිකාරකාරණා. අනුද්ධංසෙස්සතීති හිංසිස්සති අධිභවිස්සති. රාගො හි උප්පජ්ජන්තො කුසලවාරං පච්ඡින්දිත්වා සයමෙව අකුසලජවනං හුත්වා තිට්ඨන්තො කුසලචිත්තං අනුද්ධංසෙතීති වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයානුසාරෙනෙව ගහෙතබ්බං.
ඔපම්මසංසන්දනා පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බා – පරිසුද්ධකංසපාතිසදිසො පකතියා අප්පකිලෙසො අනඞ්ගණපුග්ගලො. පරිසුද්ධකංසපාතියා නපරිභුඤ්ජනං ආදිං කත්වා රජාපථෙ නික්ඛෙපො විය තස්ස පුග්ගලස්ස පබ්බජ්ජං ලභමානස්සාති ඉතො පරං සබ්බං පඨමවාරසදිසමෙව.
චතුත්ථවාරෙ සුභනිමිත්තං න මනසි කරිස්සතීති තස්මිං සතිවිරහාභාවතො තං නිමිත්තං නාවජ්ජිස්සති, සෙසං දුතියවාරානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. ‘‘අයං ඛො, ආවුසො’’තිආදි ‘‘කො නු ඛො, ආවුසො’’තිආදිම්හි වුත්තනයමෙව.
60. ඉදානි තං අඞ්ගණං නානප්පකාරතො පාකටං කාරාපෙතුකාමෙනායස්මතා මහාමොග්ගල්ලානෙන ‘‘අඞ්ගණං අඞ්ගණ’’න්තිආදිනා නයෙන පුට්ඨො තං බ්‍යාකරොන්තො පාපකානං ඛො එතං, ආවුසොතිආදිමාහ. තත්ථ ඉච්ඡාවචරානන්ති ඉච්ඡාය අවචරානං, ඉච්ඡාවසෙන ඔතිණ්ණානං පවත්තානං නානප්පකාරානං කොපඅප්පච්චයානන්ති අත්ථො. යං ඉධෙකච්චස්සාති යෙන ඉධෙකච්චස්ස එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං ඨානං තං කාරණං විජ්ජති අත්ථි, උපලබ්භතීති වුත්තං හොති. ආපන්නො අස්සන්ති ආපන්නො භවෙය්‍යං. න ච මං භික්ඛූ ජානෙය්‍යුන්ති භික්ඛූ ච මං න ජානෙය්‍යුං. කිං පනෙත්ථ ඨානං, ලාභත්ථිකතා. ලාභත්ථිකො හි භික්ඛු පකතියාපි ච කතපුඤ්ඤො මනුස්සෙහි සක්කතො ගරුකතො එවං චින්තෙති ‘‘ආපත්තිං ආපන්නං භික්ඛුං ථෙරා ඤත්වා මජ්ඣිමානං ආරොචෙන්ති, තෙ නවකානං, නවකා විහාරෙ විඝාසාදාදීනං, තෙ ඔවාදං ආගතානං භික්ඛුනීනං, එවං කමෙන චතස්සො පරිසා ජානන්ති. එවමස්ස ලාභන්තරායො හොති. අහො වතාහං ආපත්තිඤ්ච වත ආපන්නො අස්සං, න ච මං භික්ඛූ ජානෙය්‍යු’’න්ති.
යං තං භික්ඛුං භික්ඛූ ජානෙය්‍යුන්ති යෙන කාරණෙන තං භික්ඛුං අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ජානෙය්‍යුං, තං කාරණං විජ්ජති ඛො පන අත්ථියෙව, නො නත්ථි. ථෙරා හි ඤත්වා මජ්ඣිමානං ආරොචෙන්ති. එවං සො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන චතූසු පරිසාසු පාකටො හොති. එවං පාකටො ච අයසාභිභූතො ගාමසතම්පි පවිසිත්වා උම්මාරසතෙසු ඨානෙසු උඤ්ඡිත්වා යථාධොතෙන පත්තෙන නික්ඛමති. තතො ජානන්ති මං භික්ඛූ ආපත්තිං ආපන්නොති තෙහි චම්හි එවං නාසිතොති චින්තෙත්වා, ඉති සො කුපිතො හොති අප්පතීතො සො ඉමිනා කාරණෙන කුපිතො චෙව හොති කොධාභිභූතො අප්පතීතො ච දොමනස්සාභිභූතො.
යො චෙව ඛො, ආවුසො, කොපො යො ච අප්පච්චයො උභයමෙතං අඞ්ගණන්ති, ආවුසො, යො චායං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහිතො කොපො, යො ච වෙදනාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතො අප්පච්චයො, එතං උභයං අඞ්ගණන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉදඤ්ච තාදිසානං පුග්ගලානං වසෙන වුත්තං. ලොභො පන ඉමස්ස අඞ්ගණස්ස පුබ්බභාගවසෙන, මොහො සම්පයොගවසෙනාපි ගහිතොයෙව හොති.
