15. උත්තරාවිමානවණ්ණනා

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති උත්තරාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන ච සමයෙන පුණ්ණො නාම දුග්ගතපුරිසො රාජගහසෙට්ඨිං උපනිස්සාය ජීවති, තස්ස භරියා උත්තරා, උත්තරා ච නාම ධීතාති ද්වෙ එව ගෙහමානුසකා. අථෙකදිවසං රාජගහෙ ‘‘මහාජනෙන සත්තාහං නක්ඛත්තං කීළිතබ්බ’’න්ති ඝොසනං කරිංසු. තං සුත්වා සෙට්ඨි පාතොව ආගතං පුණ්ණං ‘‘තාත, අම්හාකං පරිජනො නක්ඛත්තං කීළිතුකාමො, ත්වං කිං නක්ඛත්තං කීළිස්සසි, උදාහු භතිං කරිස්සසී’’ති ආහ. ‘‘සාමි, නක්ඛත්තං නාම සධනානං හොති, මම පන ගෙහෙ ස්වාතනාය යාගුතණ්ඩුලානිපි නත්ථි, කිං මෙ නක්ඛත්තෙන? ගොණෙ ලභන්තො කසිතුං ගමිස්සාමී’ති. ‘‘තෙන හි ගොණෙ ගණ්හස්සූ’’ති. සො බලවගොණෙ ච භද්දනඞ්ගලඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘භද්දෙ, නාගරා නක්ඛත්තං කීළන්ති, අහං දලිද්දතාය භතිං කාතුං ගමිස්සාමි, මය්හම්පි තාව අජ්ජ දිගුණං නිවාපං පචිත්වා භත්තං ආහරෙය්‍යාසී’’ති භරියං වත්වා ඛෙත්තං අගමාසි.

සාරිපුත්තත්ථෙරොපි සත්තාහං නිරොධසමාපන්නො තතො වුට්ඨාය ‘‘කස්ස නු ඛො අජ්ජ මයා සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති ඔලොකෙන්තො පුණ්ණං අත්තනො ඤාණජාලස්ස අන්තො පවිට්ඨං දිස්වා ‘‘සද්ධො නු ඛො එස, සක්ඛිස්සති වා මෙ සඞ්ගහං කාතු’’න්ති ඔලොකෙන්තො තස්ස සද්ධභාවඤ්ච සඞ්ගහං කාතුං සමත්ථභාවඤ්ච තප්පච්චයා ච තස්ස මහාසම්පත්තිපටිලාභං ඤත්වා පත්තචීවරං ආදාය තස්ස කසනට්ඨානං ගන්ත්වා ආවාටතීරෙ එකං ගුම්බං ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. පුණ්ණො ථෙරං දිස්වාව කසිං ඨපෙත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘දන්තකට්ඨෙන අත්ථො භවිස්සතී’’ති දන්තකට්ඨං කප්පියං කත්වා අදාසි. අථස්ස ථෙරො පත්තඤ්ච පරිස්සාවනඤ්ච නීහරිත්වා අදාසි. සො ‘‘පානීයෙන අත්ථො භවිස්සතී’’ති තං ආදාය පානීයං පරිස්සාවෙත්වා අදාසි.

ථෙරො චින්තෙසි ‘‘අයං පරෙසං පච්ඡිමගෙහෙ වසති, සචස්ස ගෙහද්වාරං ගමිස්සාමි, ඉමස්ස භරියා මං දට්ඨුං න සක්ඛිස්සති, යාවස්ස භරියා භත්තං ආදාය මග්ගං පටිපජ්ජති, තාව ඉධෙව භවිස්සාමී’’ති. සො තත්ථෙව ථොකං වීතිනාමෙත්වා තස්සා මග්ගාරුළ්හභාවං ඤත්වා අන්තොනගරාභිමුඛො පායාසි. සා අන්තරාමග්ගෙ ථෙරං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘අප්පෙකදාහං දෙය්‍යධම්මෙ සති අය්‍යං න පස්සාමි, අප්පෙකදා මෙ අය්‍යං පස්සන්තියා දෙය්‍යධම්මො න හොති, අජ්ජ පන මෙ අය්‍යො ච දිට්ඨො, දෙය්‍යධම්මො චායං අත්ථි, කරිස්සති නු ඛො මෙ සඞ්ගහ’’න්ති. සා භත්තභාජනං ඔතාරෙත්වා ථෙරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉදං ලූඛං වා පණීතං වාති අචින්තෙත්වා දාසස්ස වො සඞ්ගහං කරොථා’’ති ආහ. අථ ථෙරො පත්තං උපනාමෙත්වා තාය එකෙන හත්ථෙන භාජනං ධාරෙත්වා එකෙන හත්ථෙන තතො භත්තං දදමානාය උපඩ්ඪභත්තෙ දින්නෙ ‘‘අල’’න්ති හත්ථෙන පත්තං පිදහි. සා ‘‘භන්තෙ, එකොව පටිවීසො, න සක්කා ද්විධා කාතුං, තුම්හාකං දාසස්ස ඉධලොකසඞ්ගහං අකත්වා පරලොකසඞ්ගහං කරොථ, නිරවසෙසමෙව දාතුකාමාම්හී’’ති වත්වා සබ්බමෙවස්ස පත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘තුම්හෙහි දිට්ඨධම්මස්ස භාගිනී අස්ස’’න්ති පත්ථනං අකාසි. ථෙරො ‘‘එවං හොතූ’’ති වත්වා ඨිතකොව අනුමොදනං කත්වා එකස්මිං උදකඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා භත්තකිච්චං අකාසි. සාපි පටිනිවත්තිත්වා තණ්ඩුලෙ පරියෙසිත්වා භත්තං පචි.

