3. ධම්මදායාදසුත්තවණ්ණනා

29. එවං මෙ සුතන්ති ධම්මදායාදසුත්තං. යස්මා පනස්ස අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො, තස්මා තං දස්සෙත්වා වස්ස අපුබ්බපදවණ්ණනං කරිස්සාම. කතරාය ච පනිදං අට්ඨුප්පත්තියා නික්ඛිත්තන්ති. ලාභසක්කාරෙ. භගවතො කිර මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි. යථා තං චත්තාරො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ පූරිතදානපාරමීසඤ්චයස්ස. සබ්බදිසාසු යමකමහාමෙඝො වුට්ඨහිත්වා මහොඝං විය සබ්බපාරමියො එකස්මිං අත්තභාවෙ විපාකං දස්සාමාති සම්පිණ්ඩිතා විය ලාභසක්කාරමහොඝං නිබ්බත්තයිංසු. තතො තතො අන්නපානයානවත්ථමාලාගන්ධවිලෙපනාදිහත්ථා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො ආගන්ත්වා – ‘‘කහං බුද්ධො, කහං භගවා, කහං දෙවදෙවො, නරාසභො, පුරිසසීහො’’ති භගවන්තං පරියෙසන්ති. සකටසතෙහිපි පච්චයෙ ආහරිත්වා ඔකාසං අලභමානා සමන්තා ගාවුතප්පමාණම්පි සකටධුරෙන සකටධුරමාහච්චතිට්ඨන්ති චෙව අනුබන්ධන්ති ච. අන්ධකවින්දබ්‍රාහ්මණාදයො විය. සබ්බං ඛන්ධකෙ තෙසු තෙසු සුත්තෙසු ච ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යථා ච භගවතො, එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි.

වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං, භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො සක්කතො හොති…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා. 14). තථා – ‘‘යාවතා ඛො, චුන්ද, එතරහි සඞ්ඝො වා ගණො වා ලොකෙ උප්පන්නො, නාහං, චුන්ද, අඤ්ඤං එකසඞ්ඝම්පි සමනුපස්සාමි, එවං ලාභග්ගයසග්ගපත්තං, යථරිව, චුන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති (දී. නි. 3.176).

ස්වායං භගවතො ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච උප්පන්නො ලාභසක්කාරො එකතො හුත්වා ද්වින්නං මහානදීනං උදකමිව අප්පමෙය්‍යො අහොසි. කමෙන භික්ඛූ පච්චයගරුකා පච්චයබාහුලිකා අහෙසුං. පච්ඡාභත්තම්පි තෙලමධුඵාණිතාදීසු ආහටෙසු ගණ්ඩිංයෙව පහරිත්වා ‘‘අම්හාකං ආචරියස්ස දෙථ, උපජ්ඣායස්ස දෙථා’’ති උච්චාසද්දමහාසද්දං කරොන්ති. සා ච නෙසං පවත්ති භගවතොපි පාකටා අහොසි. තතො භගවා අනනුච්ඡවිකන්ති ධම්මසංවෙගං උප්පාදෙත්වා චින්තෙසි –

‘‘පච්චයා අකප්පියාති න සක්කා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතුං. පච්චයපටිබද්ධා හි කුලපුත්තානං සමණධම්මවුත්ති. හන්දාහං ධම්මදායාදපටිපදං දෙසෙමි. සා සික්ඛාකාමානං කුලපුත්තානං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්ති විය භවිස්සති නගරද්වාරෙ ඨපිතසබ්බකායිකආදාසො විය ච, යථා හි නගරද්වාරෙ ඨපිතෙ සබ්බකායිකෙ ආදාසෙ චත්තාරො වණ්ණා අත්තනො ඡායං දිස්වා වජ්ජං පහාය නිද්දොසා හොන්ති, එවමෙව සික්ඛාකාමා කුලපුත්තා පයොගමණ්ඩනෙන අත්තානං මණ්ඩෙතුකාමා ඉමං සබ්බකායිකාදාසූපමං දෙසනං ආවජ්ජිත්වා ආමිසදායාදපටිපදං වජ්ජෙත්වා ධම්මදායාදපටිපදං පූරෙන්තා ඛිප්පමෙව ජාතිජරාමරණස්ස අන්තං කරිස්සන්තී’’ති. ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා ඉදං සුත්තං අභාසි.

තත්ථ ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථ, මා ආමිසදායාදාති ධම්මස්ස මෙ දායාදා, භික්ඛවෙ, භවථ, මා ආමිසස්ස. යො මය්හං ධම්මො, තස්ස පටිග්ගාහකා භවථ, යඤ්ච ඛො මය්හං ආමිසං, තස්ස මා පටිග්ගාහකා භවථාති වුත්තං හොති. තත්ථ ධම්මොපි දුවිධො – නිප්පරියායධම්මො, පරියායධම්මොති. ආමිසම්පි දුවිධං – නිප්පරියායාමිසං, පරියායාමිසන්ති. කථං? මග්ගඵලනිබ්බානභෙදො හි නවවිධොපි ලොකුත්තරධම්මො නිප්පරියායධම්මො නිබ්බත්තිතධම්මො, න යෙන කෙනචි පරියායෙන කාරණෙන වා ලෙසෙන වා ධම්මො. යං පනිදං විවට්ටූපනිස්සිතං කුසලං, සෙය්‍යථිදං, ඉධෙකච්චො විවට්ටං පත්ථෙන්තො දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, ගන්ධමාලාදීහි වත්ථුපූජං කරොති, ධම්මං සුණාති දෙසෙති ඣානසමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, එවං කරොන්තො අනුපුබ්බෙන නිප්පරියායධම්මං අමතං නිබ්බානං පටිලභති, අයං පරියායධම්මො. තථා චීවරාදයො චත්තාරො පච්චයා නිප්පරියායාමිසමෙව, න අඤ්ඤෙන පරියායෙන කාරණෙන වා ලෙසෙන වා ආමිසං. යං පනිදං වට්ටගාමිකුසලං, සෙය්‍යථිදං, ඉධෙකච්චො වට්ටං පත්ථෙන්තො සම්පත්තිභවං ඉච්ඡමානො දානං දෙති…පෙ… සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, එවං කරොන්තො අනුපුබ්බෙන දෙවමනුස්සසම්පත්තිං පටිලභති, ඉදං පරියායාමිසං නාම.

තත්ථ නිප්පරියායධම්මොපි භගවතොයෙව සන්තකො. භගවතා හි කථිතත්තා භික්ඛූ මග්ගඵලනිබ්බානානි අධිගච්ඡන්ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සො හි බ්‍රාහ්මණ භගවා අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජනෙතා, අනක්ඛාතස්ස මග්ගස්ස අක්ඛාතා, මග්ගඤ්ඤූ මග්ගවිදූ මග්ගකොවිදො. මග්ගානුගා ච පන එතරහි සාවකා විහරන්ති පච්ඡා සමන්නාගතා’’ති (ම. නි. 3.79) ච – ‘‘සො හාවුසො, භගවා ජානං ජානාති, පස්සං පස්සති චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො වත්තා පවත්තා අත්ථස්ස නින්නෙතා අමතස්ස දාතා ධම්මස්සාමී තථාගතො’’ති (ම. නි. 1.203) ච. පරියායධම්මොපි භගවතොයෙව සන්තකො. භගවතා හි කථිතත්තා එවං ජානන්ති ‘‘විවට්ටං පත්ථෙත්වා දානං දෙන්තො…පෙ… සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙන්තො අනුක්කමෙන අමතං නිබ්බානං පටිලභතී’’ති. නිප්පරියායාමිසම්පි ච භගවතොයෙව සන්තකං. භගවතා හි අනුඤ්ඤාතත්තායෙව භික්ඛූහි ජීවකවත්ථුං ආදිං කත්වා පණීතචීවරං ලද්ධං. යථාහ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ගහපතිචීවරං. යො ඉච්ඡති, පංසුකූලිකො හොතු, යො ඉච්ඡති, ගහපතිචීවරං සාදියතු. ඉතරීතරෙනපාහං, භික්ඛවෙ, සන්තුට්ඨිංයෙව වණ්ණෙමී’’ති (මහාව. 337).

පුබ්බෙ ච භික්ඛූ පණීතපිණ්ඩපාතං නාලත්ථුං. සපදානපිණ්ඩියාලොපභොජනා එවාහෙසුං. තෙහි රාජගහෙ විහරන්තෙන භගවතා – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්තං නිමන්තනං සලාකභත්තං පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදික’’න්ති (චූළව. 325) එවං අනුඤ්ඤාතත්තායෙව පණීතභොජනං ලද්ධං. තථා සෙනාසනං. පුබ්බෙ හි අකතපබ්භාරරුක්ඛමූලාදිසෙනාසනායෙව භික්ඛූ අහෙසුං. තෙ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච ලෙණානී’’ති (චූළව. 294) එවං භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තායෙව විහාරො අඩ්ඪයොගො පාසාදො හම්මියං ගුහාති ඉමානි සෙනාසනානි ලභිංසු. පුබ්බෙ ච මුත්තහරීතකෙනෙව භෙසජ්ජං අකංසු. තෙ භගවතායෙව – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච භෙසජ්ජානි, සෙය්‍යථිදං, සප්පි, නවනීතං, තෙලං, මධු, ඵාණිත’’න්ති (මහාව. 260) එවමාදිනා නයෙන අනුඤ්ඤාතත්තා නානාභෙසජ්ජානි ලභිංසු.