අනුරහො මන්ති පුරිමසදිසමෙව භික්ඛුං ගහෙත්වා විහාරපච්චන්තෙ සෙනාසනං පවෙසෙත්වා ද්වාරං ථකෙත්වා චොදෙන්තෙ ඉච්ඡති. ඨානං ඛො පනෙතන්ති එතං කාරණං විජ්ජති, යං තං භික්ඛුං චතුපරිසමජ්ඣෙ ආනෙත්වා බ්‍යත්තා විනීතා ‘‘තයා අසුකම්හි නාම ඨානෙ වෙජ්ජකම්මං කත’’න්තිආදිනා නයෙන චොදෙය්‍යුං. සො චතූසු පරිසාසු පාකටො හොති. එවං පාකටො ච අයසාභිභූතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව.
සප්පටිපුග්ගලොති සමානො පුග්ගලො. සමානොති සාපත්තිකො. පටිපුග්ගලොති චොදකො. අයං සාපත්තිකෙනෙව චොදනං ඉච්ඡති, ත්වම්පි ඉමඤ්චිමඤ්ච ආපත්තිං ආපන්නො, තං තාව පටිකරොහි පච්ඡා මං චොදෙස්සසීති වත්තුං සක්කාති මඤ්ඤමානො. අපිච ජාතිආදීහිපි සමානො පුග්ගලො සප්පටිපුග්ගලො. අයඤ්හි අත්තනො ජාතියා කුලෙන බාහුසච්චෙන බ්‍යත්තතාය ධුතඞ්ගෙනාති එවමාදීහිපි සමානෙනෙව චොදනං ඉච්ඡති, තාදිසෙන වුත්තං නාතිදුක්ඛං හොතීති මඤ්ඤමානො. අප්පටිපුග්ගලොති එත්ථ අයුත්තො පටිපුග්ගලො අප්පටිපුග්ගලො. ඉමෙහි ආපත්තාදීහි අසදිසත්තා පටිසත්තු පටිසල්ලො චොදකො භවිතුං අයුත්තොති වුත්තං හොති. ඉති සො කුපිතොති ඉති සො ඉමාය අප්පටිපුග්ගලචොදනාය එවං කුපිතො හොති.
චතුත්ථවාරෙ අහො වතාති ‘‘අහො වත රෙ අම්හාකං පණ්ඩිතකා, අහො වත රෙ අම්හාකං බහුස්සුතකා තෙවිජ්ජකා’’ති (දී. නි. 1.291) ගරහායං දිස්සති. ‘‘අහො වත මං දහරංයෙව සමානං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චෙය්‍යු’’න්ති (මහාව. 57) පත්ථනායං. ඉධ පත්ථනායමෙව. පටිපුච්ඡිත්වා පටිපුච්ඡිත්වාති පුනප්පුනං පුච්ඡිත්වා. අයං භික්ඛු ලාභත්ථිකො භගවතො අත්තානං පටිපුච්ඡිතබ්බං ඉච්ඡති, තඤ්ච ඛො අනුමතිපුච්ඡාය, නො මග්ගං වා ඵලං වා විපස්සනං වා අන්තරං කත්වා. අයඤ්හි පස්සති භගවන්තං සාරිපුත්තාදයො මහාථෙරෙ ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, සාරිපුත්ත, මොග්ගල්ලාන, කස්සප, රාහුල චක්ඛුං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති එවං පරිසමජ්ඣෙ පටිපුච්ඡිත්වා පටිපුච්ඡිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තං, මනුස්සෙ ච ‘‘තෙස පණ්ඩිතා ථෙරා සත්ථු චිත්තං ආරාධෙන්තී’’ති වණ්ණං භණන්තෙ, ලාභසක්කාරඤ්ච උපහරන්තෙ. තස්මා තං ලාභසක්කාරං ඉච්ඡන්තො එවං චින්තෙත්වා නිඛණිත්වා ඨපිතඛාණු විය භගවතො පුරතොව හොති.
ඉති සො කුපිතොති අථ භගවා තං අමනසිකරිත්වාව අඤ්ඤං ථෙරං පටිපුච්ඡිත්වා ධම්මං දෙසෙති, තෙන සො කුපිතො හොති භගවතො ච ථෙරස්ස ච. කථං භගවතො කුප්පති? ‘‘අහං පබ්බජිතකාලතො පභුති ගන්ධකුටිපරිවෙණතො බහිනික්ඛමනං න ජානාමි, සබ්බකාලං ඡායාව න විජහාමි, මං නාම පුච්ඡිත්වා ධම්මදෙසනාමත්තම්පි නත්ථි. තංමුහුත්තං දිට්ඨමත්තකමෙව ථෙරං පුච්ඡිත්වා ධම්මං දෙසෙතී’’ති එවං භගවතො කුප්පති. කථං ථෙරස්ස කුප්පති? ‘‘අයං මහල්ලකත්ථෙරො භගවතො පුරතො ඛාණු විය නිසීදති, කදා නු ඛො ඉමං ධම්මකම්මිකා අභබ්බට්ඨානං පාපෙත්වා නීහරිස්සන්ති, අයඤ්හි යදි ඉමස්මිං විහාරෙ න භවෙය්‍ය, අවස්සං භගවා මයා සද්ධිං සල්ලපෙය්‍යා’’ති එවං ථෙරස්ස කුප්පති.