පුණ්ණොපි අඩ්ඪකරීසමත්තං ඨානං කසිත්වා ජිඝච්ඡං සහිතුං අසක්කොන්තො ගොණෙ විස්සජ්ජෙත්වා එකං රුක්ඛඡායං පවිසිත්වා මග්ගං ඔලොකෙන්තො නිසීදි. අථස්ස භරියා භත්තමාදාය ගච්ඡමානා තං දිස්වාව ‘‘එස ජිඝච්ඡාපීළිතො මං ඔලොකෙන්තො නිසින්නො, සචෙ මං ‘අතිවිය චිරායී’ති තජ්ජෙත්වා පතොදලට්ඨියා පහරිස්සති, මයා කතකම්මං නිරත්ථකං භවිස්සති, පටිකච්චෙවස්ස ආරොචෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එවමාහ ‘‘සාමි, අජ්ජෙකදිවසං චිත්තං පසාදෙහි, මා මයා කතකම්මං නිරත්ථකං කරි, අහං පාතොව තෙ භත්තං ආහරන්තී අන්තරාමග්ගෙ ධම්මසෙනාපතිං දිස්වා තව භත්තං තස්ස දත්වා පුන ගෙහං ගන්ත්වා භත්තං පචිත්වා ආගතා, පසාදෙහි, සාමි, චිත්ත’’න්ති. සො ‘‘කිං වදෙසි, භද්දෙ’’ති පුච්ඡිත්වා පුන තමත්ථං සුත්වා ‘‘භද්දෙ, සාධු වත තෙ කතං මම භත්තං අය්‍යස්ස දදමානාය, මයාපිස්ස අජ්ජ පාතොව දන්තකට්ඨඤ්ච මුඛොදකඤ්ච දින්න’’න්ති පසන්නමානසො තං වචනං අභිනන්දිත්වා උස්සූරෙ ලද්ධභත්තතාය කිලන්තකායො තස්සා අඞ්කෙ සීසං කත්වා නිද්දං ඔක්කමි.

අථස්ස පාතොව කසිතට්ඨානං පංසුචුණ්ණං උපාදාය සබ්බං රත්තසුවණ්ණං හුත්වා කණිකාරපුප්ඵරාසි විය සොභමානං අට්ඨාසි. සො පබුද්ධො ඔලොකෙත්වා භරියං ආහ ‘‘භද්දෙ, එතං මයා කසිතට්ඨානං සබ්බං මම සුවණ්ණං හුත්වා පඤ්ඤායති, කිං නු ඛො මෙ අතිඋස්සූරෙ ලද්ධභත්තතාය අක්ඛීනි භමන්තී’’ති. ‘‘සාමි, මය්හම්පි එවමෙව පඤ්ඤායතී’’ති. සො උට්ඨාය තත්ථ ගන්ත්වා එකං පිණ්ඩං ගහෙත්වා නඞ්ගලසීසෙ පහරිත්වා සුවණ්ණභාවං ඤත්වා ‘‘අහො අය්‍යස්ස ධම්මසෙනාපතිස්ස දින්නදානෙ අජ්ජෙව විපාකො දස්සිතො, න ඛො පන සක්කා එත්තකං ධනං පටිච්ඡාදෙත්වා පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති භරියාය ආභතං භත්තපාතිං සුවණ්ණස්ස පූරෙත්වා රාජකුලං ගන්ත්වා රඤ්ඤා කතොකාසො පවිසිත්වා රාජානං අභිවාදෙත්වා ‘‘කිං තාතා’’ති වුත්තෙ ‘‘දෙව, අජ්ජ මයා කසිතට්ඨානං සබ්බං සුවණ්ණරාසිමෙව හුත්වා ඨිතං, සුවණ්ණං ආහරාපෙතුං වට්ටතී’’ති ආහ. ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති? ‘‘පුණ්ණො නාමාහ’’න්ති. ‘‘කිං පන තෙ අජ්ජ කත’’න්ති? ‘‘ධම්මසෙනාපතිස්ස මෙ පාතොව දන්තකට්ඨඤ්ච මුඛොදකඤ්ච දින්නං, භරියායපි මෙ මය්හං ආහටභත්තං තස්සෙව දින්න’’න්ති.