පරියායාමිසම්පි භගවතොයෙව සන්තකං. භගවතා හි කථිතත්තා යෙව ජානන්ති – ‘‘සම්පත්තිභවං පත්ථෙන්තො දානං දත්වා සීලං…පෙ… සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා අනුක්කමෙන පරියායාමිසං දිබ්බසම්පත්තිං මනුස්සසම්පත්තිං පටිලභතී’’ති. තදෙව, යස්මා නිප්පරියායධම්මොපි පරියායධම්මොපි නිප්පරියායාමිසම්පි පරියායාමිසම්පි භගවතොයෙව සන්තකං, තස්මා තත්ථ අත්තනො සාමිභාවං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථ මා ආමිසදායාදා’’ති.

යො මය්හං සන්තකො දුවිධොපි ධම්මො, තස්ස දායාදා භවථ. යඤ්ච ඛො එතං මය්හමෙව සන්තකං ආමිසං, තස්ස දායාදා මා භවථ. ධම්මකොට්ඨාසස්සෙව සාමිනො භවථ, මා ආමිසකොට්ඨාසස්ස. යො හි ජිනසාසනෙ පබ්බජිත්වා පච්චයපරමො විහරති චතූසු තණ්හුප්පාදෙසු සන්දිස්සමානො නික්ඛිත්තධුරො ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තියං, අයං ආමිසදායාදො නාම. තාදිසා මා භවථ. යො පන අනුඤ්ඤාතපච්චයෙසු අප්පිච්ඡතාදීනි නිස්සාය පටිසඞ්ඛා සෙවමානො පටිපත්තිපරමො විහරති චතූසු අරියවංසෙසු සන්දිස්සමානො, අයං ධම්මදායාදො නාම. තාදිසා භවථාති වුත්තං හොති.

ඉදානි යෙසං තත්ථ එතදහොසි, භවිස්සති වා අනාගතමද්ධානං ‘‘කිං නු ඛො භගවා සාවකානං අලාභත්ථිකො එවමාහා’’ති, තෙසං අතිපණීතලාභත්ථිකො අහං එවං වදාමීති දස්සෙතුමාහ අත්ථි මෙ තුම්හෙසු…පෙ… නො ආමිසදායාදාති.

තස්සායමත්ථො – අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා අනුද්දයා හිතෙසිතා, කෙන නු ඛො කාරණෙන කෙන උපායෙන සාවකා ධම්මදායාදා අස්සු ධම්මකොට්ඨාසසාමිනො, නො ආමිසදායාදාති. අයං පන අධිප්පායො, පස්සති කිර භගවා ආමිසගරුකානං ආමිසෙ උපක්ඛලිතානං අතීතකාලෙ තාව කපිලස්ස භික්ඛුනො, ‘‘සඞ්ඝාටිපි ආදිත්තා හොතී’’තිආදිනා (පාරා. 230; සං. නි. 2.218) නයෙන ආගතපාපභික්ඛුභික්ඛුනීසික්ඛමානාදීනඤ්ච අනෙකසතානං අපායපරිපූරණත්තං අත්තනො සාසනෙ පබ්බජිතානඤ්ච දෙවදත්තාදීනං. ධම්මගරුකානං පන සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානමහාකස්සපාදීනං අභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදිගුණප්පටිලාභං. තස්මා තෙසං අපායා පරිමුත්තිං සබ්බගුණසම්පත්තිඤ්ච ඉච්ඡන්තො ආහ – ‘‘අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’ති. පච්චයගරුකො ච චතුපරිසන්තරෙ කූටකහාපණො විය නිබ්බුතඞ්ගාරො විය ච නිත්තෙජො නිප්පභො හොති. තතො විවත්තිතචිත්තො ධම්මගරුකො තෙජවා සීහොව අභිභුය්‍යචාරී, තස්මාපි එවමාහ – ‘‘අත්ථි මෙ…පෙ… නො ආමිසදායාදා’’ති.

එවං ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථ, මා ආමිසදායාදා’’ති ඉදං අනුකම්පාය පණීතතරං ලාභං ඉච්ඡන්තෙන වුත්තං, නො අලාභත්ථිකෙනාති සාවෙත්වා ඉදානි ඉමස්ස ඔවාදස්ස අකරණෙ ආදීනවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තුම්හෙ ච මෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… නො ධම්මදායාදා’’ති. තත්ථ තුම්හෙපි තෙන ආදියා භවෙය්‍යාථාති තුම්හෙපි තෙන ආමිසදායාදභාවෙන නො ධම්මදායාදභාවෙන ආදියා භවෙය්‍යාථ. අපදිසිතබ්බා විසුං කාතබ්බා වවත්ථපෙතබ්බා, විඤ්ඤූහි ගාරය්හා භවෙය්‍යාථාති වුත්තං හොති. කින්ති? ආමිසදායාදා සත්ථුසාවකා විහරන්ති, නො ධම්මදායාදාති.

අහම්පි තෙන ආදියො භවෙය්‍යන්ති අහම්පි තෙන තුම්හාකං ආමිසදායාදභාවෙන නො ධම්මදායාදභාවෙන ගාරය්හො භවෙය්‍යං. කින්ති? ආමිස…පෙ… දායාදාති. ඉදං භගවා තෙසං අතීව මුදුකරණත්ථමාහ. අයඤ්හි එත්ථ අධිප්පායො – සචෙ, භික්ඛවෙ, තුම්හෙ ආමිසලොලා චරිස්සථ, තත්ථ විඤ්ඤූ මං ගරහිස්සන්ති ‘‘කථඤ්හි නාම සබ්බඤ්ඤූ සමානො අත්තනො සාවකෙ ධම්මදායාදෙ නො ආමිසදායාදෙ කාතුං න සක්කොතී’’ති. සෙය්‍යථාපි නාම අනාකප්පසම්පන්නෙ භික්ඛූ දිස්වා ආචරියුපජ්ඣායෙ ගරහන්ති ‘‘කස්සිමෙ සද්ධිවිහාරිකා, කස්සන්තෙවාසිකා’’ති; සෙය්‍යථා වා පන කුලකුමාරකෙ වා කුලකුමාරිකායො වා දුස්සීලෙ පාපධම්මෙ දිස්වා මාතාපිතරො ගරහන්ති ‘‘කස්සිමෙ පුත්තා, කස්ස ධීතරො’’ති; එවමෙව මං විඤ්ඤූ ගරහිස්සන්ති ‘‘කථඤ්හි නාම සබ්බඤ්ඤූ සමානො අත්තනො සාවකෙ ධම්මදායාදෙ නො ආමිසදායාදෙ කාතුං න සක්කොතී’’ති.

එවං ඉමස්ස ඔවාදස්ස අකරණෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා කරණෙ ආනිසංසං දස්සෙන්තො තුම්හෙ ච මෙතිආදිමාහ. තත්ථ අහම්පි තෙන න ආදියො භවෙය්‍යන්ති සෙය්‍යථාපි නාම වත්තපරිපූරකෙ දහරභික්ඛූ උද්දෙසපරිපුච්ඡාසම්පන්නෙ වස්සසතිකත්ථෙරෙ විය ආකප්පසම්පන්නෙ දිස්වා, කස්ස සද්ධිවිහාරිකා, කස්සන්තෙවාසිකාති, අසුකස්සාති, ‘‘පතිරූපං ථෙරස්ස, පටිබලො වත ඔවදිතුං අනුසාසිතු’’න්ති ආචරියුපජ්ඣායා න ආදියා න ගාරය්හා භවන්ති, එවමෙව අහම්පි තෙන තුම්හාකං ධම්මදායාදභාවෙන නො ආමිසදායාදභාවෙන කස්ස සාවකා නාලකපටිපදං තුවට්ටකපටිපදං චන්දූපමපටිපදං රථවිනීතපටිපදං මහාගොසිඞ්ගසාලපටිපදං මහාසුඤ්ඤතපටිපදං පටිපන්නා චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමඅරියවංසෙසු සක්ඛිභූතා පච්චයගෙධතො විවත්තමානසා අබ්භා මුත්තචන්දසමා විහරන්තීති; ‘‘සමණස්ස ගොතමස්සා’’ති වුත්තෙ ‘‘සබ්බඤ්ඤූ වත භගවා, අසක්ඛි වත සාවකෙ ආමිසදායාදපටිපදං ඡඩ්ඩාපෙත්වා ධම්මදායාදපටිපත්තිපූරකෙ කාතු’’න්ති විඤ්ඤූනං න ආදියො න ගාරය්හො භවෙය්‍යන්ති. එවමිමස්මිං පදෙ අධිප්පායං ඤත්වා සෙසං කණ්හපක්ඛෙ වුත්තනයපච්චනීකෙන වෙදිතබ්බං. එවං ඉමස්ස ඔවාදස්ස කරණෙ ආනිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි තං ඔවාදං නිය්‍යාතෙන්තො ආහ – ‘‘තස්මා තිහ මෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… නො ආමිසදායාදා’’ති.

30. එවමිමං ඔවාදං නිය්‍යාතෙත්වා ඉදානි තස්සා ධම්මදායාදපටිපත්තියා පරිපූරකාරිං ථොමෙතුං ඉධාහං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. භගවතො හි ථොමනං සුත්වාපි හොන්තියෙව තදත්ථාය පටිපජ්ජිතාරො.

