6. විහාරවිමානවණ්ණනා

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති විහාරවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන විසාඛා මහාඋපාසිකා අඤ්ඤතරස්මිං උස්සවදිවසෙ උය්‍යානෙ විචරණත්ථං සහායිකාහි පරිජනෙන ච උස්සාහිතා සුන්හාතානුලිත්තා සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා මහාලතාපසාධනං පිළන්ධිත්වා පඤ්චමත්තෙහි සහායිකාසතෙහි පරිවාරිතා මහන්තෙන ඉස්සරියෙන මහතා පරිච්ඡෙදෙන ගෙහතො නික්ඛම්ම උය්‍යානං උද්දිස්ස ගච්ඡන්තී චින්තෙසි ‘‘බාලදාරිකාය විය කිං මෙ මොඝකීළිතෙන, හන්දාහං විහාරං ගන්ත්වා භගවන්තං මනොභාවනීයෙ ච අය්‍යෙ වන්දිස්සාමි, ධම්මඤ්ච සොස්සාමී’’ති විහාරං ගන්ත්වා එකමන්තෙ ඨත්වා මහාලතාපිළන්ධනං ඔමුඤ්චිත්වා තං දාසියා හත්ථෙ දත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තස්සා භගවා ධම්මං දෙසෙසි.

සා ධම්මං සුත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා මනොභාවනීයෙ ච භික්ඛූ වන්දිත්වා විහාරතො නික්ඛමිත්වා ථොකං ගන්ත්වා දාසිං ආහ ‘‘හන්ද ජෙ ආභරණං පිළන්ධිස්සාමී’’ති. සා තං භණ්ඩිකං කත්වා බන්ධිත්වා විහාරෙ ඨපෙත්වා තහං තහං විචරිත්වා ගමනකාලෙ විස්සරිත්වා ගතත්තා ‘‘විස්සරිතං මයා, තිට්ඨ අය්‍යෙ ආහරිස්සාමී’’ති නිවත්තිතුකාමා අහොසි. විසාඛා ‘‘සචෙ ජෙ විහාරෙ ඨපෙත්වා විස්සරිතං, තස්ස විහාරස්සෙව අත්ථාය තං පරිච්චජිස්සාමී’’ති විහාරං ගන්ත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා අත්තනො අධිප්පායං පවෙදෙන්තී ‘‘විහාරං, භන්තෙ, කාරෙස්සාමි, අධිවාසෙතු මෙ භගවා අනුකම්පං උපාදායා’’ති ආහ. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන.

සා තං පිළන්ධනං සතසහස්සාධිකනවකොටිඅග්ඝනකං විස්සජ්ජෙත්වා ආයස්මතා මහාමොග්ගල්ලානෙන නවකම්මාධිට්ඨායකෙන සුවිභත්තභිත්තිථම්භතුලාගොපානසිකණ්ණිකද්වාරබාහවාතපාන සොපානාදිගෙහාවයවං මනොහරං සුවිකප්පිතකට්ඨකම්මරමණීයං සුපරිකම්මකතසුධාකම්මං මනුඤ්ඤං සුවිරචිතමාලාකම්මලතාකම්මාදිචිත්තකම්මවිචිත්තං සුපරිනිට්ඨිතමණිකුට්ටිම සදිසභූමිතලං දෙවවිමානසදිසං හෙට්ඨාභූමියං පඤ්ච ගබ්භසතානි, උපරිභූමියං පඤ්ච ගබ්භසතානීති ගබ්භසහස්සපටිමණ්ඩිතං බුද්ධස්ස භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච වසනානුච්ඡවිකං මහන්තං පාසාදං තස්ස පරිවාරපාසාදසහස්සඤ්ච තෙසං පරිවාරභාවෙන කුටිමණ්ඩපචඞ්කමනාදීනි ච කාරෙන්තී නවහි මාසෙහි විහාරං නිට්ඨාපෙසි. පරිනිට්ඨිතෙ ච විහාරෙ නවහෙව හිරඤ්ඤකොටීහි විහාරමහං කාරෙන්තී පඤ්චමත්තෙහි සහායිකාසතෙහි සද්ධිං පාසාදං අභිරුහිත්වා තස්ස සම්පත්තිං දිස්වා සොමනස්සජාතා සහායිකා ආහ ‘‘ඉමං එවරූපං පාසාදං කාරෙන්තියා යං මයා පුඤ්ඤං පසුතං, තං අනුමොදථ, පත්තිදානං වො දම්මී’’ති. ‘‘අහො සාධු අහො සාධූ’’ති පසන්නචිත්තා සබ්බාපි අනුමොදිංසු.