තං සුත්වා රාජා ‘‘අජ්ජෙව කිර භො ධම්මසෙනාපතිස්ස දින්නදානෙ විපාකො දස්සිතො’’ති වත්වා ‘‘තාත, කිං කරොමී’’ති පුච්ඡි. ‘‘බහූනි සකටසහස්සානි පහිණිත්වා සුවණ්ණං ආහරාපෙථා’’ති. රාජා සකටානි පහිණි. රාජපුරිසෙසු ‘‘රඤ්ඤො සන්තක’’න්ති ගණ්හන්තෙසු ගහිතං ගහිතං මත්තිකාව හොති. තෙහි ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචිතෙ ‘‘තාතා, තුම්හෙහි කින්ති වත්වා ගහිත’’න්ති පුට්ඨා ‘‘තුම්හාකං සන්තක’’න්ති ආහංසු. තෙන හි, තාතා, පුන ගච්ඡථ, ‘‘පුණ්ණස්ස සන්තක’’න්ති වත්වා ගණ්හථාති. තෙ තථා කරිංසු ගහිතං ගහිතං සුවණ්ණමෙව අහොසි. තං සබ්බං ආහරිත්වා රාජඞ්ගණෙ රාසිං අකංසු, අසීතිහත්ථුබ්බෙධො රාසි අහොසි. රාජා නාගරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ආහ ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ අත්ථි කස්සචි එත්තකං සුවණ්ණ’’න්ති? ‘‘නත්ථි, දෙවා’’ති. ‘‘කිං පනස්ස දාතුං වට්ටතී’’ති? ‘‘සෙට්ඨිච්ඡත්තං, දෙවා’’ති. රාජා ‘‘බහුධනසෙට්ඨි නාම හොතූ’’ති මහන්තෙන භොගෙන සද්ධිං තස්ස සෙට්ඨිච්ඡත්තං අදාසි.

අථ නං සො ආහ ‘‘මයං, දෙව, එත්තකං කාලං පරකුලෙ වසිම්හා, වසනට්ඨානං නො දෙථා’’ති. තෙන හි පස්ස, එස ගුම්බො පඤ්ඤායති, එතං හරාපෙත්වා ගෙහං කාරෙහීති පුරාණසෙට්ඨිස්ස ගෙහට්ඨානං ආචික්ඛි. සො තස්මිං ඨානෙ කතිපාහෙනෙව ගෙහං කාරාපෙත්වා ගෙහපවෙසනමඞ්ගලඤ්ච ඡත්තමඞ්ගලඤ්ච එකතොව කරොන්තො සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං අදාසි. අථස්ස සත්ථා දානානුමොදනං කරොන්තො අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි. ධම්මකථාවසානෙ පුණ්ණසෙට්ඨි ච භරියා චස්ස ධීතා ච උත්තරාති තයොපි ජනා සොතාපන්නා අහෙසුං.