තත්ථ ඉධාති නිපාතපදමෙතං. භුත්තාවීති භුත්තවා, කතභත්තකිච්චොති වුත්තං හොති. පවාරිතොති යාවදත්ථපවාරණාය පවාරිතො, යාවදත්ථං භුඤ්ජිත්වා පටික්ඛිත්තභොජනො තිත්තොවාති වුත්තං හොති. චතුබ්බිධා හි පවාරණා වස්සංවුට්ඨපවාරණා පච්චයපවාරණා අනතිරිත්තපවාරණා යාවදත්ථපවාරණාති. තත්ථ, ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ, වස්සංවුට්ඨානං භික්ඛූනං තීහි ඨානෙහි පවාරෙතු’’න්ති (මහාව. 209) අයං වස්සංවුට්ඨපවාරණා. ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං චතුමාසං භෙසජ්ජෙන පවාරෙතු’’න්ති (පාචි. 303) ච ‘‘අඤ්ඤත්‍ර පුනපවාරණාය අඤ්ඤත්‍ර නිච්චපවාරණායා’’ති (පාචි. 307) ච අයං පච්චයපවාරණා. ‘‘පවාරිතො නාම අසනං පඤ්ඤායති, භොජනං පඤ්ඤායති, හත්ථපාසෙ ඨිතො අභිහරති, පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායති, එසො පවාරිතො නාමා’’ති (පාචි. 239) අයං අනතිරිත්තපවාරණා. ‘‘පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි සම්පවාරෙසී’’ති (දී. නි. 1.297, 358) අයං යාවදත්ථපවාරණා. අයමිධ අධිප්පෙතා. තෙන වුත්තං ‘‘පවාරිතොති යාවදත්ථපවාරණාය පවාරිතො’’ති.

පරිපුණ්ණොති භොජනෙන පරිපුණ්ණො. පරියොසිතොති පරියොසිතභොජනො, උත්තරපදලොපො දට්ඨබ්බො. යාවතකං භුඤ්ජිතබ්බං, තාවතකං භුත්තං හොති, අවසිතා මෙ භොජනකිරියාති අත්ථො. සුහිතොති ධාතො, ජිඝච්ඡාදුක්ඛාභාවෙන වා සුඛිතොති වුත්තං හොති. යාවදත්ථොති යාවතකො මෙ භොජනෙන අත්ථො, සො සබ්බො පත්තොති. එත්ථ ච පුරිමානං තිණ්ණං පච්ඡිමානි සාධකානි. යො හි පරියොසිතො, සො භුත්තාවී හොති. යො ච සුහිතො, සො යාවදත්ථපවාරණාය පවාරිතො. යො යාවදත්ථො, සො පරිපුණ්ණොති. පුරිමානි වා පච්ඡිමානං. යස්මා හි භුත්තාවී, තස්මා පරියොසිතො. යස්මා පවාරිතො, තස්මා සුහිතො. යස්මා පරිපුණ්ණො, තස්මා යාවදත්ථොති. සබ්බඤ්චෙතං පරිකප්පෙත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

සියාති එකංසෙ ච විකප්පනෙ ච. ‘‘පථවීධාතු සියා අජ්ඣත්තිකා, සියා බාහිරා’’ති (ම. නි. 3.349) එකංසෙ. ‘‘සියා අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො ආපත්ති වීතික්කමො’’ති (ම. නි. 3.39) විකප්පනෙ. ඉධ උභයම්පි වට්ටති. අතිරෙකොව අතිරෙකධම්මො. තථා ඡඩ්ඩනීය ධම්මො. අධිකො ච ඡඩ්ඩෙතබ්බො ච, න අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බොති අත්ථො. අථාති තම්හි කාලෙ. ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතාති ජිඝච්ඡාය ච දුබ්බල්‍යෙන ච පරෙතා ඵුට්ඨා අනුගතා ච අට්ඨපි දසපි දිවසානි. තත්ථ කෙචි ජිඝච්ඡිතාපි න දුබ්බලා හොන්ති, සක්කොන්ති ජිඝච්ඡං සහිතුං. ඉමෙ පන න තාදිසාති දස්සෙතුං උභයමාහ. ත්‍යාහන්ති තෙ අහං. සචෙ ආකඞ්ඛථාති යදි ඉච්ඡථ.

අප්පහරිතෙති අප්පරුළ්හහරිතෙ, යස්මිං ඨානෙ පිණ්ඩපාතජ්ඣොත්ථරණෙන විනස්සනධම්මානි තිණානි නත්ථි, තස්මින්ති අත්ථො. තෙන නිත්තිණඤ්ච මහාතිණගහනං ච, යත්ථ සකටෙනපි ඡඩ්ඩිතෙ පිණ්ඩපාතෙ තිණානි න විනස්සන්ති, තඤ්ච ඨානං පරිග්ගහිතං හොති. භූතගාමසික්ඛාපදස්ස හි අවිකොපනත්ථමෙතං වුත්තං.

අප්පාණකෙති නිප්පාණකෙ පිණ්ඩපාතජ්ඣොත්ථරණෙන මරිතබ්බපාණකරහිතෙ වා මහාඋදකක්ඛන්ධෙ. පරිත්තොදකෙ එව හි භත්තපක්ඛෙපෙන ආළුලිතෙ සුඛුමපාණකා මරන්ති, න මහාතළාකාදීසූති. පාණකානුරක්ඛණත්ථඤ්හි එතං වුත්තං. ඔපිලාපෙස්සාමීති නිමුජ්ජාපෙස්සාමි.

තත්‍රෙකස්සාති තෙසු ද්වීසු එකස්ස. යො ඉමං ධම්මදෙසනං සුට්ඨු සුතවා පුනප්පුනං ආවජ්ජෙති ච, තං සන්ධායාහ වුත්තං ඛො පනෙතන්ති. අයං වුත්ත-සද්දො කෙසොහාරණෙපි දිස්සති ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.426). රොපිතෙපි ‘‘යථා සාරදිකං බීජං, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහතී’’තිආදීසු (ජා. 1.3.31). කථිතෙපි ‘‘වුත්තමිදං භගවතා, වුත්තමිදං අරහතා’’තිආදීසු. ඉධ පන කථිතෙ දට්ඨබ්බො. කථිතං ඛො පනෙතන්ති අයඤ්හිස්ස අත්ථො. ආමිසඤ්ඤතරන්ති චතුන්නං පච්චයාමිසානං අඤ්ඤතරං, එකන්ති අත්ථො. යදිදන්ති නිපාතො, සබ්බලිඞ්ගවිභත්තිවචනෙසු තාදිසොව තත්ථ තත්ථ අත්ථතො පරිණාමෙතබ්බො. ඉධ පනාස්ස යො එසොති අත්ථො. යො එසො පිණ්ඩපාතො නාම. ඉදං ආමිසඤ්ඤතරන්ති වුත්තං හොති. යංනූනාහන්ති සාධු වතාහං. එවන්ති යථා ඉදානි ඉමං ඛණං වීතිනාමෙමි, එවමෙව රත්තින්දිවං. වීතිනාමෙය්‍යන්ති ඛෙපෙය්‍යං අතිවත්තාපෙය්‍යං.

සො තං පිණ්ඩපාතන්ති සො තං සදෙවකෙන ලොකෙන සිරසා සම්පටිච්ඡිතබ්බරූපං සුගතාතිරිත්තම්පි පිණ්ඩපාතං අභුඤ්ජිත්වා ධම්මදායාදභාවං ආකඞ්ඛමානො ආදිත්තසීසූපමං පච්චවෙක්ඛිත්වා තෙනෙව ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යෙන එවං තං රත්තින්දිවං වීතිනාමෙය්‍ය.

අථ දුතියස්සාති ඉමස්මිං පන වාරෙ එස සඞ්ඛෙපො, සචෙ සො භික්ඛු, යංනූනාහං…පෙ… වීතිනාමෙය්‍යන්ති චින්තෙන්තො එවම්පි චින්තෙය්‍ය, පබ්බජිතෙන ඛො වාළමිගාකුලෙ අරඤ්ඤෙ භෙසජ්ජං විය පඤ්චකාමගුණවාළාකුලෙ ගාමෙ පිණ්ඩපාතොපි දුක්ඛං පරියෙසිතුං. අයං පන පිණ්ඩපාතො ඉති පරියෙසනාදීනවවිමුත්තො ච සුගතාතිරිත්තො චාති උභතො සුජාතඛත්තියකුමාරො විය හොති, යෙහි ච පඤ්චහි කාරණෙහි පිණ්ඩපාතො න පරිභුඤ්ජිතබ්බො හොති. සෙය්‍යථිදං, පුග්ගලං ගරහිත්වා න පරිභුඤ්ජිතබ්බො හොති ‘‘අලජ්ජිපුග්ගලස්ස සන්තකො’’ති. අපරිසුද්ධඋප්පත්තිතාය න පරිභුඤ්ජිතබ්බො හොති ‘‘භික්ඛුනිපරිපාචනඅසන්තසම්භාවනුප්පන්නො’’ති. සාමිකානුකම්පාය න පරිභුඤ්ජිතබ්බො හොති ‘‘පිණ්ඩපාතසාමිකො භික්ඛු ජිඝච්ඡිතො’’ති. සො ධාතො තස්සෙව අන්තෙවාසිකාදීසු අනුකම්පාය න පරිභුඤ්ජිතබ්බො හොති ‘‘අන්තෙවාසිකා අඤ්ඤෙ වා තප්පටිබද්ධා ජිඝච්ඡිතා’’ති, තෙපි ධාතා සුහිතා, අපිච ඛො අස්සද්ධතාය න පරිභුඤ්ජිතබ්බො හොති ‘‘පිණ්ඩපාතසාමිකො භික්ඛු අස්සද්ධො’’ති. තෙහි ච කාරණෙහි අයං විමුත්තො. භගවා හි ලජ්ජීනං අග්ගො, පරිසුද්ධුප්පත්තිකො පිණ්ඩපාතො, භගවා ච ධාතො සුහිතො, පච්චාසීසකොපි අඤ්ඤො පුග්ගලො නත්ථි, යෙ ලොකෙ සද්ධා, භගවා තෙසං අග්ගොති එවං චින්තෙත්වා ච සො තං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජිත්වා…පෙ… වීතිනාමෙය්‍ය. එත්තාවතා යොපි අභුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොති, සොපි භුඤ්ජිතබ්බකමෙව පිණ්ඩපාතං න භුත්තො හොති. යොපි භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොති, සොපි භුඤ්ජිතබ්බකමෙව භුත්තො හොති. නත්ථි පිණ්ඩපාතෙ විසෙසො. පුග්ගලෙ පන අත්ථි විසෙසො. තස්මා තං දස්සෙන්තො කිඤ්චාපි සොතිආදිමාහ.