පුරක්ඛත්වා පුරක්ඛත්වාති පුරතො පුරතො කත්වා, සම්පරිවාරෙත්වාති වුත්තං හොති. අයම්පි ලාභත්ථිකොයෙව, අයඤ්හි පස්සති බහුස්සුතෙ භික්ඛූ මහාපරිවාරෙන ගාමං පවිසන්තෙ, චෙතියං වන්දන්තෙ, තෙසඤ්ච තං සම්පත්තිං දිස්වා උපාසකෙ පසන්නෙ පසන්නාකාරං කරොන්තෙ. තස්මා එවං ඉච්ඡති. කුපිතොති අයම්පි ද්වීසු ඨානෙසු කුප්පති භික්ඛූනං ථෙරස්ස ච. කථං භික්ඛූනං? ‘‘ඉමෙ යදෙව මය්හං උප්පජ්ජති චීවරං වා පිණ්ඩපාතො වා, තං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්ති, මය්හං පන පත්තචීවරං ගහෙත්වා පිට්ඨිතො ආගච්ඡන්තොපි නත්ථී’’ති එවං භික්ඛූනං කුප්පති. කථං ථෙරස්ස? ‘‘එසො මහල්ලකත්ථෙරො තෙසු තෙසු ඨානෙසු සයමෙව පඤ්ඤායති, කුදාස්සු නාම නං ධම්මකම්මිකා නික්කඩ්ඪිස්සන්ති, ඉමස්මිං අසති අවස්සං මංයෙව පරිවාරෙස්සන්තී’’ති.
භත්තග්ගෙති භොජනට්ඨානෙ. අග්ගාසනන්ති සඞ්ඝත්ථෙරාසනං. අග්ගොදකන්ති දක්ඛිණොදකං. අග්ගපිණ්ඩන්ති සඞ්ඝත්ථෙරපිණ්ඩං. සබ්බත්ථ වා අග්ගන්ති පණීතාධිවචනමෙතං. තත්ථ අහමෙව ලභෙය්‍යන්ති ඉච්ඡා නාතිමහාසාවජ්ජා. න අඤ්ඤො භික්ඛු ලභෙය්‍යාති පන අතිමහාසාවජ්ජා. අයම්පි ලාභත්ථිකො පාසාදිකො හොති චීවරධාරණාදීහි, කදාචි පබ්බජති, කදාචි විබ්භමති. තෙන සො පුබ්බෙ ලද්ධපුබ්බං ආසනාදිං පච්ඡා අලභන්තො එවං චින්තෙසි. න සො භික්ඛු ලභෙය්‍යාති න සො භික්ඛු ථෙරානං අග්ගාසනාදීසු තදනුසාරෙන මජ්ඣිමානං අඤ්ඤෙසඤ්ච නවානං කදාචි යං වා තං වා සබ්බනිහීනං ආසනාදිං ලභති. කුපිතොති අයම්පි ද්වීසු ඨානෙසු කුප්පති මනුස්සානඤ්ච ථෙරානඤ්ච. කථං මනුස්සානං? ‘‘ඉමෙ මඞ්ගලාදීසු මං නිස්සාය භික්ඛූ ලභන්ති, එතෙ, ‘භන්තෙ, එත්තකෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා අම්හාකං අනුකම්පං කරොථා’ති වදන්ති, ඉදානි තංමුහුත්තං දිට්ඨමත්තකං මහල්ලකත්ථෙරං ගහෙත්වා ගතා, හොතු ඉදානි, නෙසං කිච්චෙ උප්පන්නෙ ජානිස්සාමී’’ති එවං මනුස්සානං කුප්පති. කථං ථෙරානං? ‘‘ඉමෙ නාම යදි න භවෙය්‍යුං, මංයෙව මනුස්සා නිමන්තෙය්‍යු’’න්ති එවං ථෙරානං කුප්පති.
අනුමොදෙය්‍යන්ති අනුමොදනං කරෙය්‍යං. අයම්පි ලාභත්ථිකො යං වා තං වා ඛණ්ඩානුමොදනං ජානාති, ‘‘සො අනුමොදනට්ඨානෙ බහූ මාතුගාමා ආගච්ඡන්ති, තා මං සඤ්ජානිත්වා තතො පභුති ථාලකභික්ඛං දස්සන්තී’’ති පත්ථෙන්තො එවං චින්තෙසි. ඨානන්ති බහුස්සුතානං අනුමොදනා භාරො, තෙන බහුස්සුතො අනුමොදෙය්‍යාති වුත්තං හොති. කුපිතොති අයම්පි තීසු ඨානෙසු කුප්පති මනුස්සානං ථෙරස්ස ධම්මකථිකස්ස ච. කථං මනුස්සානං? ‘‘ඉමෙ පුබ්බෙ මංයෙව උපසඞ්කමිත්වා යාචන්ති ‘අම්හාකං නාගත්ථෙරො අම්හාකං සුමනත්ථෙරො අනුමොදතූ’ති, අජ්ජ පන නාවොචු’’න්ති එවං මනුස්සානං කුප්පති. කථං ථෙරස්ස? ‘‘අයං සඞ්ඝත්ථෙරො ‘තුම්හාකං කුලුපකං නාගත්ථෙරං සුමනත්ථෙරං උපසඞ්කමථ, අයං අනුමොදිස්සතී’ති න භණතී’’ති එවං ථෙරස්ස කුප්පති. කථං ධම්මකථිකස්ස? ‘‘ථෙරෙන වුත්තමත්තෙයෙව පහාරං ලද්ධකුක්කුටො විය තුරිතතුරිතං වස්සති, ඉමං නාම නික්කඩ්ඪන්තා නත්ථි, ඉමස්මිඤ්හි අසති අහමෙව අනුමොදෙය්‍ය’’න්ති එවං ධම්මකථිකස්ස කුප්පති.