අපරභාගෙ රාජගහසෙට්ඨි පුණ්ණසෙට්ඨිනො ධීතරං අත්තනො පුත්තස්ස වාරෙසි. සො ‘‘නාහං දස්සාමී’’ති වුත්තො ‘‘මා එවං කරොතු, එත්තකං කාලං අම්හෙ නිස්සාය වසන්තෙනෙව තෙ සම්පත්ති ලද්ධා, දෙතු මෙ පුත්තස්ස තෙ ධීතර’’න්ති ආහ. සො ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිකා තුම්හෙ, මම ධීතා තීහි රතනෙහි විනා වසිතුං න සක්කොති, නෙවස්ස ධීතරං දස්සාමී’’ති ආහ. අථ නං බහූ සෙට්ඨිගහපතිකාදයො කුලපුත්තා ‘‘මා තෙන සද්ධිං විස්සාසං භින්දි, දෙහිස්ස ධීතර’’න්ති යාචිංසු. සො තෙසං වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා ආසාළ්හිපුණ්ණමාය ධීතරං අදාසි. සා පතිකුලං ගතකාලතො පට්ඨාය භික්ඛුං වා භික්ඛුනිං වා උපසඞ්කමිතුං දානං වා දාතුං ධම්මං වා සොතුං නාලත්ථ, එවං අඩ්ඪතියෙසු මාසෙසු වීතිවත්තෙසු අත්තනො සන්තිකෙ ඨිතෙ පරිචාරිකෙ පුච්ඡි ‘‘ඉදානි කිත්තකං අන්තොවස්සං අවසිට්ඨ’’න්ති? ‘‘අඩ්ඪමාසො, අය්‍යෙ’’ති. සා මාතාපිතූනං සාසනං පහිණි ‘‘කස්මා මං එවරූපෙ බන්ධනාගාරෙ පක්ඛිපිංසු, වරං තුම්හෙහි මං ලක්ඛණාහතං කත්වා පරෙසං දාසිං සාවෙතුං, න එවරූපස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස කුලස්ස දාතුං, ආගතකාලතො පට්ඨාය භික්ඛුදස්සනාදීසු එකම්පි පුඤ්ඤං කාතුං න ලභාමී’’ති. අථස්සා පිතා ‘‘දුක්ඛිතා වත මෙ ධීතා’’ති අනත්තමනතං පවෙදෙත්වා පඤ්චදස කහාපණසහස්සානි පෙසෙසි, ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ සිරිමා නාම ගණිකා අත්ථි, දෙවසිකං සහස්සං ගණ්හාති, ඉමෙහි කහාපණෙහි තං ආනෙත්වා සාමිකස්ස නිය්‍යාදෙත්වා සයං යථාරුචි පුඤ්ඤානි කරොතූ’’ති සාසනඤ්ච පහිණි. උත්තරා තථා කත්වා සාමිකෙන සිරිමං දිස්වා ‘‘කිමිද’’න්ති වුත්තෙ ‘‘සාමි, ඉමං අඩ්ඪමාසං මම සහායිකා තුම්හෙ පරිචරතු, අහං පන ඉමං අඩ්ඪමාසං දානඤ්චෙව දාතුකාමා ධම්මඤ්ච සොතුකාමා’’ති ආහ. සො තං අභිරූපං ඉත්ථිං දිස්වා උප්පන්නසිනෙහො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි.

උත්තරාපි ඛො බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං අඩ්ඪමාසං අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා ඉධෙව භික්ඛා ගහෙතබ්බා’’ති සත්ථු පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා ‘‘ඉතො දානි පට්ඨාය යාව මහාපවාරණා, තාව සත්ථාරං උපට්ඨාතුං ධම්මඤ්ච සොතුං ලභිස්සාමී’’ති තුට්ඨමානසා ‘‘එවං යාගුං පචථ, එවං භත්තං පචථ, එවං පූවං පචථා’’ති මහානසෙ සබ්බකිච්චානි සංවිදහන්තී විචරති. අථස්සා සාමිකො ‘‘ස්වෙ මහාපවාරණා භවිස්සතී’’ති මහානසාභිමුඛො වාතපානෙ ඨත්වා ‘‘කිං නු ඛො කරොන්තී සා අන්ධබාලා විචරතී’’ති ඔලොකෙත්වා තං සෙදකිලින්නං ඡාරිකාය ඔකිණ්ණං අඞ්ගාරමසිමක්ඛිතං තථා සංවිදහිත්වා විචරමානං දිස්වා ‘‘අහො අන්ධබාලා එවරූපෙ ඨානෙ ඉමං සිරිසම්පත්තිං නානුභවති, ‘‘මුණ්ඩකසමණෙ උපට්ඨහිස්සාමී’ති තුට්ඨචිත්තා විචරතී’’ති හසිත්වා අපගඤ්ඡි.

තස්මිං අපගතෙ තස්ස සන්තිකෙ ඨිතා සිරිමා ‘‘කිං නු ඛො ඔලොකෙත්වා එස හසතී’’ති තෙනෙව වාතපානෙන ඔලොකෙන්තී උත්තරං දිස්වා ‘‘ඉමං ඔලොකෙත්වා ඉමිනා හසිතං, අද්ධා ඉමස්ස එතාය සද්ධිං සන්ථවො අත්ථී’’ති චින්තෙසි. සා කිර අඩ්ඪමාසං තස්මිං ගෙහෙ බාහිරකඉත්ථී හුත්වා වසමානාපි තං සම්පත්තිං අනුභවමානා අත්තනො බාහිරකඉත්ථිභාවං අජානිත්වා ‘‘අහං ඝරසාමිනී’’ති සඤ්ඤමකාසි. සා උත්තරාය ආඝාතං බන්ධිත්වා ‘‘දුක්ඛමස්සා උප්පාදෙස්සාමී’’ති පාසාදා ඔරුය්හ මහානසං පවිසිත්වා පූවපචනට්ඨානෙ පක්කුථිතං සප්පිං කටච්ඡුනා ආදාය උත්තරාභිමුඛං පායාසි. උත්තරා තං ආගච්ඡන්තිං දිස්වා ‘‘මම සහායිකාය මය්හං උපකාරො කතො, චක්කවාළං අතිසම්බාධං, බ්‍රහ්මලොකො අතිනීචකො, මම පන සහායිකාය ගුණොව මහන්තො, අහම්පි එතං නිස්සාය දානඤ්ච දාතුං ධම්මඤ්ච සොතුං ලභිං, සචෙ මම එතිස්සාය උපරි කොධො අත්ථි, ඉදං සප්පි මං දහතු, සචෙ නත්ථි, මා මං දහතූ’’ති තං මෙත්තාය ඵරි. තාය තස්සා මත්ථකෙ ආසිඤ්චිතම්පි පක්කුථිතසප්පි සීතොදකං විය අහොසි. අථ නං ‘‘ඉදං සීතලං භවිස්සතී’’ති පුන කටච්ඡුකං පූරෙත්වා ආදාය ආගච්ඡන්තිං උත්තරාය දාසියො දිස්වා ‘‘අරෙ දුබ්බිනීතෙ න ත්වං අම්හාකං අය්‍යාය උපරි පක්කසප්පිං ආසිඤ්චිතුං අනුච්ඡවිකා’’ති සන්තජ්ජෙන්තියො ඉතො චිතො ච උට්ඨාය හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච පොථෙත්වා භූමියං පාතෙසුං, උත්තරා වාරෙන්තීපි වාරෙතුං නාසක්ඛි. අථ සා උපරි ඨත්වා සබ්බා දාසියො පටිබාහිත්වා ‘‘කිස්ස තෙ එවරූපං භාරියං කම්මං කත’’න්ති සිරිමං ඔවදිත්වා උණ්හොදකෙන න්හාපෙත්වා සතපාකතෙලෙන අබ්භඤ්ජි.