තත්ථ කිඤ්චාපීති අනුජානනප්පසංසනත්ථෙ නිපාතො. කිං අනුජානාති? තස්ස භික්ඛුනො තං අනවජ්ජපරිභොගං. කිං පසංසති? භුත්වා සමණධම්මකරණං. ඉදං වුත්තං හොති යදිපි සො භික්ඛු එවං භුඤ්ජිතබ්බමෙව භුඤ්ජිත්වා කාතබ්බමෙව කරෙය්‍ය. අථ ඛො අසුයෙව මෙ පුරිමො භික්ඛූති යො පුරිමො භික්ඛු තම්පි පිණ්ඩපාතං පටික්ඛිපිත්වා සමණධම්මං කරොති, සොයෙව මම ද්වීසු සූරෙසු සූරතරො විය ද්වීසු පණ්ඩිතෙසු පණ්ඩිතතරො විය ච පුජ්ජතරො ච පාසංසතරො ච, දුතියභික්ඛුතො අතිරෙකෙන පූජනීයො ච පසංසනීයො චාති වුත්තං හොති.

ඉදානි තමත්ථං කාරණෙන සාධෙන්තො තං කිස්ස හෙතූතිආදිමාහ. තස්සත්ථො, තත්ථ සියා තුම්හාකං, කස්මා සො භික්ඛු භගවතො පුජ්ජතරො ච පාසංසතරො චාති? තඤ්හි තස්සාති යස්මා තං පිණ්ඩපාතපටික්ඛිපනං තස්ස භික්ඛුනො දීඝරත්තං අප්පිච්ඡතාය…පෙ… වීරියාරම්භාය සංවත්තිස්සති. කථං? තස්ස හි සචෙ අපරෙන සමයෙන පච්චයෙසු අත්‍රිච්ඡතා වා පාපිච්ඡතා වා මහිච්ඡතා වා උප්පජ්ජිස්සති. තතො නං ඉමිනා පිණ්ඩපාතපටික්ඛෙපඞ්කුසෙන නිවාරෙස්සති ‘‘අරෙ ත්වං සුගතාතිරිත්තම්පි පිණ්ඩපාතං පටික්ඛිපිත්වා ඊදිසං ඉච්ඡං උප්පාදෙසී’’ති එවං පච්චවෙක්ඛමානො. එස නයො අසන්තුට්ඨියා අසංලෙඛස්ස චුප්පන්නස්ස නිවාරණෙ. එවං තාවස්ස අප්පිච්ඡතාය සන්තුට්ඨියා සංලෙඛාය සංවත්තිස්සති.

සුභරතායාති එත්ථ අයං සංවණ්ණනා – ඉධෙකච්චො අත්තනොපි උපට්ඨාකානම්පි දුබ්භරො හොති දුප්පොසො. එකච්චො අත්තනොපි උපට්ඨාකානම්පි සුභරො හොති සුපොසො. කථං? යො හි අම්බිලාදීනි ලද්ධා අනම්බිලාදීනි පරියෙසති, අඤ්ඤස්ස ඝරෙ ලද්ධං අඤ්ඤස්ස ඝරෙ ඡඩ්ඩෙන්තො සබ්බං ගාමං විචරිත්වා රිත්තපත්තොව විහාරං පවිසිත්වා නිපජ්ජති, අයං අත්තනො දුබ්භරො. යො පන සාලිමංසොදනාදීනං පත්තෙ පූරෙත්වා දින්නෙපි දුම්මුඛභාවං අනත්තමනභාවමෙව ච දස්සෙති, තෙසං වා සම්මුඛාව තං පිණ්ඩපාතං ‘‘කිං තුම්හෙහි දින්න’’න්ති අපසාදෙන්තො සාමණෙරගහට්ඨාදීනම්පි දෙති, අයං උපට්ඨාකානං දුබ්භරො. එතං දිස්වා මනුස්සා දූරතො පරිවජ්ජන්ති දුබ්භරො භික්ඛු න සක්කා පොසිතුන්ති. යො පන යංකිඤ්චි ලූඛං වා පණීතං වා ලද්ධා තුට්ඨචිත්තොව භුඤ්ජිත්වා විහාරං ගන්ත්වා අත්තනො කම්මං කරොති, අයං අත්තනො සුභරො. යො ච පරෙසම්පි අප්පං වා බහුං වා ලූඛං වා පණීතං වා දානං අහීළෙත්වා අත්තමනො විප්පසන්නමුඛො හුත්වා තෙසං සම්මුඛාව පරිභුඤ්ජිත්වා යාති, අයං උපට්ඨාකානං සුභරො. එතං දිස්වා මනුස්සා අතිවිය විස්සත්ථා හොන්ති – ‘‘අම්හාකං භදන්තො සුභරො ථොකෙනපි තුස්සති, මයමෙව නං පොසිස්සාමා’’ති පටිඤ්ඤං කත්වා පොසෙන්ති.

තත්ථ සචෙ අපරෙන සමයෙන අස්ස අත්තනො වා උපට්ඨාකානං වා දුබ්භරතානයෙන චිත්තං උප්පජ්ජිස්සති. තතො නං ඉමිනා පිණ්ඩපාතපටික්ඛෙපඞ්කුසෙන නිවාරෙස්සති – ‘‘අරෙ ත්වං සුගතාතිරිත්තම්පි පිණ්ඩපාතං පටික්ඛිපිත්වා ඊදිසං චිත්තං උප්පාදෙසී’’ති එවං පච්චවෙක්ඛමානො, එවමස්ස සුභරතාය සංවත්තිස්සති. සචෙ පනස්ස කොසජ්ජං උප්පජ්ජිස්සති, තම්පි එතෙනෙවඞ්කුසෙන නිවාරෙස්සති – ‘‘අරෙ ත්වං නාම තදා සුගතාතිරිත්තම්පි පිණ්ඩපාතං පටික්ඛිපිත්වා තථා ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතොපි සමණධම්මං කත්වා අජ්ජ කොසජ්ජමනුයුඤ්ජසී’’ති එවං පච්චවෙක්ඛමානො, එවමස්ස වීරියාරම්භාය සංවත්තිස්සති. එවමස්ස ඉදං පිණ්ඩපාතපටික්ඛිපනං දීඝරත්තං අප්පිච්ඡතාය…පෙ… වීරියාරම්භාය සංවත්තිස්සති. එවමස්සිමෙ පඤ්ච ගුණා පරිපූරා දස කථාවත්ථූනි පරිපූරෙස්සන්ති.

කථං? අත්‍ර හි පාළියංයෙව අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාවීරියාරම්භවසෙන තීණි ආගතානි, සෙසානි සල්ලෙඛෙන සඞ්ගහිතානි. ඉදඤ්හි සබ්බකථාවත්ථූනං නාමමෙව, යදිදං සල්ලෙඛො. යථාහ – ‘‘යා ච ඛො අයං, ආනන්ද, කථා අභිසල්ලෙඛිකා චෙතොවිනීවරණසප්පායා එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති. සෙය්‍යථිදං, අප්පිච්ඡකථා’’ති (ම. නි. 3.189, 192) විත්ථාරො. එවං ඉමෙ පඤ්ච ගුණා පරිපූරා දස කථාවත්ථූනි පරිපූරෙස්සන්ති. දස කථාවත්ථූනි පරිපූරානි තිස්සො සික්ඛා පරිපූරෙස්සන්ති.

කථං? එතෙසු හි අප්පිච්ඡකථා සන්තොසකථා අසංසග්ගකථා සීලකථාති ඉමා චතස්සො කථා අධිසීලසික්ඛාසඞ්ගහිතායෙව. පවිවෙකකථා වීරියාරම්භකථා සමාධිකථාති ඉමා තිස්සො අධිචිත්තසික්ඛසඞ්ගහිතා. පඤ්ඤාකථා විමුත්තිකථා විමුත්තිඤාණදස්සනකථාති ඉමා තිස්සො අධිපඤ්ඤාසික්ඛාසඞ්ගහිතාති. එවං දස කථාවත්ථූනි පරිපූරානි තිස්සො සික්ඛා පරිපූරෙස්සන්ති. තිස්සො සික්ඛා පරිපූරා පඤ්ච අසෙක්ඛධම්මක්ඛන්ධෙ පරිපූරෙස්සන්ති.

කථං? පරිපූරා හි අධිසීලසික්ඛා අසෙක්ඛො සීලක්ඛන්ධොයෙව හොති, අධිචිත්තසික්ඛා අසෙක්ඛො සමාධික්ඛන්ධො, අධිපඤ්ඤාසික්ඛා අසෙක්ඛා පඤ්ඤා-විමුත්ති-විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධා එවාති එවං තිස්සො සික්ඛා පරිපූරා පඤ්ච අසෙක්ඛධම්මක්ඛන්ධෙ පරිපූරෙස්සන්ති. පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධා පරිපූරා අමතං නිබ්බානං පරිපූරෙස්සන්ති. සෙය්‍යථාපි උපරිපබ්බතෙ පාවුස්සකො මහාමෙඝො අභිවුට්ඨො පබ්බතකන්දරසරසාඛා පරිපූරෙති. තා පරිපූරා කුසොබ්භෙ, කුසොබ්භා මහාසොබ්භෙ, මහාසොබ්භා කුන්නදියො, කුන්නදියො මහානදියො, මහානදියො මහාසමුද්දසාගරං පරිපූරෙන්ති; එවමෙව තස්ස භික්ඛුනො ඉමෙ පඤ්ච ගුණා පරිපූරා දස කථාවත්ථුනි ආදිං කත්වා යාව අමතං නිබ්බානං පරිපූරෙස්සන්ති. එවමයං භික්ඛු ධම්මදායාදපටිපදං පටිපන්නො පරමධම්මදායාදං ලභතීති එතමත්ථං සම්පස්සමානො භගවා ‘‘තං කිස්ස හෙතු තඤ්හි තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො’’තිආදිමාහ.