තත්ථ අඤ්ඤතරා උපාසිකා විසෙසතො තං පත්තිදානං මනසාකාසි. සා න චිරස්සෙව කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති. තස්සා පුඤ්ඤානුභාවෙන අනෙකකූටාගාරපාකාරඋය්‍යානපොක්ඛරණිආදිපටිමණ්ඩිතං සොළසයොජනායාමවිත්ථාරබ්බෙධං අත්තනො පභාය යොජනසතං ඵරන්තං ආකාසචාරිං මහන්තං විමානං පාතුරහොසි. සා ගච්ඡන්තීපි අච්ඡරාසහස්සපරිවාරා සහ විමානෙන ගච්ඡති. විසාඛා පන මහාඋපාසිකා විපුලපරිච්චාගතාය සද්ධාසම්පත්තියා ච නිම්මානරතීසු නිබ්බත්තිත්වා සුනිම්මිතදෙවරාජස්ස අග්ගමහෙසිභාවං සම්පාපුණි. අථායස්මා අනුරුද්ධො දෙවචාරිකං චරන්තො තං විසාඛාය සහායිකං තාවතිංසභවනෙ උප්පන්නං දිස්වා –

729. ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

730. ‘‘තස්සා තෙ නච්චමානාය, අඞ්ගමඞ්ගෙහි සබ්බසො;

දිබ්බා සද්දා නිච්ඡරන්ති, සවනීයා මනොරමා.

731. ‘‘තස්සා තෙ නච්චමානාය, අඞ්ගමඞ්ගෙහි සබ්බසො;

දිබ්බා ගන්ධා පවායන්ති, සුචිගන්ධා මනොරමා.

732. ‘‘විවත්තමානා කායෙන, යා වෙණීසු පිළන්ධනා;

තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසො, තූරියෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ යථා.

733. ‘‘වටංසකා වාතධුතා, වාතෙන සම්පකම්පිතා;

තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසො, තූරියෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ යථා.

734. ‘‘යාපි තෙ සිරස්මිං මාලා, සුචිගන්ධා මනොරමා;

වාති ගන්ධො දිසා සබ්බා, රුක්ඛො මඤ්ජූසකො යථා.

735. ‘‘ඝායසෙ තං සුචිගන්ධං, රූපං පස්සසි අමානුසං;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි. සාපි තස්ස එවං බ්‍යාකාසි –

736. ‘‘සාවත්ථියං මය්හං සඛී භදන්තෙ, සඞ්ඝස්ස කාරෙසි මහාවිහාරං;

තත්ථප්පසන්නා අහමානුමොදිං, දිස්වා අගාරඤ්ච පියඤ්ච මෙතං.

737. ‘‘තායෙව මෙ සුද්ධනුමොදනාය, ලද්ධං විමානබ්භුතදස්සනෙය්‍යං;

සමන්තතො සොළසයොජනානි, වෙහායසං ගච්ඡති ඉද්ධියා මම.

738. ‘‘කූටාගාරා නිවෙසා මෙ, විභත්තා භාගසො මිතා;

දද්දල්ලමානා ආභන්ති, සමන්තා සතයොජනං.

739. ‘‘පොක්ඛරඤ්ඤො ච මෙ එත්ථ, පුථුලොමනිසෙවිතා;

අච්ඡොදකා විප්පසන්නා, සොණ්ණවාලුකසන්ථතා.

740. ‘‘නානාපදුමසඤ්ඡන්නා, පුණ්ඩරීකසමොතතා;

සුරභී සම්පවායන්ති, මනුඤ්ඤා මාලුතෙරිතා.

741. ‘‘ජම්බුයො පනසා තාලා, නාළිකෙරවනානි ච;

අන්තොනිවෙසනෙ ජාතා, නානාරුක්ඛා අරොපිමා.

742. ‘‘නානාතූරියසඞ්ඝුට්ඨං, අච්ඡරාගණඝොසිතං;

යොපි මං සුපිනෙ පස්සෙ, සොපි විත්තො සියා නරො.

743. ‘‘එතාදිසං අබ්භුතදස්සනෙය්‍යං, විමානං සබ්බසො පභං;

මම කම්මෙ හි නිබ්බත්තං, අලං පුඤ්ඤානි කාතවෙ’’ති.