තස්මිං ඛණෙ සා අත්තනො බාහිරකිත්ථිභාවං ඤත්වා චින්තෙසි ‘‘මයා භාරියං කම්මං කතං සාමිකස්ස හසිතමත්තකාරණා ඉමිස්සා උපරි පක්කසප්පිං ආසිඤ්චන්තියා, අයං ‘ගණ්හථ න’න්ති දාසියො න ආණාපෙත්වා මං විහෙඨනකාලෙපි සබ්බා දාසියො පටිබාහිත්වා මය්හං කත්තබ්බමෙව අකාසි. සචාහං ඉමං න ඛමාපෙස්සාමි, මුද්ධා මෙ සත්තධා ඵලෙය්‍යා’’ති තස්සා පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා ‘‘අය්‍යෙ, ඛමාහි මෙ දොස’’න්ති ආහ. ‘‘අහං සප්පිතිකා ධීතා, පිතරි මෙ ඛමාපිතෙ ඛමිස්සාමී’’ති. ‘‘හොතු, අය්‍යෙ, පිතරම්පි තෙ පුණ්ණසෙට්ඨිං ඛමාපෙස්සාමී’’ති. ‘‘පුණ්ණො මම වට්ටෙ ජනකපිතා, විවට්ටෙ ජනකපිතරි ඛමාපිතෙ පන අහං ඛමිස්සාමී’’ති. ‘‘කො පන තෙ විවට්ටෙ ජනකපිතා’’ති? ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ති. ‘‘මය්හං තෙන සද්ධිං විස්සාසො නත්ථි, අහං කිං කරිස්සාමී’’ති? ‘‘සත්ථා ස්වෙ භික්ඛුසඞ්ඝං ආදාය ඉධාගමිස්සති, ත්වං යථාලද්ධං සක්කාරං ගහෙත්වා ඉධෙව ආගන්ත්වා තං ඛමාපෙහී’’ති. සා ‘‘සාධු, අය්‍යෙ’’ති උට්ඨාය අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා පඤ්චසතපරිචාරිකිත්ථියො ආණාපෙත්වා නානාවිධානි ඛාදනීයභොජනීයානි චෙව සූපෙය්‍යානි ච සම්පාදෙත්වා පුනදිවසෙ තං සක්කාරං ආදාය උත්තරාය ගෙහං ආගන්ත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පත්තෙ පතිට්ඨාපෙතුං අවිසහන්තී අට්ඨාසි, තං සබ්බං ගහෙත්වා උත්තරාව සංවිදහි.