ආරාමගතානන්ති විහාරෙ සන්නිපතිතානං. අයම්පි ලාභත්ථිකො යං වා තං වා ඛණ්ඩධම්මකථං ජානාති, සො පස්සති තාදිසෙසු ඨානෙසු ද්වියොජනතියොජනතො සන්නිපතිත්වා භික්ඛූ සබ්බරත්තිකානි ධම්මස්සවනානි සුණන්තෙ, තුට්ඨචිත්තෙ ච දහරෙ වා සාමණෙරෙ වා සාධු සාධූති මහාසද්දෙන සාධුකාරං දෙන්තෙ, තතො දුතියදිවසෙ අන්තොගාමගතෙ භික්ඛූ උපාසකා පුච්ඡන්ති ‘‘කෙ, භන්තෙ, ධම්මං කථෙසු’’න්ති. තෙ භණන්ති ‘‘අසුකො ච අසුකො චා’’ති. තං සුත්වා පසන්නා මනුස්සා ධම්මකථිකානං මහාසක්කාරං කරොන්ති. සො තං ඉච්ඡමානො එවං චින්තෙසි. ඨානන්ති බහුස්සුතානං විනිච්ඡයකුසලානං ධම්මදෙසනා භාරො, තෙන බහුස්සුතො දෙසෙය්‍යාති වුත්තං හොති. කුපිතොති චතුප්පදිකං ගාථම්පි වත්තුං ඔකාසං අලභමානො කුපිතො හොති අත්තනො මන්දභාවස්ස ‘‘අහඤ්හි මන්දො දුප්පඤ්ඤො කුතො ලභිස්සාමි දෙසෙතු’’න්ති.
භික්ඛුනීනන්ති ඔවාදත්ථං වා උද්දෙසත්ථං වා පරිපුච්ඡත්ථං වා පූජාකරණත්ථං වා ආරාමං ආගන්ත්වා සන්නිපතිතභික්ඛුනීනං. අයම්පි ලාභත්ථිකො, තස්සෙවං හොති ඉමා මහාකුලා පබ්බජිතා භික්ඛුනියො, තාසු කුලෙසු පවිසෙත්වා නිසින්නාසු මනුස්සා පුච්ඡිස්සන්ති ‘‘කස්ස සන්තිකෙ ඔවාදං වා උද්දෙසං වා පරිපුච්ඡං වා ගණ්හථා’’ති. තතො වක්ඛන්ති ‘‘අසුකො නාම අය්‍යො බහුස්සුතො, තස්ස දෙථ කරොථා’’ති, තෙනස්ස එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති. ඨානන්ති ඔවාදාදයො නාම බහුස්සුතානං භාරො, තෙන බහුස්සුතො දෙසෙය්‍යාති වුත්තං හොති. කුපිතොති අයම්පි ද්වීසු ඨානෙසු කුප්පති, තාසඤ්ච භික්ඛුනීනං ‘‘ඉමා පුබ්බෙ මං නිස්සාය උපොසථප්පවාරණාදීනි ලභන්ති, තා ඉදානි තංමුහුත්තං දිට්ඨමත්තකමහල්ලකත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගතා’’ති. ධම්මකථිකස්ස ච ‘‘එස ඉමාසං සහසා ඔවාදං අදාසියෙවා’’ති.
උපාසකානන්ති, ආරාමගතානං උපාසකානං. නිස්සට්ඨකම්මන්තා නාම මහාඋපාසකා හොන්ති, තෙ පුත්තභාතුකානං කම්මං නිය්‍යාතෙත්වා ධම්මං සුණන්තා විචරන්ති, අයං තෙසං දෙසෙතුං ඉච්ඡති, කිං කාරණා? ඉමෙ පසීදිත්වා උපාසිකානම්පි ආරොචෙස්සන්ති, තතො සද්ධිං උපාසිකාහි මය්හමෙව ලාභසක්කාරං උපහරිස්සන්තීති. ඨානං බහුස්සුතෙනෙව යොජෙතබ්බං. කුපිතොති අයම්පි ද්වීසු ඨානෙසු කුප්පති, උපාසකානඤ්ච ‘‘ඉමෙ අඤ්ඤත්ථ සුණන්ති, අම්හාකං කුලුපකස්ස සන්තිකෙ සුණාමාති නාගච්ඡන්ති, හොතු ඉදානි, තෙසං උප්පන්නෙ කිච්චෙ ජානිස්සාමී’’ති ධම්මකථිකස්ස ච, ‘‘අයමෙතෙසං දෙසෙතී’’ති.
උපාසිකානන්ති ආරාමගතානං. උපාසිකා නාම ආසනපූජාදිකරණත්ථං වා උපොසථදිවසෙ වා ධම්මස්සවනත්ථං සන්නිපතිතා. සෙසං උපාසකවාරෙ වුත්තනයමෙව.