736. තත්ථ සාවත්ථියං මය්හං සඛී භදන්තෙ, සඞ්ඝස්ස කාරෙසි මහාවිහාරන්ති භන්තෙ අනුරුද්ධ, සාවත්ථියා සමීපෙ පාචීනපස්සෙ මය්හං මම සක්ඛී සහායිකා විසාඛා මහාඋපාසිකා ආගතාගතං චාතුද්දිසං භික්ඛුසඞ්ඝං උද්දිස්ස නවහිරඤ්ඤකොටිපරිච්චාගෙන පුබ්බාරාමං නාම මහන්තං විහාරං කාරෙසි. තත්ථප්පසන්නා අහමානුමොදින්ති තස්මිං විහාරෙ කතපරියොසිතෙ සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදියමානෙ තාය කතෙ පත්තිදානෙ ‘‘අහො ඨානෙ වත පරිච්චාගො කතො’’ති පසන්නා රතනත්තයෙ කම්මඵලෙ ච සඤ්ජාතපසාදා අහං අනුමොදිං. වත්ථුවසෙන තස්සා අනුමොදනාය උළාරභාවං දස්සෙතුං ‘‘දිස්වා අගාරඤ්ච පියඤ්ච මෙත’’න්ති ආහ. සහස්සගබ්භං අතිවිය රමණීයං දෙවවිමානසදිසං තඤ්ච අගාරං මහන්තං පාසාදං පියඤ්ච මෙ බුද්ධප්පමුඛං සඞ්ඝං උද්දිස්ස තාදිසං මහන්තං ධනපරිච්චාගං දිස්වා අනුමොදින්ති යොජනා.

737. තායෙව මෙ සුද්ධනුමොදනායාති යථාවුත්තාය දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගාභාවෙන සුද්ධාය කෙවලාය අනුමොදනායෙව. ලද්ධං විමානබ්භුතදස්සනෙය්‍යන්ති මය්හං පුබ්බෙ ඊදිසස්ස අභූතපුබ්බතාය අබ්භුතං සමන්තභද්දකභාවෙන අතිවිය සුරූපතාය ච දස්සනෙය්‍යං ඉමං විමානං ලද්ධං අධිගතං. එවං තස්ස විමානස්ස අභිරූපතං දස්සෙත්වා ඉදානි පමාණමහත්තං පභාවමහත්තං උපභොගවත්ථුමහත්තඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘සමන්තතො සොළසයොජනානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉද්ධියා මමාති මම පුඤ්ඤිද්ධියා.

739. පොක්ඛරඤ්ඤොති පොක්ඛරණියො. පුථුලොමනිසෙවිතාති දිබ්බමච්ඡෙහි උපසෙවිතා.

740. නානාපදුමසඤ්ඡන්නාති සතපත්තසහස්සපත්තාදිභෙදෙහි නානාවිධෙහි රත්තපදුමෙහි රත්තකමලෙහි ච සඤ්ඡාදිතා. පුණ්ඩරීකසමොතතාති නානාවිධෙහි සෙතකමලෙහි සමන්තතො අවතතා, නානාරුක්ඛා අරොපිමා සුරභී සම්පවායන්තීති යොජනා.

742. සොපීති සො සුපිනදස්සාවීපි. විත්තොති තුට්ඨො.

743. සබ්බසො පභන්ති සමන්තතො ඔභාසමානං. කම්මෙ හීති කම්මනිමිත්තං. හීති නිපාතමත්තං. චෙතනානං වා අපරාපරුප්පත්තියා බහුභාවතො ‘‘කම්මෙහී’’ති වුත්තං. අලන්ති යුත්තං. කාතවෙති කාතුං.

ඉදානි ථෙරො විසාඛාය නිබ්බත්තට්ඨානං කථාපෙතුකාමො ඉමං ගාථමාහ –

744. ‘‘තායෙව තෙ සුද්ධනුමොදනාය,

ලද්ධං විමානබ්භුතදස්සනෙය්‍යං;

යා චෙව සා දානමදාසි නාරී,

තස්සා ගතිං බ්‍රූහි කුහිං උප්පන්නා සා’’ති.