සිරිමාපි සත්ථු භත්තකිච්චාවසානෙ සද්ධිං පරිවාරෙන සත්ථු පාදමූලෙ නිපජ්ජි. අථ නං සත්ථා පුච්ඡි ‘‘කො තෙ අපරාධො’’ති. ‘‘භන්තෙ මයා හිය්‍යො ඉදං නාම කතං, අථ මෙ සහායිකා මං විහෙඨයමානා දාසියො නිවාරෙත්වා මය්හං උපකාරමෙව අකාසි. සාහං ඉමිස්සා ගුණං ජානිත්වා ඉමං ඛමාපෙසිං, අථ මං එසා ‘තුම්හෙසු ඛමාපිතෙසු ඛමිස්සාමී’ති ආහා’’ති. ‘‘එවං කිර උත්තරෙ’’ති. ‘‘ආම, භන්තෙ, සීසෙ මෙ සහායිකාය පක්කසප්පි ආසිත්ත’’න්ති. ‘‘අථ තයා කිං චින්තිත’’න්ති? ‘‘චක්කවාළං අතිසම්බාධං, බ්‍රහ්මලොකො අතිනීචකො, මම සහායිකාය ගුණොව මහන්තො, අහඤ්හි එතං නිස්සාය දානඤ්ච දාතුං ධම්මඤ්ච සොතුං අලත්ථං, සචෙ මෙ ඉමිස්සා උපරි කොධො අත්ථි, ඉදං මං දහතු, නො චෙ, මා දහතූ’’ති එවං චින්තෙත්වා ඉමං මෙත්තාය ඵරිං, භන්තෙති. සත්ථා ‘‘සාධු සාධු, උත්තරෙ, එවං කොධං ජිනිතුං වට්ටති. කොධනො හි නාම අක්කොධෙන, අක්කොසකො අනක්කොසන්තෙන, පරිභාසකො අපරිභාසන්තෙන, ථද්ධමච්ඡරී අත්තනො සන්තකස්ස දානෙන, මුසාවාදී සච්චවචනෙන ජිනිතබ්බො’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො –

‘‘අක්කොධෙන ජිනෙ කොධං, අසාධුං සාධුනා ජිනෙ;

ජිනෙ කදරියං දානෙන, සච්චෙනාලිකවාදින’’න්ති. (ධ. ප. 223) –

ඉමං ගාථං වත්වා ගාථාපරියොසානෙ චතුසච්චකථං අභාසි. සච්චපරියොසානෙ උත්තරා සකදාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහි, සාමිකො ච සසුරො ච සස්සු ච සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරිංසු, සිරිමාපි පඤ්චසතපරිවාරා සොතාපන්නා අහොසි. අපරභාගෙ උත්තරා කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ උප්පජ්ජි. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දෙවචාරිකං චරන්තො උත්තරං දෙවධීතරං දිස්වා –

124. ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

125. ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

126. ‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ,

මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,

වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – පටිපුච්ඡි;

127. ‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

128. ‘‘ඉස්සා ච මච්ඡෙරමථො පළාසො, නාහොසි මය්හං ඝරමාවසන්තියා;

අක්කොධනා භත්තු වසානුවත්තිනී, උපොසථෙ නිච්චහමප්පමත්තා.

129. ‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිං, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී;

පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච, අට්ඨඞ්ගසුසමාගතං.

130. ‘‘උපොසථං උපවසිස්සං, සදා සීලෙසු සංවුතා;

සඤ්ඤමා සංවිභාගා ච, විමානං ආවසාමහං.

131. ‘‘පාණාතිපාතා විරතා, මුසාවාදා ච සඤ්ඤතා;

ථෙය්‍යා ච අතිචාරා ච, මජ්ජපානා ච ආරකා.

132. ‘‘පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා, අරියසච්චාන කොවිදා;

උපාසිකා චක්ඛුමතො, ගොතමස්ස යසස්සිනො.

133. ‘‘සාහං සකෙන සීලෙන, යසසා ච යසස්සිනී;

අනුභොමි සකං පුඤ්ඤං, සුඛිතා චම්හිනාමයා.

134. ‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

135. ‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමහං අකාසිං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

දෙවතාපිස්ස විස්සජ්ජෙසි.

126. මම ච, භන්තෙ, වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දෙය්‍යාසි ‘‘උත්තරා නාම භන්තෙ, උපාසිකා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති. අනච්ඡරියං ඛො පනෙතං, භන්තෙ, යං මං භගවා අඤ්ඤතරස්මිං සාමඤ්ඤඵලෙ බ්‍යාකරෙය්‍ය, තං භගවා සකදාගාමිඵලෙ බ්‍යාකාසීති.

128. තත්ථ ඉස්සා ච මච්ඡෙරමථො පළාසො, නාහොසි මය්හං ඝරමාවසන්තියාති යා ච අගාරමජ්ඣෙ වසන්තීනං අඤ්ඤාසං ඉත්ථීනං සම්පත්තිආදිවිසයා පරසම්පත්තිඋසූයනලක්ඛණා ඉස්සා, යඤ්ච තාවකාලිකාදිවසෙනාපි කිඤ්චි යාචන්තානං අදාතුකාමතාය අත්තසම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණං මච්ඡරියං, යො ච කුලපදෙසාදිනා පරෙහි යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො උප්පජ්ජති, සො තිවිධොපි පාපධම්මො ගෙහෙ ඨිතාය මය්හං සතිපි පච්චයසමවායෙ නාහොසි න උප්පජ්ජි. අක්කොධනාති ඛන්තිමෙත්තානුද්දයසම්පන්නතාය අකුජ්ඣනසභාවා. භත්තු වසානුවත්තිනීති පුබ්බුට්ඨානපච්ඡානිපාතනාදිනා සාමිකස්ස අනුකූලභාවෙන වසෙ වත්තනසීලා, මනාපචාරිනීති අත්ථො. උපොසථෙ නිච්චහමප්පමත්තාති අහං උපොසථසීලරක්ඛණෙ නිච්චං අප්පමත්තා අප්පමාදවිහාරිනී.