එවං තස්ස භික්ඛුනො පුජ්ජතරපාසංසතරභාවං කාරණෙන සාධෙත්වා ඉදානි තෙ භික්ඛූ තථත්තාය සන්නියොජෙන්තො තස්මා තිහ මෙ භික්ඛවෙතිආදිමාහ. කිං වුත්තං හොති, යස්මා යො තං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරෙය්‍ය, සො ඉමෙහි පඤ්චහි මූලගුණෙහි පරිබාහිරො. යො පන අභුඤ්ජිත්වා කරෙය්‍ය, සො ඉමෙසං භාගී හොති – ‘‘තස්මා තිහ මෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… නො ආමිසදායාදා’’ති.

ඉදමවොච භගවාති ඉදං නිදානපරියොසානතො පභුති යාව නො ආමිසදායාදාති සුත්තප්පදෙසං භගවා අවොච. ඉදං වත්වාන සුගතොති ඉදඤ්ච සුත්තප්පදෙසං වත්වාව සොභනාය පටිපදාය ගතත්තා සුගතොති සඞ්ඛං පත්තොයෙව භගවා. උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසී පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනතො උට්ඨහිත්වා විහාරං අත්තනො මහාගන්ධකුටිං පාවිසි අසම්භින්නාය එව පරිසාය. කස්මා ධම්මථොමනත්ථං.

බුද්ධා කිර අපරිනිට්ඨිතාය දෙසනාය විහාරං පවිසන්තා ද්වීහි කාරණෙහි පවිසන්ති පුග්ගලථොමනත්ථං වා ධම්මථොමනත්ථං වා. පුග්ගලථොමනත්ථං පවිසන්තො එවං චින්තෙසි – ‘‘ඉමං මයා සංඛිත්තෙන උද්දෙසං උද්දිට්ඨං, විත්ථාරෙන අවිභත්තං, ධම්මපටිග්ගාහකා භික්ඛූ උග්ගහෙත්වා ආනන්දං වා කච්චානං වා උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සන්ති, තෙ මය්හං ඤාණෙන සංසන්දෙත්වා කථෙස්සන්ති, තතො ධම්මපටිග්ගාහකා පුන මං පුච්ඡිස්සන්ති, තෙසං අහං සුකථිතං, භික්ඛවෙ, ආනන්දෙන සුකථිතං කච්චානෙන, මං චෙපි තුම්හෙ එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාථ, අහම්පි නං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති එවං තෙ පුග්ගලෙ ථොමෙස්සාමි, තතො තෙසු ගාරවං ජනෙත්වා භික්ඛූ උපසඞ්කමිස්සන්ති, තෙපි භික්ඛූ අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච නියොජෙස්සන්ති, තෙ තෙහි නියොජිතා තිස්සො සික්ඛා පරිපූරෙන්තා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තී’’ති.

ධම්මථොමනත්ථං පවිසන්තො එවං චින්තෙසි, යථා ඉධෙව චින්තෙසි – ‘‘මයි විහාරං පවිට්ඨෙ තමෙව ආමිසදායාදං ගරහන්තො ධම්මදායාදඤ්ච ථොමෙන්තො ඉමිස්සංයෙව පරිසති නිසින්නො සාරිපුත්තො ධම්මං දෙසෙස්සති, එවං ද්වින්නම්පි අම්හාකං එකජ්ඣාසයාය මතියා දෙසිතා අයං දෙසනා අග්ගා ච ගරුකා ච භවිස්සති පාසාණච්ඡත්තසදිසා. චතුරොඝනිත්ථරණට්ඨෙන තිත්ථෙ ඨපිතා නාවා විය මග්ගගමනට්ඨෙන චතුයුත්තආජඤ්ඤරථො විය ච භවිස්සති. යථා ච ‘එවං කරොන්තස්ස අයං දණ්ඩො’ති පරිසති ආණං ඨපෙත්වා උට්ඨායාසනා පාසාදං ආරුළ්හෙ රාජිනි තත්ථෙව නිසින්නො සෙනාපති තං රඤ්ඤා ඨපිතං ආණං පවත්තෙති; එවම්පි මයා ඨපිතං දෙසනං ඉමිස්සංයෙව පරිසති නිසින්නො සාරිපුත්තො ථොමෙත්වා දෙසෙස්සති, එවං ද්වින්නම්පි අම්හාකං මතියා දෙසිතා අයං දෙසනා බලවතරා මජ්ඣන්හිකසූරියො විය පජ්ජලිස්සතී’’ති. එවමිධ ධම්මථොමනත්ථං උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි.

ඊදිසෙසු ච ඨානෙසු භගවා නිසින්නාසනෙයෙව අන්තරහිතො චිත්තගතියා විහාරං පවිසතීති වෙදිතබ්බො. යදි හි කායගතියා ගච්ඡෙය්‍ය, සබ්බා පරිසා භගවන්තං පරිවාරෙත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, සා එකවාරං භින්නා පුන දුස්සන්නිපාතා භවෙය්‍යාති භගවා චිත්තගතියා එව පාවිසි.

31. එවං පවිට්ඨෙ පන භගවති භගවතො අධිප්පායානුරූපං තං ධම්මං ථොමෙතුකාමො තත්‍ර ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො…පෙ…එතදවොච. තත්ථ ආයස්මාති පියවචනමෙතං. සාරිපුත්තොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං, තඤ්ච ඛො මාතිතො, න පිතිතො. රූපසාරියා හි බ්‍රාහ්මණියා සො පුත්තො, තස්මා සාරිපුත්තොති වුච්චති. අචිරපක්කන්තස්සාති පක්කන්තස්ස සතො නචිරෙන. ආවුසො, භික්ඛවෙති එත්ථ පන බුද්ධා භගවන්තො සාවකෙ ආලපන්තා භික්ඛවෙති ආලපන්ති. සාවකා පන බුද්ධෙහි සදිසා මා හොමාති ආවුසොති පඨමං වත්වා පච්ඡා භික්ඛවෙති භණන්ති. බුද්ධෙහි ච ආලපිතො භික්ඛුසඞ්ඝො භදන්තෙති පටිවචනං දෙති, සාවකෙහි ආවුසොති.

කිත්තාවතා නු ඛො, ආවුසොති එත්ථ කිත්තාවතාති පරිච්ඡෙදවචනං, කිත්තකෙනාති වුත්තං හොති. නුකාරො පුච්ඡායං. ඛොකාරො නිපාතමත්තං. සත්ථු පවිවිත්තස්ස විහරතොති, තීහි විවෙකෙහි කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙහි සත්ථුනො විහරන්තස්ස. විවෙකං නානුසික්ඛන්තීති තිණ්ණං විවෙකානං අඤ්ඤතරම්පි නානුසික්ඛන්ති, ආමිසදායාදාව හොන්තීති ඉමමත්ථං ආයස්මා සාරිපුත්තො භික්ඛූ පුච්ඡි. එස නයො සුක්කපක්ඛෙපි.

එවං වුත්තෙ තමත්ථං සොතුකාමා භික්ඛූ දූරතොපි ඛොතිආදිමාහංසු. තත්ථ දූරතොපීති තිරොරට්ඨතොපි තිරොජනපදතොපි අනෙකයොජනගණනතොපීති වුත්තං හොති. සන්තිකෙති සමීපෙ. අඤ්ඤාතුන්ති ජානිතුං බුජ්ඣිතුං. ආයස්මන්තංයෙව සාරිපුත්තං පටිභාතූති ආයස්මතොයෙව සාරිපුත්තස්ස භාගො හොතු, ආයස්මා පන සාරිපුත්තො අත්තනො භාගං කත්වා විභජතූති වුත්තං හොති. ආයස්මතො හි භාගො යදිදං අත්ථක්ඛානං, අම්හාකං පන සවනං භාගොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො, එවං සද්දලක්ඛණෙන සමෙති. කෙචි පන භණන්ති ‘‘පටිභාතූති දිස්සතූ’’ති. අපරෙ ‘‘උපට්ඨාතූ’’ති. ධාරෙස්සන්තීති උග්ගහෙස්සන්ති පරියාපුණිස්සන්ති. තතො නෙසං කථෙතුකාමො ථෙරො තෙන හීතිආදිමාහ. තත්ථ තෙනාති කාරණවචනං. හිකාරො නිපාතො. යස්මා සොතුකාමාත්ථ, යස්මා ච මය්හං භාරං ආරොපයිත්ථ, තස්මා සුණාථාති වුත්තං හොති. තෙපි භික්ඛූ ථෙරස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිංසු, තෙනාහ ‘‘එවමාවුසොති…පෙ…පච්චස්සොසු’’න්ති.

අථ නෙසං, ආමිසදායාදං ගරහන්තෙන භගවතා ‘‘තුම්හෙපි තෙන ආදියා භවෙය්‍යාථා’’ති එකෙනෙවාකාරෙන වුත්තමත්ථං තීහි ආකාරෙහි දස්සෙන්තො ආයස්මා සාරිපුත්තො එතදවොච – ‘‘ඉධාවුසො, සත්ථු පවිවිත්තස්ස විහරතො…පෙ… එත්තාවතා ඛො, ආවුසො, සත්ථු පවිවිත්තස්ස විහරතො සාවකා විවෙකං නානුසික්ඛන්තී’’ති.