සක්කරෙය්‍යුන්ති සක්කච්චඤ්ච කරෙය්‍යුං, සුන්දරඤ්ච කරෙය්‍යුං. ඉමිනා අත්තනි කාරං කරීයමානං සක්කච්චං කතඤ්ච සුන්දරඤ්ච පත්ථෙති. ගරුං කරෙය්‍යුන්ති භාරියං කරෙය්‍යුං. ඉමිනා භික්ඛූහි අත්තානං ගරුට්ඨානෙ ඨපීයමානං පත්ථෙති. මානෙය්‍යුන්ති පියායෙය්‍යුං. පූජෙය්‍යුන්ති එවං සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පච්චයෙහි පූජෙය්‍යුන්ති පච්චයපූජං පත්ථෙති. ඨානන්ති ‘‘පියො ගරු භාවනියො’’ති වුත්තප්පකාරො බහුස්සුතො ච සීලවා ච එතං විධිං අරහති තෙන භික්ඛූ එවරූපං එවං කරෙය්‍යුන්ති වුත්තං හොති. කුපිතොති අයම්පි ද්වීසු ඨානෙසු කුප්පති භික්ඛූනඤ්ච ‘‘ඉමෙ එතං සක්කරොන්තී’’ති ථෙරස්ස ච ‘‘ඉමස්මිං අසති මංයෙව සක්කරෙය්‍යු’’න්ති. එස නයො ඉතො පරෙසු තීසු වාරෙසු.
පණීතානං චීවරානන්ති පට්ටදුකූලපට්ටුණ්ණකොසෙය්‍යාදීනං මහග්ඝසුඛුමසුඛසම්ඵස්සානං චීවරානං. ඉධාපි අහමෙව ලාභී අස්සන්ති ඉච්ඡා නාතිමහාසාවජ්ජා. න අඤ්ඤො භික්ඛු ලාභී අස්සාති පන මහාසාවජ්ජා.
පණීතානං පිණ්ඩපාතානන්ති සප්පිතෙලමධුසක්කරාදිපූරිතානං සෙට්ඨපිණ්ඩපාතානං. පණීතානං සෙනාසනානන්ති අනෙකසතසහස්සග්ඝනකානං මඤ්චපීඨාදීනං පණීතානං. ගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානන්ති සප්පිතෙලමධුඵාණිතාදීනං උත්තමභෙසජ්ජානං. සබ්බත්ථාපි ඨානං බහුස්සුතෙහි පුඤ්ඤවන්තෙහි ච යොජෙතබ්බං. කුපිතොති සබ්බත්ථාපි ද්වීසු ඨානෙසු කුප්පති, මනුස්සානඤ්ච ‘‘ඉමෙසං නාම පරිචිතභාවොපි නත්ථි, දීඝරත්තං එකතො වසන්තස්ස පංසුකූලත්ථාය වා පිණ්ඩපාතත්ථාය වා සප්පිතෙලාදිකාරණා වා ඝරපටිපාටියා චරන්තස්සාපි මෙ එකදිවසම්පි කිඤ්චි පණීතං පච්චයං න දෙන්ති. ආගන්තුකං මහල්ලකං පන දිස්වාව යං ඉච්ඡති, තං දෙන්තී’’ති, ථෙරස්ස ච ‘‘අයම්පි මහල්ලකො ඉමෙසං අත්තානං දස්සෙන්තොයෙව චරති, කුදාස්සු නාම නං ධම්මකම්මිකා නික්කඩ්ඪෙය්‍යුං, එවං ඉමස්මිං අසති අහමෙව ලාභී අස්ස’’න්ති.
ඉමෙසං ඛො, එතං ආවුසොති ඉමෙසං හෙට්ඨා එකූනවීසතිවාරෙහි වුත්තානං ඉච්ඡාවචරානං.
61. දිස්සන්ති චෙව සූයන්ති චාති න ඉච්ඡාවචරා චක්ඛුනා දිස්සන්ති, න සොතෙන සූයන්ති, මනොවිඤ්ඤාණවිසයත්තා. අප්පහීනඉච්ඡාවචරස්ස පන පුග්ගලස්ස ඉච්ඡාවචරවසෙන පවත්තකායකම්මං දිස්වා දිට්ඨා විය වචීකම්මං සුත්වා සුතා විය ච හොන්ති, තෙන වුත්තං ‘‘දිස්සන්ති චෙව සූයන්ති චා’’ති. පච්චක්ඛකාලෙ දිස්සන්ති, ‘‘අසුකො කිර භික්ඛු ඊදිසො’’ති තිරොක්ඛකාලෙ සූයන්ති. කිඤ්චාපීති අනුග්ගහගරහවචනං. තෙන ආරඤ්ඤිකත්තං අනුග්ගණ්හාති, ඉච්ඡාවචරානං අප්පහානං ගරහති.
තත්‍රායං යොජනා, කිඤ්චාපි සො භික්ඛු ගාමන්තසෙනාසනං පටික්ඛිපිත්වා ආරඤ්ඤිකො හොති, අන්තෙ පන්තසෙනාසනෙ වසති, ඉමෙ චස්ස එත්තකා ඉච්ඡාවචරා අප්පහීනා. කිඤ්චාපි සො අතිරෙකලාභං පටික්ඛිපිත්වා පිණ්ඩපාතිකො හොති. කිඤ්චාපි සො ලොලුප්පචාරං වජ්ජෙත්වා සපදානචාරී හොති. කිඤ්චාපි සො ගහපතිචීවරං පටික්ඛිපිත්වා පංසුකූලිකො හොති.