744. තත්ථ යා චෙව සා දානමදාසි නාරීති යස්ස දානස්ස අනුමොදනාය ත්වං ඊදිසං සම්පත්තිං පටිලභි, තං දානං යා චෙව සා නාරී අදාසීති විසාඛං මහාඋපාසිකං සන්ධාය වදති. තාය එව දෙවතාය තස්සා සම්පත්තිං කථාපෙතුකාමො ආහ ‘‘තස්සා ගතිං බ්‍රූහි කුහිං උප්පන්නා සා’’ති. තස්සා ගතින්ති තාය නිබ්බත්තදෙවගතිං.

ඉදානි ථෙරෙන පුච්ඡිතමත්ථං දස්සෙන්තී ආහ –

745. ‘‘යා සා අහු මය්හං සඛී භදන්තෙ, සඞ්ඝස්ස කාරෙසි මහාවිහාරං;

විඤ්ඤාතධම්මා සා අදාසි දානං, උප්පන්නා නිම්මානරතීසු දෙවෙසු.

746. ‘‘පජාපතී තස්ස සුනිම්මිතස්ස,

අචින්තියො කම්මවිපාක තස්සා;

යමෙතං පුච්ඡසි ‘කුහිං උප්පන්නා සා’ති,

තං තෙ වියාකාසිං අනඤ්ඤථා අහ’’න්ති.

745. තත්ථ විඤ්ඤාතධම්මාති විඤ්ඤාතසාසනධම්මා, පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මාති අත්ථො.

746. සුනිම්මිතස්සාති සුනිම්මිතස්ස දෙවරාජස්ස. අචින්තියො කම්මවිපාක තස්සාති විභත්තිලොපං කත්වා නිද්දෙසො, තස්සා මම සඛියා නිබ්බානරතීසු නිබ්බත්තාය කම්මවිපාකො පුඤ්ඤකම්මස්ස විපාකභූතා දිබ්බසම්පත්ති අචින්තියා අප්පමෙය්‍යාති අත්ථො. අනඤ්ඤථාති අවිපරීතං යථාසභාවතො. කථං පනායං තස්සා සම්පත්තිං අඤ්ඤාසීති? සුභද්දා විය භද්දාය, විසාඛාපි දෙවධීතා ඉමිස්සා සන්තිකං අගමාසි.

ඉදානි දෙවධීතා ථෙරං අඤ්ඤෙසම්පි දානසමාදපනෙ නියොජෙන්තී ඉමාහි ගාථාහි ධම්මං දෙසෙසි –

747. ‘‘තෙනහඤ්ඤෙපි සමාදපෙථ, සඞ්ඝස්ස දානානි දදාථ විත්තා;

ධම්මඤ්ච සුණාථ පසන්නමානසා, සුදුල්ලභො ලද්ධො මනුස්සලාභො.

748. ‘‘යං මග්ගං මග්ගාධිපතී අදෙසයි, බ්‍රහ්මස්සරො කඤ්චනසන්නිභත්තචො;

සඞ්ඝස්ස දානානි දදාථ විත්තා, මහප්ඵලා යත්ථ භවන්ති දක්ඛිණා.

749. ‘‘යෙ පුග්ගලා අට්ඨ සතං පසත්ථා, චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්ති;

තෙ දක්ඛිණෙය්‍යා සුගතස්ස සාවකා, එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානි.

750. ‘‘චත්තාරො ච පටිපන්නා, චත්තාරො ච ඵලෙ ඨිතා;

එස සඞ්ඝො උජුභූතො, පඤ්ඤාසීලසමාහිතො.

751. ‘‘යජමානානං මනුස්සානං, පුඤ්ඤපෙක්ඛාන පාණිනං;

කරොතං ඔපධිකං පුඤ්ඤං, සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලං.

752. ‘‘එසො හි සඞ්ඝො විපුලො මහග්ගතො, එසප්පමෙය්‍යො උදධීව සාගරො;

එතෙ හි සෙට්ඨා නරවීරසාවකා, පභඞ්කරා ධම්මමුදීරයන්ති.

753. ‘‘තෙසං සුදින්නං සුහුතං සුයිට්ඨං, යෙ සඞ්ඝමුද්දිස්ස දදන්ති දානං;

සා දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා පතිට්ඨිතා, මහප්ඵලා ලොකවිදූන වණ්ණිතා.

754. ‘‘එතාදිසං යඤ්ඤමනුස්සරන්තා, යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ;

විනෙය්‍ය මච්ඡෙරමලං සමූලං, අනින්දිතා සග්ගමුපෙන්ති ඨාන’’න්ති.