එත්තාවතා යඤ්ච භගවා ආමිසදායාදපටිපදං ගරහන්තො ‘‘තුම්හෙපි තෙන ආදියා භවෙය්‍යාථා’’ති ආහ, යඤ්ච අත්තනා පුච්ඡං පුච්ඡි ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො…පෙ… නානුසික්ඛන්තී’’ති, තස්ස විත්ථාරතො අත්ථො සුවිභත්තො හොති. සො ච ඛො භගවතො ආදියභාවං අනාමසිත්වාව. භගවතොයෙව හි යුත්තං සාවකෙ අනුග්ගණ්හන්තස්ස ‘‘අහම්පි තෙන ආදියො භවිස්සාමී’’ති වත්තුං, න සාවකානං. එස නයො සුක්කපක්ඛෙපි, අයං තාවෙත්ථ අනුසන්ධික්කමයොජනා.

අයං පනත්ථවණ්ණනා ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ, සත්ථු පවිවිත්තස්සාති සත්ථුනො තීහි විවෙකෙහි අච්චන්තපවිවිත්තස්ස. විවෙකං නානුසික්ඛන්තීති කායවිවෙකං නානුසික්ඛන්ති, න පරිපූරෙන්තීති වුත්තං හොති. යදි පන තිවිධං විවෙකං සන්ධාය වදෙය්‍ය, පුච්ඡාය අවිසෙසො සියා. බ්‍යාකරණපක්ඛො හි අයං. තස්මා ඉමිනා පදෙන කායවිවෙකං, ‘‘යෙසඤ්ච ධම්මාන’’න්තිආදිනා චිත්තවිවෙකං, ‘‘බාහුලිකා’’තිආදිනා උපධිවිවෙකඤ්ච දස්සෙතීති එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො අත්ථො වෙදිතබ්බො.

යෙසඤ්ච ධම්මානන්ති ලොභාදයො සන්ධායාහ, යෙ පරතො ‘‘තත්‍රාවුසො ලොභො ච පාපකො’’තිආදිනා නයෙන වක්ඛති. නප්පජහන්තීති න පරිච්චජන්ති, චිත්තවිවෙකං න පරිපූරෙන්තීති වුත්තං හොති. බාහුලිකාති චීවරාදිබාහුල්ලාය පටිපන්නා. සාසනං සිථිලං ගණ්හන්තීති සාථලිකා. ඔක්කමනෙ පුබ්බඞ්ගමාති එත්ථ ඔක්කමනං වුච්චන්ති අවගමනට්ඨෙන පඤ්ච නීවරණානි, තෙන පඤ්චනීවරණපුබ්බඞ්ගමාති වුත්තං හොති. පවිවෙකෙති උපධිවිවෙකෙ නිබ්බානෙ. නික්ඛිත්තධුරාති ඔරොපිතධුරා, තදධිගමාය ආරම්භම්පි අකුරුමානාති, එත්තාවතා උපධිවිවෙකං න පරිපූරෙන්තීති වුත්තං හොති.

එත්තාවතා අනියමෙනෙව වත්වා ඉදානි දෙසනං නියමෙන්තො ‘‘තත්‍රාවුසො’’තිආදිමාහ. කස්මා? සාවකා ‘‘තීහි ඨානෙහී’’ති එවඤ්හි අනියමෙත්වාව වුච්චමානෙ ‘‘කම්පි මඤ්ඤෙ භණති, න අම්හෙ’’ති උදාසිනාපි හොන්ති. ‘‘ථෙරා නවා මජ්ඣිමා’’ති එවං පන නියමෙත්වා වුච්චමානෙ අම්හෙ භණතීති ආදරං කරොන්ති. යථා රඤ්ඤා ‘‘අමච්චෙහි නගරවීථියො සොධෙතබ්බා’’ති වුත්තෙපි ‘‘කෙන නු ඛො සොධෙතබ්බා’’ති මඤ්ඤමානා න සොධෙන්ති, අත්තනො අත්තනො ඝරද්වාරං සොධෙතබ්බන්ති පන භෙරියා නික්ඛන්තාය සබ්බෙ මුහුත්තෙන සොධෙන්ති ච අලඞ්කරොන්ති ච, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

තත්ථ තත්‍රාති තෙසු සාවකෙසු. ථෙරාති දසවස්සෙ උපාදාය වුච්චන්ති. තීහි ඨානෙහීති තීහි කාරණෙහි. අයඤ්හි ඨානසද්දො ඉස්සරියට්ඨිතිඛණකාරණෙසු දිස්සති. ‘‘කිං පනායස්මා දෙවානමින්දො කම්මං කත්වා ඉමං ඨානං පත්තො’’තිආදීසු හි ඉස්සරියෙ දිස්සති. ‘‘ඨානකුසලො හොති අක්ඛණවෙධී’’තිආදීසු ඨිතියං. ‘‘ඨානසොවෙතං තථාගතං පටිභාතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.87) ඛණෙ. ‘‘ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො’’තිආදීසු (විභ. 809; ම. නි. 1.148) කාරණෙ. ඉධ පන කාරණෙයෙව. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිභාවෙන, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති.

ඉමිනා පඨමෙන ඨානෙන ථෙරා භික්ඛූ ගාරය්හාති එත්ථ ගාරය්හාති ගරහිතබ්බා. ථෙරා නාම සමානා අරඤ්ඤවනපත්ථානි පන්තානි සෙනාසනානි න උපෙන්ති, ගාමන්තසෙනාසනං න මුඤ්චන්ති, සඞ්ගණිකාරාමතං වඩ්ඪෙන්තා විහරන්ති, කායවිවෙකම්පි න පරිපූරෙන්ති, නවමජ්ඣිමකාලෙ කීදිසා අහෙසුන්ති එවං නින්දිතබ්බා හොන්ති, ඉමං නින්දං ආවුසො ලභන්තීති දස්සෙති. දුතියෙන ඨානෙනාති එත්ථාපි ඉමෙ නාම ආවුසො ථෙරාපි සමානා යෙසං ධම්මානං සත්ථා පහානමාහ, තෙ ලොභාදිධම්මෙ න ජහන්ති, අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පි එකමන්තං නිසීදිත්වා චිත්තෙකග්ගතං න ලභන්ති, නවමජ්ඣිමකාලෙ කීදිසා අහෙසුන්ති එවං නින්දිතබ්බා හොන්ති, ඉමං නින්දං ආවුසො ලභන්තීති දස්සෙතීති එවං යොජනා කාතබ්බා. තතියෙන ඨානෙනාති එත්ථාපි ඉමෙ නාමාවුසො, ථෙරාපි සමානා ඉතරීතරෙන න යාපෙන්ති, චීවරපත්තසෙනාසනපූතිකායමණ්ඩනානුයොගමනුයුත්තා විහරන්ති උපධිවිවෙකං අපූරයමානා, නවමජ්ඣිමකාලෙ කීදිසා අහෙසුන්ති එවං නින්දිතබ්බා හොන්ති, ඉමං නින්දං, ආවුසො, ලභන්තීති දස්සෙතීති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. එස නයො මජ්ඣිමනවවාරෙසු.

අයං පන විසෙසො. මජ්ඣිමාති පඤ්චවස්සෙ උපාදාය යාව නව වස්සා වුච්චන්ති. නවාති ඌනපඤ්චවස්සා වුච්චන්ති. යථා ච තත්ථ නවමජ්ඣිමකාලෙ කීදිසා අහෙසුන්ති වුත්තං, එවමිධ නවකාලෙ කීදිසා අහෙසුං, ථෙරකාලෙ කීදිසා භවිස්සන්ති, මජ්ඣිමථෙරකාලෙ කීදිසා භවිස්සන්තීති වත්වා යොජෙතබ්බං.

32. ඉමස්මිඤ්ච කණ්හපක්ඛෙ වුත්තපච්චනීකනයෙන සුක්කපක්ඛෙ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. ඉමෙ වත ථෙරාපි සමානා යොජනපරම්පරාය අරඤ්ඤවනපත්ථානි පන්තානි සෙනාසනානි සෙවන්ති, ගාමන්තසෙනාසනං උපගන්තුං යුත්තකාලෙපි න උපගච්ඡන්ති, එවං ජිණ්ණසරීරාපි ආරද්ධවීරියා පච්චයදායකානං පසාදං ජනෙන්ති, නවමජ්ඣිමකාලෙ කීදිසා අහෙසුන්ති ඉමිනා පඨමෙන ඨානෙන ථෙරා පාසංසා භවන්ති, පසංසං ලභන්ති. ලොභාදයො පහාය චිත්තවිවෙකං පූරෙන්ති, අයම්පි මහාථෙරො සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකපරිවාරිතො හුත්වා නිසීදිතුං යුත්තකාලෙපි ඊදිසෙපි වයෙ වත්තමානෙ භත්තකිච්චං කත්වා පවිට්ඨො සායං නික්ඛමති, සායං පවිට්ඨො පාතො නික්ඛමති, කසිණපරිකම්මං කරොති, සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, මග්ගඵලානි අධිගච්ඡති, සබ්බථාපි චිත්තවිවෙකං පූරෙතීති ඉමිනා දුතියෙන ඨානෙන ථෙරා භික්ඛූ පාසංසා භවන්ති, පසංසං ලභන්ති. යස්මිං කාලෙ ථෙරස්ස පට්ටදුකූලකොසෙය්‍යාදීනි සුඛසම්ඵස්සානි ලහුචීවරාදීනි යුත්තානි, තස්මිම්පි නාම කාලෙ අයං මහාථෙරො පංසුකූලානි ධාරෙති, අසිථිලං සාසනං ගහෙත්වා විගතනීවරණො ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා උපධිවිවෙකං පරිපූරයමානො විහරති, නවමජ්ඣිමකාලෙ කීදිසො අහොසීති ඉමිනා තතියෙන ඨානෙන ථෙරා පාසංසා භවන්ති, පසංසං ලභන්තීති. එස නයො මජ්ඣිමනවවාරෙසු.