ලූඛචීවරධරොති එත්ථ පන ලූඛන්ති සත්ථලූඛං සුත්තලූඛං රජනලූඛන්ති තීහි කාරණෙහි ලූඛං වෙදිතබ්බං. තත්ථ සත්ථෙන ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්නං සත්ථලූඛං නාම, තං අග්ඝෙන පරිහායති, ථූලදීඝසුත්තකෙන සිබ්බිතං සුත්තලූඛං නාම, තං ඵස්සෙන පරිහායති ඛරසම්ඵස්සං හොති. රජනෙන රත්තං රජනලූඛං නාම, තං වණ්ණෙන පරිහායති දුබ්බණ්ණං හොති. කිඤ්චාපි සො භික්ඛු එවං සත්ථලූඛසුත්තලූඛරජනලූඛචීවරධරො හොති, ඉමෙ චස්ස එත්තකා ඉච්ඡාවචරා අප්පහීනා දිස්සන්ති චෙව සූයන්ති ච, අථ ඛො නං විඤ්ඤූ සබ්‍රහ්මචාරී නෙව සක්කරොන්ති…පෙ… න පූජෙන්තීති. තං කිස්ස හෙතූති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං, කිස්ස හෙතූති කිං කාරණා. තෙ හි තස්ස…පෙ… සූයන්ති ච යස්මා තස්ස තෙ පාපකා සූයන්ති චාති වුත්තං හොති. ඉමෙසං ඉච්ඡාවචරානං අප්පහීනත්තාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.
ඉදානි තමත්ථං උපමාය පාකටං කරොන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ කුණපන්ති මතකළෙවරං. අහිස්ස කුණපං අහිකුණපං. එවං ඉතරානි. අතිපටිකූලජිගුච්ඡනීයභාවතො චෙත්ථ ඉමානෙව තීණි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. අඤ්ඤෙසඤ්හි සසසූකරාදීනං කුණපං මනුස්සා කටුකභණ්ඩාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා පරිභුඤ්ජන්තිපි. ඉමෙසං පන කුණපං අභිනවම්පි ජිගුච්ඡන්තියෙව, කො පන වාදො කාලාතික්කමෙන පූතිභූතෙ. රචයිත්වාති වඩ්ඪෙත්වා, පරිපූරෙත්වාති අත්ථො, කුණපං ගහෙත්වා කංසපාතියං පක්ඛිපිත්වාති වුත්තං හොති. අඤ්ඤිස්සාති අපරාය. පටිකුජ්ජිත්වාති පිදහිත්වා. අන්තරාපණන්ති ආපණානමන්තරෙ මහාජනසංකිණ්ණං රච්ඡාමුඛං. පටිපජ්ජෙය්‍යුන්ති ගච්ඡෙය්‍යුං. ජඤ්ඤජඤ්ඤං වියාති චොක්ඛචොක්ඛං විය මනාපමනාපං විය. අපිච වධුකාපණ්ණාකාරං වියාති වුත්තං හොති. වධුකාති ජනෙත්ති වුච්චති, තස්සා නීයමානං පණ්ණාකාරං ජඤ්ඤං, උභයත්ථාපි ආදරවසෙන වා පසංසාවසෙන වා පුනරුත්තං. ‘‘ජඤ්ඤජඤ්ඤං බ්‍යා’’තිපි පාඨො.
අපාපුරිත්වාති විවරිත්වා. තස්ස සහ දස්සනෙන අමනාපතා ච සණ්ඨහෙය්‍යාති තස්ස කුණපස්ස දස්සනෙන සහෙව තස්ස ජනස්ස අමනාපතා තිට්ඨෙය්‍ය. අමනාපතාති ච ‘‘අමනාපමිද’’න්ති උප්පන්නචිත්තචෙතසිකානමෙතං අධිවචනං. එස නයො පටිකුල්‍යජෙගුච්ඡතාසු. ජිඝච්ඡිතානම්පීති ඡාතානම්පි. න භොත්තුකම්‍යතා අස්සාති භුඤ්ජිතුකාමතා න භවෙය්‍ය. පගෙව සුහිතානන්ති ධාතානං පන පඨමතරමෙව භුඤ්ජිතුකාමතා න භවෙය්‍යාති වුත්තං හොති.
තත්‍රායං උපමාසංසන්දනා – පරිසුද්ධකංසපාතිසදිසං ඉමස්ස පබ්බජ්ජාලිඞ්ගං, කුණපරචනං විය ඉච්ඡාවචරානං අප්පහානං, අපරකංසපාතියා පටිකුජ්ඣනං විය ආරඤ්ඤිකඞ්ගාදීහි ඉච්ඡාවචරප්පටිච්ඡාදනං, කංසපාතිං විවරිත්වා කුණපදස්සනෙන ජනස්ස අමනාපතා විය ආරඤ්ඤිකඞ්ගාදීනි අනාදියිත්වා ඉච්ඡාවචරදස්සනෙන සබ්‍රහ්මචාරීනං අසක්කාරකරණාදිතාති.