747. තත්ථ තෙනහඤ්ඤෙපීති තෙනහි අඤ්ඤෙපි. තෙනාති ච තෙන කාරණෙන, හීති නිපාතමත්තං. ‘‘සමාදපෙථා’’ති වත්වා සමාදපනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඝස්ස දානානි දදාථා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨහි අක්ඛණෙහි වජ්ජිතං මනුස්සභාවං සන්ධායාහ ‘‘සුදුල්ලභො ලද්ධො මනුස්සලාභො’’ති. තත්ථ අට්ඨ අක්ඛණා නාම තයො අපායා අරූපා අසඤ්ඤසත්තා පච්චන්තදෙසො ඉන්ද්‍රියානං වෙකල්ලං නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකතා අපාතුභාවො බුද්ධස්සාති.

748. යං මග්ගන්ති යං ඛෙත්තවිසෙසෙ කතං දානං, තං එකන්තෙන සුගතිසම්පාපනතො සුගතිගාමිමග්ගං අපායමග්ගතො ජග්ඝමග්ගාදිතො ච අතිවිය සෙට්ඨභාවෙන මග්ගාධිපන්ති කත්වා. දානම්පි හි සද්ධාහිරියො විය ‘‘දෙවලොකගාමිමග්ගො’’ති වුච්චති. යථාහ –

‘‘සද්ධා හිරියං කුසලඤ්ච දානං, ධම්මා එතෙ සප්පුරිසානුයාතා;

එතඤ්හි මග්ගං දිවියං වදන්ති, එතෙන හි ගච්ඡති දෙවලොක’’න්ති.(අ. නි. 8.32; කථා. 480);

‘‘මග්ගාධිපතී’’ති වා පාඨො, තස්ස අරියමග්ගෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස අධිපතිභූතො සත්ථාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. සඞ්ඝස්ස දානානි දදාථාතිආදිනා පුනපි දක්ඛිණෙය්‍යෙසු දානසංවිභාගෙ නියොජෙන්තී ආහ.

749. ඉදානි තං දක්ඛිණෙය්‍යං අරියසඞ්ඝං සරූපතො දස්සෙන්තී ‘‘යෙ පුග්ගලා අට්ඨ සතං පසත්ථා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ යෙති අනියමිතනිද්දෙසො. පුග්ගලාති සත්තා. අට්ඨාති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙ හි චත්තාරො ච පටිපන්නා චත්තාරො ච ඵලෙ ඨිතාති අට්ඨ හොන්ති. සතං පසත්ථාති සප්පුරිසෙහි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි අඤ්ඤෙහි ච දෙවමනුස්සෙහි පස්සත්ථා. කස්මා? සහජාතසීලාදිගුණයොගතො. තෙසඤ්හි චම්පකබකුලකුසුමාදීනං විය සහජාතවණ්ණගන්ධාදයො සහජාතසීලසමාධිආදයො ගුණා, තෙන තෙ වණ්ණගන්ධාදිසම්පන්නානි විය පුප්ඵානි දෙවමනුස්සානං සතං පියා මනාපා පාසංසියා ච හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යෙ පුග්ගලා අට්ඨ සතං පසත්ථා’’ති. තෙ පන සඞ්ඛෙපතො සොතාපත්තිමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගං, එවං යාව අරහත්තමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගන්ති චත්තාරි යුගානි හොන්ති. තෙනාහ ‘‘චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්ති තෙ දක්ඛිණෙය්‍යා’’ති. තෙති පුබ්බෙ අනියමතො උද්දිට්ඨානං නියමෙත්වා දස්සනං. තෙ හි සබ්බෙපි කම්මං කම්මඵලඤ්ච සද්දහිත්වා දාතබ්බදෙය්‍යධම්මසඞ්ඛාතං දක්ඛිණං අරහන්තීති දක්ඛිණෙය්‍යා ගුණවිසෙසයොගෙන දානස්ස මහප්ඵලභාවසාධනතො. සුගතස්ස සාවකාති සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මසවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතතාය තං ධම්මං සුණන්තීති සාවකා. එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානීති එතෙසු සුගතස්ස සාවකෙසු අප්පකානිපි දානානි දින්නානි පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධියා මහප්ඵලානි හොන්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝා වා ගණා වා, තථාගතසාවකසඞ්ඝො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90).

750. චත්තාරො ච පටිපන්නාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

ඉධ පන ආයස්මා අනුරුද්ධො අත්තනා දෙවතාය ච වුත්තමත්ථං මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

විහාරවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.