33. තත්‍රාවුසොති කො අනුසන්ධි, එවං නවහාකාරෙහි ආමිසදායාදපටිපදං ගරහන්තො, නවහි ධම්මදායාදපටිපදං ථොමෙන්තො, අට්ඨාරසහාකාරෙහි දෙසනං නිට්ඨාපෙත්වා, යෙ තෙ ‘‘යෙසඤ්ච ධම්මානං සත්ථා පහානමාහ, තෙ ච ධම්මෙ න පජහන්තී’’ති එවං පහාතබ්බධම්මා වුත්තා. තෙ සරූපතො ‘‘ඉමෙ තෙ’’ති දස්සෙතුමිදං ‘‘තත්‍රාවුසො, ලොභො චා’’තිආදිමාහ, අයං අනුසන්ධි.

අපිච හෙට්ඨා පරියායෙනෙව ධම්මො කථිතො. ආමිසං පන පරියායෙනපි නිප්පරියායෙනපි කථිතං. ඉදානි නිප්පරියායධම්මං ලොකුත්තරමග්ගං කථෙතුමිදමාහ. අයං පෙත්ථ අනුසන්ධි.

තත්ථ තත්‍රාති අතීතදෙසනානිදස්සනං, ‘‘සත්ථු පවිවිත්තස්ස විහරතො සාවකා විවෙකං නානුසික්ඛන්තී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තදෙසනායන්ති වුත්තං හොති. ලොභො ච පාපකො, දොසො ච පාපකොති ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා පාපකා ලාමකා, ඉමෙ පහාතබ්බාති දස්සෙති. තත්ථ ලුබ්භනලක්ඛණො ලොභො. දුස්සනලක්ඛණො දොසො. තෙසු ලොභො ආමිසදායාදස්ස පච්චයානං ලාභෙ හොති, දොසො අලාභෙ. ලොභෙන අලද්ධං පත්ථෙති, දොසෙන අලභන්තො විඝාතවා හොති. ලොභො ච දෙය්‍යධම්මෙ හොති, දොසො අදායකෙ වා අමනුඤ්ඤදායකෙ වා. ලොභෙන නවතණ්හාමූලකෙ ධම්මෙ පරිපූරෙති, දොසෙන පඤ්ච මච්ඡරියානි.

ඉදානි තෙසං පහානූපායං දස්සෙන්තො ලොභස්ස ච පහානායාතිආදිමාහ. තස්සත්ථො, තස්ස පන පාපකස්ස ලොභස්ස ච දොසස්ස ච පහානාය. අත්ථි මජ්ඣිමා පටිපදාති මග්ගං සන්ධාය ඉදං වුත්තං. මග්ගො හි ලොභො එකො අන්තො, දොසො එකො අන්තොති එතෙ ද්වෙ අන්තෙ න උපෙති, න උපගච්ඡති, විමුත්තො එතෙහි අන්තෙහි, තස්මා ‘‘මජ්ඣිමා පටිපදා’’ති වුච්චති. එතෙසං මජ්ඣෙ භවත්තා ‘‘මජ්ඣිමා, පටිපජ්ජිතබ්බතො ච පටිපදාති. තථා කාමසුඛල්ලිකානුයොගො එකො අන්තො, අත්තකිලමථානුයොගො එකො අන්තො, සස්සතං එකො අන්තො, උච්ඡෙදො එකො අන්තොති පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං.

චක්ඛුකරණීතිආදීහි පන තමෙව පටිපදං ථොමෙති. සා හි සච්චානං දස්සනාය සංවත්තති දස්සනපරිණායකට්ඨෙනාති චක්ඛුකරණී. සච්චානං ඤාණාය සංවත්තති විදිතකරණට්ඨෙනාති ඤාණකරණී. රාගාදීනඤ්ච වූපසමනතො උපසමාය සංවත්තති. චතුන්නම්පි සච්චානං අභිඤ්ඤෙය්‍යභාවදස්සනතො අභිඤ්ඤාය සංවත්තති. සම්බොධොති මග්ගො, තස්සත්ථාය සංවත්තනතො සම්බොධාය සංවත්තති. මග්ගොයෙව හි මග්ගත්ථාය සංවත්තති මග්ගෙන කාතබ්බකිච්චකරණතො. නිබ්බානං නාම අප්පච්චයං තස්ස පන සච්ඡිකිරියාය පච්චක්ඛකම්මාය සංවත්තනතො නිබ්බානාය සංවත්තතීති වුච්චති. අයමෙත්ථ සාරො. ඉතො අඤ්ඤථා වණ්ණනා පපඤ්චා.

ඉදානි තං මජ්ඣිමං පටිපදං සරූපතො දස්සෙතුකාමො ‘‘කතමා ච සා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අයමෙවා’’තිආදිනා නයෙන විස්සජ්ජෙති.

තත්ථ අයමෙවාති අවධාරණවචනං, අඤ්ඤමග්ගප්පටිසෙධනත්ථං, බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකානං සාධාරණභාවදස්සනත්ථඤ්ච. වුත්තඤ්චෙතං ‘‘එසෙව මග්ගො නත්ථඤ්ඤො දස්සනස්ස විසුද්ධියා’’ති (ධ. ප. 274). ස්වායං කිලෙසානං ආරකත්තාපි අරියො. අරිපහානාය සංවත්තතීතිපි අරියෙන දෙසිතොතිපි අරියභාවප්පටිලාභාය සංවත්තතීතිපි අරියො. අට්ඨහි අඞ්ගෙහි උපෙතත්තා අට්ඨඞ්ගිකො, න ච අඞ්ගවිනිමුත්තො පඤ්චඞ්ගිකතූරියාදීනි විය. කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡති, මග්ගති වා නිබ්බානං, මග්ගීයති වා නිබ්බානත්ථිකෙහි, ගම්මති වා තෙහි පටිපජ්ජීයතීති මග්ගො. සෙය්‍යථිදන්ති නිපාතො, තස්ස කතමො සො ඉති චෙති අත්ථො, කතමානි වා තානි අට්ඨඞ්ගානීති. එකමෙකඤ්හි අඞ්ගං මග්ගොයෙව. යථාහ ‘‘සම්මාදිට්ඨි මග්ගො චෙව හෙතු චා’’ති (ධ. ස. 1039). පොරාණාපි භණන්ති – ‘‘දස්සනමග්ගො සම්මාදිට්ඨි, අභිනිරොපනමග්ගො සම්මාසඞ්කප්පො…පෙ… අවික්ඛෙපමග්ගො සම්මාසමාධී’’ති.

සම්මාදිට්ඨාදීසු චෙතෙසු සම්මා දස්සනලක්ඛණා සම්මාදිට්ඨි. සම්මා අභිනිරොපනලක්ඛණො සම්මාසඞ්කප්පො. සම්මා පරිග්ගහලක්ඛණා සම්මාවාචා. සම්මා සමුට්ඨානලක්ඛණො සම්මාකම්මන්තො. සම්මා වොදානලක්ඛණො සම්මාආජීවො. සම්මා පග්ගහලක්ඛණො සම්මාවායාමො. සම්මා උපට්ඨානලක්ඛණා සම්මාසති. සම්මා සමාධානලක්ඛණො සම්මාසමාධි. නිබ්බචනම්පි නෙසං සම්මා පස්සතීති සම්මාදිට්ඨීති එතෙනෙව නයෙන වෙදිතබ්බං.

තත්ථ සම්මාදිට්ඨි උප්පජ්ජමානා මිච්ඡාදිට්ඨිං තප්පච්චනීයකිලෙසෙ ච අවිජ්ජඤ්ච පජහති, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච පස්සති, තෙ ච ඛො අසම්මොහතො, නො ආරම්මණතො, තස්මා ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වුච්චති.

සම්මාසඞ්කප්පො මිච්ඡාසඞ්කප්පං තප්පච්චනීයකිලෙසෙ ච පජහති, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච සම්මා අභිනිරොපෙති, තස්මා ‘‘සම්මාසඞ්කප්පො’’ති වුච්චති.

සම්මාවාචා මිච්ඡාවාචං තප්පච්චනීයකිලෙසෙ ච පජහති, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච සම්මා පරිග්ගණ්හාති, තස්මා ‘‘සම්මාවාචා’’ති වුච්චති.

සම්මාකම්මන්තො මිච්ඡාකම්මන්තං තප්පච්චනීයකිලෙසෙ ච පජහති, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච සම්මා සමුට්ඨාපෙති, තස්මා ‘‘සම්මාකම්මන්තො’’ති වුච්චති.

සම්මාආජීවො මිච්ඡාආජීවං තප්පච්චනීයකිලෙසෙ ච පජහති, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච සම්මා වොදාපෙති, තස්මා ‘‘සම්මාආජීවො’’ති වුච්චති.

සම්මාවායාමො මිච්ඡාවායාමං තප්පච්චනීයකිලෙසෙ ච කොසජ්ජඤ්ච පජහති, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච සම්මා පග්ගණ්හාති, තස්මා ‘‘සම්මාවායාමො’’ති වුච්චති.

සම්මාසති මිච්ඡාසතිං තප්පච්චනීයකිලෙසෙ ච පජහති, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච සම්මා උපට්ඨාපෙති, තස්මා ‘‘සම්මාසතී’’ති වුච්චති.

සම්මාසමාධි මිච්ඡාසමාධිං තප්පච්චනීයකිලෙසෙ ච උද්ධච්චඤ්ච පජහති, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච සම්මා සමාධියති, තස්මා ‘‘සම්මාසමාධී’’ති වුච්චති.

ඉදානි අයං ඛො සා, ආවුසොති තමෙව පටිපදං නිගමෙන්තො ආහ. තස්සත්ථො, ය්වායං චත්තාරොපි ලොකුත්තරමග්ගෙ එකතො කත්වා කථිතො ‘‘අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’, අයං ඛො සා, ආවුසො…පෙ… නිබ්බානාය සංවත්තතීති.