129. තමෙව උපොසථෙ අප්පමාදං දස්සෙන්තී යෙසු දිවසෙසු තං රක්ඛිතබ්බං, යාදිසං යථා ච රක්ඛිතබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘චාතුද්දසි’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ චාතුද්දසිං පඤ්චදසින්ති පක්ඛස්සාති සම්බන්ධො, අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමීති එත්ථ චාති වචනසෙසො. පාටිහාරියපක්ඛඤ්චාති පටිහරණකපක්ඛඤ්ච, චාතුද්දසීපඤ්චදසීඅට්ඨමීනං යථාක්කමං ආදිතො අන්තතො චාති පවෙසනනික්ඛමනවසෙන උපොසථසීලස්ස පටිහරිතබ්බං පක්ඛඤ්ච, තෙරසී පාටිපදා සත්තමී නවමී චාති අත්ථො. අට්ඨඞ්ගසුසමාගතන්ති පාණාතිපාතාවෙරමණීආදීහි අට්ඨහඞ්ගෙහි එව සුට්ඨු සමාගතං සමන්නාගතං.

130. උපවසිස්සන්ති උපවසිං. අතීතත්ථෙ හි ඉදං අනාගතවචනං. කෙචි පන ‘‘උපවසිං’’ඉච්චෙව පඨන්ති. සදාති සප්පටිහාරිකෙසු සබ්බෙසු උපොසථදිවසෙසු. සීලෙසූති උපොසථසීලෙසු සාධෙතබ්බෙසු. නිප්ඵාදෙතබ්බෙ හි ඉදං භුම්මං. සංවුතාති කායවාචාචිත්තෙහි සංවුතා. සදාති වා සබ්බකාලං. සීලෙසූති නිච්චසීලෙසු. සංවුතාති කායවාචාහි සංවුතා.

131. ඉදානි තං නිච්චසීලං දස්සෙතුං ‘‘පාණාතිපාතා විරතා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පාණොති වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. පාණස්ස අතිපාතො පාණවධො පාණඝාතො පාණාතිපාතො, අත්ථතො පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරපවත්තා වධකචෙතනා. තතො පාණාතිපාතා. විරතාති ඔරතා, නිවත්තාති අත්ථො.

මුසාවාදාති මුසා නාම විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජනකො වචීපයොගො වා කායපයොගො වා, විසංවාදනාධිප්පායෙන පරස්ස විසංවාදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. අථ වා මුසාති අභූතං අතච්ඡං වත්ථු, වාදොති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථා විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා. තතො මුසාවාදා සඤ්ඤතා ඔරතා, විරතාති අත්ථො. ච-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො.

ථෙය්‍යාති ථෙය්‍යං වුච්චති ථෙනභාවො, චොරිකාය පරස්සහරණන්ති අත්ථො. අත්ථතො පරපරිග්ගහිතෙ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා ථෙය්‍යං. තතො ථෙය්‍යා සඤ්ඤතා, ආරකාති වා සම්බන්ධො.

අතිචාරාති අතිච්ච චාරො අතිචාරො, ලොකමරියාදං අතික්කමිත්වා අගමනීයට්ඨානෙ කාමවසෙන චාරො මිච්ඡාචාරොති අත්ථො. අගමනීයට්ඨානං නාම – පුරිසානං මාතුරක්ඛිතා පිතුරක්ඛිතා මාතාපිතුරක්ඛිතා භාතුරක්ඛිතා භගිනිරක්ඛිතා ඤාතිරක්ඛිතා ගොත්තරක්ඛිතා ධම්මරක්ඛිතා සාරක්ඛා සපරිදණ්ඩාති දස, ධනක්කීතා ඡන්දවාසිනී භොගවාසිනී පටවාසිනී ඔදපත්තකිනී ඔභටචුම්බටා දාසී ච භරියා කම්මකාරී ච භරියා ධජාහටා මුහුත්තිකාති දසාති වීසති ඉත්ථියො. ඉත්ථීසු පන ද්වින්නං සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං දසන්නඤ්ච ධනක්කීතාදීනන්ති ද්වාදසන්නං අඤ්ඤපුරිසා අගමනීයට්ඨානං, ඉදමෙව ඉධ අධිප්පෙතං. ලක්ඛණතො පන අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරපවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා අතිචාරො. තස්මා අතිචාරා.