62. සුක්කපක්ඛෙ පන, කිඤ්චාපීති අනුග්ගහපසංසාවචනං, තෙන ආරඤ්ඤිකත්තං අනුග්ගණ්හාති, ඉච්ඡාවචරප්පහානං පසංසති. නෙමන්තනිකොති නිමන්තනපටිග්ගාහකො. විචිතකාළකන්ති විචිනිත්වා අපනීතකාළකං. අනෙකසූපං අනෙකබ්‍යඤ්ජනන්ති එත්ථ සූපො නාම හත්ථහාරියො වුච්චති. බ්‍යඤ්ජනන්ති උත්තරිභඞ්ගං, තෙන මච්ඡමංසමුග්ගසූපාදීහි අනෙකසූපං, නානප්පකාරමංසාදිබ්‍යඤ්ජනෙහි අනෙකබ්‍යඤ්ජනන්ති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.
උපමාසංසන්දනෙ ච සාලිවරභත්තරචනං විය ඉච්ඡාවචරප්පහානං, අපරකංසපාතියා පටිකුජ්ඣනං විය අප්පිච්ඡතාසමුට්ඨානෙහි ගාමන්තවිහාරාදීහි ඉච්ඡාවචරප්පහානප්පටිච්ඡාදකං, කංසපාතිං විවරිත්වා සාලිවරභත්තදස්සනෙන ජනස්ස මනාපතා විය ගාමන්තවිහාරාදීනි අනාදියිත්වා ඉච්ඡාවචරප්පහානදස්සනෙන සබ්‍රහ්මචාරීනං සක්කාරකරණාදිතා වෙදිතබ්බා.
63. උපමා මං, ආවුසො සාරිපුත්ත, පටිභාතීති මය්හං, ආවුසො සාරිපුත්ත, උපමා උපට්ඨාති. එකං උපමං වත්තුකාමො අහන්ති අධිප්පායො. පටිභාතු තන්ති තුය්හං පටිභාතු උපට්ඨාතු, වද ත්වන්ති අධිප්පායො. එකමිදාහන්ති එත්ථ ඉදාති නිපාතමත්තං, එකස්මිං සමයෙ අහන්ති වුත්තං හොති, භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං. රාජගහෙ විහරාමි ගිරිබ්බජෙති, රාජගහන්ති තස්ස නගරස්ස නාමං. සමන්තතො පන ගිරිපරික්ඛෙපෙන වජො විය සණ්ඨිතත්තා ගිරිබ්බජන්ති වුච්චති. තස්මිං නගරෙ විහරාමි, තං නිස්සාය අහං විහරාමීති වුත්තං හොති. අථ ඛ්වාහන්ති අථ ඛො අහං. එත්ථ ච අථාති අඤ්ඤාධිකාරවචනාරම්භෙ නිපාතො. ඛොති පදපූරණමත්තෙ. පුබ්බණ්හසමයන්ති දිවසස්ස පුබ්බභාගසමයං. පුබ්බණ්හසමයෙති අත්ථො, පුබ්බණ්හෙ වා සමයං පුබ්බණ්හසමයං, පුබ්බණ්හෙ එකං ඛණන්ති වුත්තං හොති, එවං අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං ලබ්භති. නිවාසෙත්වාති පරිදහිත්වා, විහාරනිවාසනපරිවත්තනවසෙනෙතං වෙදිතබ්බං. ගාමප්පවෙසනත්ථාය වා සණ්ඨපෙත්වා නිවාසනවසෙන, න හි සො තතො පුබ්බෙ අනිවත්ථො අහොසි.
පත්තචීවරමාදායාති පත්තං හත්ථෙන චීවරං කායෙන ආදියිත්වා. පිණ්ඩායාති පිණ්ඩපාතත්ථාය. සමීතීති තස්ස නාමං. යානකාරපුත්තොති රථකාරපුත්තො. පණ්ඩුපුත්තොති පණ්ඩුස්ස පුත්තො. ආජීවකොති නග්ගසමණකො. පුරාණයානකාරපුත්තොති පොරාණයානකාරකුලස්ස පුත්තො. පච්චුපට්ඨිතොති උපගන්ත්වා ඨිතො. වඞ්කං නාම එකතො කුටිලං. ජිම්හං නාම සප්පගතමග්ගසදිසං. දොසන්ති ඵෙග්ගුවිසමගණ්ඨිකාදි. යථා යථාති කාලත්ථෙ නිපාතො, යදා යදා යස්මිං තස්මිං කාලෙති වුත්තං හොති. තථා තථාති අයම්පි කාලත්ථොයෙව, තස්මිං තස්මිං කාලෙති වුත්තං හොති. සො අත්තනො සුත්තානුලොමෙන චින්තෙසි, ඉතරො තෙන චින්තිතක්ඛණෙ චින්තිතට්ඨානමෙව තච්ඡති. අත්තමනොති සකමනො තුට්ඨමනො පීතිසොමනස්සෙහි ගහිතමනො. අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසීති අත්තමනතාය වාචං, අත්තමනභාවස්ස වා යුත්තං වාචං නිච්ඡාරෙසි උදීරයි, පබ්‍යාහරීති වුත්තං හොති. හදයා හදයං මඤ්ඤෙ අඤ්ඤායාති චිත්තෙන චිත්තං ජානිත්වා විය.