එවං පහාතබ්බධම්මෙසු ලොභදොසෙ තප්පහානුපායඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤෙපි පහාතබ්බධම්මෙ තෙසං පහානුපායඤ්ච දස්සෙන්තො තත්‍රාවුසො, කොධො චාතිආදිමාහ. තත්ථ කුජ්ඣනලක්ඛණො කොධො, චණ්ඩික්කලක්ඛණො වා, ආඝාතකරණරසො, දුස්සනපච්චුපට්ඨානො. උපනන්ධනලක්ඛණො උපනාහො, වෙර අප්පටිනිස්සජ්ජනරසො, කොධානුපබන්ධභාවපච්චුපට්ඨානො. වුත්තඤ්චෙතං – ‘‘පුබ්බකාලෙ කොධො, අපරකාලෙ උපනාහො’’තිආදි (විභ. 891).

පරගුණමක්ඛනලක්ඛණො මක්ඛො, තෙසං විනාසනරසො, තදවච්ඡාදනපච්චුපට්ඨානො. යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො, පරගුණෙහි අත්තනො ගුණානං සමීකරණරසො, පරෙසං ගුණප්පමාණෙන උපට්ඨානපච්චුපට්ඨානො.

පරසම්පත්තිඛීයනලක්ඛණා ඉස්සා, තස්සා අක්ඛමනලක්ඛණා වා, තත්ථ අනභිරතිරසා, තතො විමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා. අත්තනො සම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණං මච්ඡෙරං, අත්තනො සම්පත්තියා පරෙහි සාධාරණභාවඅසුඛායනරසං, සඞ්කොචනපච්චුපට්ඨානං.

කතපාපපටිච්ඡාදනලක්ඛණා මායා, තස්ස නිගූහනරසා, තදාවරණපච්චුපට්ඨානා. අත්තනො අවිජ්ජමානගුණපකාසනලක්ඛණං සාඨෙය්‍යං, තෙසං සමුදාහරණරසං, සරීරාකාරෙහිපි තෙසං විභූතකරණපච්චුපට්ඨානං.

චිත්තස්ස උද්ධුමාතභාවලක්ඛණො ථම්භො, අප්පතිස්සයවුත්තිරසො, අමද්දවතාපච්චුපට්ඨානො. කරණුත්තරියලක්ඛණො සාරම්භො, විපච්චනීකතාරසො, අගාරවපච්චුපට්ඨානො.

උණ්ණතිලක්ඛණො මානො, අහංකාරරසො, උද්ධුමාතභාවපච්චුපට්ඨානො. අබ්භුණ්ණතිලක්ඛණො අතිමානො, අතිවිය අහඞ්කාරරසො. අච්චුද්ධුමාතභාවපච්චුපට්ඨානො.

මත්තභාවලක්ඛණො මදො, මදග්ගාහණරසො, උම්මාදපච්චුපට්ඨානො. පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සග්ගලක්ඛණො පමාදො, වොස්සග්ගානුප්පදානරසො, සතිවිප්පවාසපච්චුපට්ඨානොති එවං ඉමෙසං ධම්මානං ලක්ඛණාදීනි වෙදිතබ්බානි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ‘‘තත්ථ කතමො කොධො’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ (විභ. 891) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

විසෙසතො චෙත්ථ ආමිසදායාදො අත්තනා අලභන්තො අඤ්ඤස්ස ලාභිනො කුජ්ඣති, තස්ස සකිං උප්පන්නො කොධො කොධොයෙව, තතුත්තරි උපනාහො. සො එවං කුද්ධො උපනය්හන්තො ච සන්තෙපි අඤ්ඤස්ස ලාභිනො ගුණෙ මක්ඛෙති, අහම්පි තාදිසොති ච යුගග්ගාහං ගණ්හාති, අයමස්ස මක්ඛො ච පළාසො ච, එවං මක්ඛී පළාසී තස්ස ලාභසක්කාරාදීසු කිං ඉමස්ස ඉමිනාති ඉස්සති පදුස්සති, අයමස්ස ඉස්සා. සචෙ පනස්ස කාචි සම්පත්ති හොති, තස්සා තෙන සාධාරණභාවං න සහති, ඉදමස්ස මච්ඡෙරං. ලාභහෙතු ඛො පන අත්තනො සන්තෙපි දොසෙ පටිච්ඡාදෙති, අයමස්ස මායා. අසන්තෙපි ගුණෙ පකාසෙති. ඉදමස්ස සාඨෙය්‍යං. සො එවං පටිපන්නො සචෙ යථාධිප්පායං ලාභං ලභති, තෙන ථද්ධො හොති අමුදුචිත්තො, නයිදං එවං කාතබ්බන්ති ඔවදිතුං අසක්කුණෙය්‍යො, අයමස්ස ථම්භො. සචෙ පන නං කොචි කිඤ්චි වදති ‘‘නයිදං එවං කාතබ්බ’’න්ති, තෙන සාරද්ධචිත්තො හොති භාකුටිකමුඛො ‘‘කො මෙ ත්ව’’න්ති පසය්හ භාණී, අයමස්ස සාරම්භො. තතො ථම්භෙන ‘‘අහමෙව සෙය්‍යො’’ති අත්තානං මඤ්ඤන්තො මානී හොති. සාරම්භෙන ‘‘කෙ ඉමෙ’’ති පරෙ අතිමඤ්ඤන්තො අතිමානී, අයමස්ස මානො ච අතිමානො ච. සො තෙහි මානාතිමානෙහි ජාතිමදාදිඅනෙකරූපං මදං ජනෙති. මත්තො සමානො කාමගුණාදිභෙදෙසු වත්ථූසු පමජ්ජති, අයමස්ස මදො ච පමාදො චාති.

එවං ආමිසදායාදො අපරිමුත්තො හොති ඉමෙහි පාපකෙහි ධම්මෙහි අඤ්ඤෙහි ච එවරූපෙහි. එවං තාවෙත්ථ පහාතබ්බධම්මා වෙදිතබ්බා. පහානුපායො පාඨතො ච අත්ථතො ච සබ්බත්ථ නිබ්බිසෙසොයෙව.

ඤාණපරිචයපාටවත්ථං පනෙත්ථ අයං භෙදො ච කමො ච භාවනානයො ච වෙදිතබ්බො. තත්ථ භෙදො තාව, අයඤ්හි මජ්ඣිමා පටිපදා කදාචි අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො හොති, කදාචි සත්තඞ්ගිකො. අයඤ්හි ලොකුත්තරපඨමජ්ඣානවසෙන උප්පජ්ජමානො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො හොති, අවසෙසජ්ඣානවසෙන සත්තඞ්ගිකො. උක්කට්ඨනිද්දෙසතො පනිධ අට්ඨඞ්ගිකොති වුත්තො. ඉතො පරඤ්හි මග්ගඞ්ගං නත්ථි. එවං තාවෙත්ථ භෙදො වෙදිතබ්බො.

යස්මා පන සබ්බකුසලානං සම්මාදිට්ඨි සෙට්ඨා, යථාහ ‘‘පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්තී’’ති (ජා. 2.17.81). කුසලවාරෙ ච පුබ්බඞ්ගමා, යථාහ ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, සම්මාදිට්ඨි පුබ්බඞ්ගමා හොති, සම්මාදිට්ඨිං සම්මාදිට්ඨීති පජානාති, මිච්ඡාදිට්ඨිං මිච්ඡාදිට්ඨීති පජානාතී’’ති (ම. නි. 3.136) විත්ථාරො. යථා චාහ ‘‘විජ්ජා ච ඛො, භික්ඛවෙ, පුබ්බඞ්ගමා කුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා’’ති. තප්පභවාභිනිබ්බත්තානි සෙසඞ්ගානි, යථාහ ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස සම්මාසඞ්කප්පො පහොති…පෙ… සම්මාසතිස්ස සම්මාසමාධි පහොතී’’ති (ම. නි. 3.141). තස්මා ඉමිනා කමෙන එතානි අඞ්ගානි වුත්තානීති එවමෙත්ථ කමො වෙදිතබ්බො.

භාවනානයොති කොචි සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙති, කොචි විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං. කථං? ඉධෙකච්චො පඨමං උපචාරසමාධිං වා අප්පනාසමාධිං වා උප්පාදෙති, අයං සමථො; සො තඤ්ච තංසම්පයුත්තෙ ච ධම්මෙ අනිච්චාදීහි විපස්සති, අයං විපස්සනා. ඉති පඨමං සමථො, පච්ඡා විපස්සනා. තෙන වුච්චති ‘‘සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙතී’’ති. තස්ස සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවයතො මග්ගො සඤ්ජායති, සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති, තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සංයොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති, එවං සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙති.

ඉධ පනෙකච්චො වුත්තප්පකාරං සමථං අනුප්පාදෙත්වාව පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චාදීහි විපස්සති, අයං විපස්සනා. තස්ස විපස්සනාපාරිපූරියා තත්ථ ජාතානං ධම්මානං වොස්සග්ගාරම්මණතො උප්පජ්ජති චිත්තස්ස එකග්ගතා, අයං සමථො. ඉති පඨමං විපස්සනා පච්ඡා සමථො. තෙන වුච්චති ‘‘විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙතී’’ති. තස්ස විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවයතො මග්ගො සඤ්ජායති, සො තං මග්ගං ආසෙවති…පෙ… බහුලීකරොති, තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො…පෙ… අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති (අ. නි. 4.170; පටි. ම. 2.1), එවං විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙති.

සමථපුබ්බඞ්ගමං පන විපස්සනං භාවයතොපි විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවයතොපි ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ සමථවිපස්සනා යුගනද්ධාව හොන්ති. එවමෙත්ථ භාවනානයො වෙදිතබ්බොති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ධම්මදායාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.