මජ්ජපානාති මජ්ජං වුච්චතිමදනීයට්ඨෙන සුරා ච මෙරයඤ්ච, පිවන්ති තෙනාති පානං, මජ්ජස්ස පානං මජ්ජපානං. යාය දුස්සීල්‍යචෙතනාය මජ්ජසඞ්ඛාතං පිට්ඨසුරා, පූවසුරා, ඔදනියසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තාති පඤ්චභෙදං සුරං වා, පුප්ඵාසවො, ඵලාසවො, මධ්වාසවො, ගුළාසවො, සම්භාරසංයුත්තොති පඤ්චභෙදං මෙරයං වා බීජතො පට්ඨාය කුසග්ගෙනාපි පිවති, සා චෙතනා මජ්ජපානං. තස්මා මජ්ජපානා ආරකා විරතා.

132. එවං ‘‘පාණාතිපාතා විරතා’’තිආදිනා පහාතබ්බධම්මවසෙන විභජිත්වා දස්සිතං නිච්චසීලං පුන සමාදාතබ්බතාවසෙන එකතො කත්වා දස්සෙන්තී ‘‘පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා’’ති ආහ. තත්ථ සික්ඛාපදන්ති සික්ඛිතබ්බපදං, සික්ඛාකොට්ඨාසෙති අත්ථො. අථ වා ඣානාදයො සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛා, පඤ්චසු පන සීලඞ්ගෙසු යංකිඤ්චි අඞ්ගං තාසං සික්ඛානං පතිට්ඨානට්ඨෙන පදන්ති සික්ඛානං පදත්තා සික්ඛාපදං, පඤ්ච සීලඞ්ගානි. තස්මිං පඤ්චවිධෙ සික්ඛාපදෙ රතා අභිරතාති පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා. අරියසච්චාන කොවිදාති පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයවසෙන දුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගසඞ්ඛාතෙසු චතූසු අරියසච්චෙසු කුසලා නිපුණා, පටිවිද්ධචතුසච්චාති අත්ථො. ගොතමස්සාති භගවන්තං ගොත්තෙන කිත්තෙති. යසස්සිනොති කිත්තිමතො, පරිවාරවතො වා.

133. සාහන්ති සා යථාවුත්තගුණා අහං. සකෙන සීලෙනාති අනුස්සුකිතාදිනා අත්තනො සභාවසීලෙන ච උපොසථසීලාදිසමාදානසීලෙන ච කාරණභූතෙන. තඤ්හි සත්තානං කම්මස්සකතාය හිතසුඛාවහතාය ච විසෙසතො ‘‘සක’’න්ති වුච්චති. තෙනෙවාහ –

‘‘තඤ්හි තස්ස සකං හොති, තඤ්ච ආදාය ගච්ඡති;

තඤ්චස්ස අනුගං හොති, ඡායාව අනපායිනී’’ති. (සං. නි. 1.115);

යසසා ච යසස්සිනීති ‘‘උත්තරා උපාසිකා සීලාචාරසම්පන්නා අනුස්සුකී අමච්ඡරී අක්කොධනා’’තිආදිනා ‘‘ආගතඵලා විඤ්ඤාතසාසනා’’තිආදිනා ච යථාභූතගුණාධිගතෙන ජලතලෙ තෙලෙන විය සමන්තතො පත්ථටෙන කිත්තිසද්දෙන යසස්සිනී කිත්තිමතී, තෙන වා සීලගුණෙන ඉධ අධිගතෙන යසපරිවාරෙන යසස්සිනී සම්පන්නපරිවාරා. අනුභොමි සකං පුඤ්ඤන්ති යථූපචිතං අත්තනො පුඤ්ඤං පච්චනුභොමි. යස්ස හි පුඤ්ඤඵලං අනුභූයති, ඵලූපචාරෙන තං පුඤ්ඤම්පි අනුභූයතීති වුච්චති. අථ වා පුථුජ්ජනභාවතො සුචරිතඵලම්පි ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති. යථාහ ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’ති. සුඛිතා චම්හිනාමයාති දිබ්බසුඛෙන ච ඵලසුඛෙන ච සුඛිතා චම්හි භවාමි, කායිකචෙතසිකදුක්ඛාභාවතො අනාමයා අරොගා.

136. මම චාති ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො. තෙන ‘‘මම වචනෙන ච වන්දෙය්‍යාසි, න තව සභාවෙනෙවා’’ති වන්දනං සමුච්චිනොති. අනච්ඡරියන්තිආදිනා අත්තනො අරියසාවිකාභාවස්ස පාකටභාවං දස්සෙති. තං භගවාතිආදි සඞ්ගීතිකාරවචනං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

උත්තරාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.