අස්සද්ධාති බුද්ධධම්මසඞ්ඝෙසු සද්ධාවිරහිතා. ජීවිකත්ථාති ඉණභයාදීහි පීළිතා බහි ජීවිතුං අසක්කොන්තා ඉධ ජීවිකත්ථිකා හුත්වා. න සද්ධාති න සද්ධාය. සඨා මායාවිනොති මායාසාඨෙය්‍යෙහි යුත්තා. කෙතබිනොති සික්ඛිතකෙරාටිකා, නිප්ඵන්නථාමගතසාඨෙය්‍යාති වුත්තං හොති. සාඨෙය්‍යඤ්හි අභූතගුණදස්සනතො අභූතභණ්ඩගුණදස්සනසමං කත්වා ‘‘කෙරාටිය’’න්ති වුච්චති. උන්නළාති උග්ගතනළා, උට්ඨිතතුච්ඡමානාති වුත්තං හොති. චපලාති පත්තචීවරමණ්ඩනාදිනා චාපල්ලෙන යුත්තා. මුඛරාති මුඛඛරා, ඛරවචනාති වුත්තං හොති, විකිණ්ණවාචාති අසංයතවචනා, දිවසම්පි නිරත්ථකවචනප්පලාපිනො. ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරාති ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු අසංවුතකම්මද්වාරා. භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුනොති භොජනෙ යා මත්තා ජානිතබ්බා පරියෙසනපටිග්ගහණපරිභොගෙසු යුත්තතා, තස්සා අජානනකා. ජාගරියං අනනුයුත්තාති ජාගරෙ අනනුයුත්තා. සාමඤ්ඤෙ අනපෙක්ඛවන්තොති සමණධම්මෙ නිරපෙක්ඛා, ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තිරහිතාති අත්ථො. සික්ඛාය න තිබ්බගාරවාති සික්ඛාපදෙසු බහුලගාරවා න හොන්ති, ආපත්තිවීතික්කමබහුලා වා. බාහුලිකාතිආදි ධම්මදායාදෙ වුත්තං, කුසීතාතිආදි භයභෙරවෙ. ධම්මපරියායෙනාති ධම්මදෙසනාය.
සද්ධා අගාරස්මාති පකතියාපි සද්ධා, පබ්බජිතාපි සද්ධාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා. පිවන්ති මඤ්ඤෙ ඝසන්ති මඤ්ඤෙති පිවන්ති විය ඝසන්ති විය. අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙන්තා වචසා පිවන්ති විය, අබ්භනුමොදන්තා මනසා ඝසන්ති විය. සාධු වතාති සුන්දරං වත. සබ්‍රහ්මචාරීති රස්සම්පි වට්ටති දීඝම්පි. රස්සෙ සති සාරිපුත්තස්ස උපරි හොති, දීඝෙ සති සබ්‍රහ්මචාරීනං. යදා සාරිපුත්තස්ස උපරි හොති, තදා සබ්‍රහ්මචාරී සාරිපුත්තො අම්හෙ අකුසලා වුට්ඨාපෙත්වාති අත්ථො. යදා සබ්‍රහ්මචාරීනං, තදා සබ්‍රහ්මචාරයො අකුසලා වුට්ඨාපෙත්වාති අත්ථො. දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බනභාවෙ ඨිතො. මණ්ඩනකජාතිකොති අලඞ්කාරකසභාවො. තත්ථ කොචි තරුණොපි යුවා න හොති යථා අතිතරුණො, කොචි යුවාපි මණ්ඩනකජාතිකො න හොති යථා උපසන්තසභාවො, ආලසියබ්‍යසනාදීහි වා අභිභූතො, ඉධ පන දහරො චෙව යුවා ච මණ්ඩනකජාතිකො ච අධිප්පෙතො, තස්මා එවමාහ. උප්පලාදීනි ලොකසම්මතත්තා වුත්තානි. ඉතිහ තෙති එවං තෙ. උභො මහානාගාති ද්වෙපි මහානාගා, ද්වෙපි හි එතෙ අග්ගසාවකා ‘‘මහානාගා’’ති වුච්චන්ති. තත්‍රායං වචනත්ථො, ඡන්දාදීහි න ගච්ඡන්තීති නාගා, තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනෙ කිලෙසෙ න ආගච්ඡන්තීති නාගා, නානප්පකාරකං ආගුං න කරොන්තීති නාගා, අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන මහානිද්දෙසෙ (මහානි. 80) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අපිච –
‘‘ආගුං න කරොති කිඤ්චි ලොකෙ,
සබ්බසංයොගෙ විසජ්ජ බන්ධනානි;
සබ්බත්ථ න සජ්ජතී විමුත්තො,
නාගො තාදි පවුච්චතෙ තථත්තා’’ති. (සු. නි. 527; මහානි. 80);
එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. මහන්තා නාගා මහානාගා, අඤ්ඤෙහි ඛීණාසවනාගෙහි පුජ්ජතරා ච පාසංසතරා චාති අත්ථො. අඤ්ඤමඤ්ඤස්සාති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස. සමනුමොදිංසූති සමං අනුමොදිංසු. තත්ථ ඉමාය උපමාය මහාමොග්ගල්ලානො අනුමොදි, පටිභාතු තං ආවුසොති ධම්මසෙනාපති. තෙන වුත්තං ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සුභාසිතං සමනුමොදිංසූ’’ති.
සම්මුතිපරමත්ථදෙසනාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය
අනඞ්ගණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.