1. පඨමපීඨවිමානවණ්ණනා

තත්ථ පඨමවත්ථුස්ස අයං අට්ඨුප්පත්ති – භගවති සාවත්ථියං විහරන්තෙ ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සත්තාහං අසදිසදානෙ පවත්තිතෙ තදනුරූපෙන අනාථපිණ්ඩිකෙන මහාසෙට්ඨිනා තයො දිවසෙ, තථා විසාඛාය මහාඋපාසිකාය මහාදානෙ දින්නෙ අසදිසදානස්ස පවත්ති සකලජම්බුදීපෙ පාකටා අහොසි. අථ මහාජනො තත්ථ තත්ථ කථං සමුට්ඨාපෙසි ‘‘කිං නු ඛො එවං උළාරවිභවපරිච්චාගෙනෙව දානං මහප්ඵලතරං භවිස්සති, උදාහු අත්තනො විභවානුරූපපරිච්චාගෙනාපී’’ති. භික්ඛූ තං කථං සුත්වා භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙය්‍යධම්මසම්පත්තියාව දානං මහප්ඵලතරං භවිස්සති, අථ ඛො චිත්තපසාදසම්පත්තියා ච ඛෙත්තසම්පත්තියා ච, තස්මා කුණ්ඩකමුට්ඨිමත්තම්පි පිලොතිකාමත්තම්පි තිණපණ්ණසන්ථාරමත්තම්පි පූතිමුත්තහරීතකමත්තම්පි විප්පසන්නෙන චෙතසා දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලෙ පතිට්ඨාපිතං, තම්පි මහප්ඵලතරං භවිස්සති මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාර’’න්ති ආහ. තථා හි වුත්තං සක්කෙන දෙවානමින්දෙන –

‘‘නත්ථි චිත්තෙ පසන්නම්හි, අප්පිකා නාම දක්ඛිණා;

තථාගතෙ වා සම්බුද්ධෙ, අථ වා තස්ස සාවකෙ’’ති. (වි. ව. 804);

සා පනෙසා කථා සකලජම්බුදීපෙ විත්ථාරිකා අහොසි. මනුස්සා සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං යථාවිභවං දානානි දෙන්ති, ගෙහඞ්ගණෙ පානීයං උපට්ඨපෙන්ති, ද්වාරකොට්ඨකෙසු ආසනානි ඨපෙන්ති. තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරො පිණ්ඩපාතචාරිකො ථෙරො පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන ආලොකිතෙන විලොකිතෙන සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන ඔක්ඛිත්තචක්ඛු ඉරියාපථසම්පන්නො පිණ්ඩාය චරන්තො උපකට්ඨෙ කාලෙ අඤ්ඤතරං ගෙහං සම්පාපුණි. තත්ථෙකා කුලධීතා සද්ධා පසන්නා ථෙරං පස්සිත්වා සඤ්ජාතගාරවබහුමානා උළාරපීතිසොමනස්සං උප්පාදෙත්වා ගෙහං පවෙසෙත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා අත්තනො පීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා තස්ස උපරි පීතකං මට්ඨවත්ථං අත්ථරිත්වා අදාසි. අථ ථෙරෙ තත්ථ නිසින්නෙ ‘‘ඉදං මය්හං උත්තමං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං උපට්ඨිත’’න්ති පසන්නචිත්තා යථාවිභවං ආහාරෙන පරිවිසි, බීජනිඤ්ච ගහෙත්වා බීජි. සො ථෙරො කතභත්තකිච්චො ආසනදානභොජනදානාදිපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං කථෙත්වා පක්කාමි. සා ඉත්ථී තං අත්තනො දානං තඤ්ච ධම්මකථං පච්චවෙක්ඛන්තී පීතියා නිරන්තරං ඵුට්ඨසරීරා හුත්වා තං පීඨම්පි ථෙරස්ස අදාසි.

තතො අපරෙන සමයෙන අඤ්ඤතරෙන රොගෙන ඵුට්ඨා කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. අච්ඡරාසහස්සං චස්සා පරිවාරො අහොසි, පීඨදානානුභාවෙන චස්සා යොජනිකො කනකපල්ලඞ්කො නිබ්බත්ති ආකාසචාරී සීඝජවො උපරි කූටාගාරසණ්ඨානො, තෙන තං ‘‘පීඨවිමාන’’න්ති වුච්චති. තඤ්හි සුවණ්ණවණ්ණං වත්ථං අත්ථරිත්වා දින්නත්තා කම්මසරික්ඛතං විභාවෙන්තං සුවණ්ණමයං අහොසි, පීතිවෙගස්ස බලවභාවෙන සීඝජවං, දක්ඛිණෙය්‍යස්ස චිත්තරුචිවසෙන දින්නත්තා යථාරුචිගාමී, පසාදසම්පත්තියා උළාරතාය සබ්බසොව පාසාදිකං සොභාතිසයයුත්තඤ්ච අහොසි.

අථෙකස්මිං උස්සවදිවසෙ දෙවතාසු යථාසකං දිබ්බානුභාවෙන උය්‍යානකීළනත්ථං නන්දනවනං ගච්ඡන්තීසු සා දෙවතා දිබ්බවත්ථනිවත්ථා දිබ්බාභරණවිභූසිතා අච්ඡරාසහස්සපරිවාරා සකභවනා නික්ඛමිත්වා තං පීඨවිමානං අභිරුය්හ මහතියා දෙවිද්ධියා මහන්තෙන සිරිසොභග්ගෙන සමන්තතො චන්දො විය සූරියො විය ච ඔභාසෙන්තී උය්‍යානං ගච්ඡති. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනං උපගතො තස්සා දෙවතාය අවිදූරෙ අත්තානං දස්සෙසි. අථ සා දෙවතා තං දිස්වා සමුප්පන්නබලවපසාදගාරවා සහසා පල්ලඞ්කතො ඔරුය්හ ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානා අට්ඨාසි. ථෙරො කිඤ්චාපි තාය අඤ්ඤෙහි ච සත්තෙහි යථූපචිතං කුසලාකුසලං අත්තනො යථාකම්මූපගඤාණානුභාවෙන හත්ථතලෙ ඨපිතආමලකං විය පඤ්ඤාබලභෙදෙන පච්චක්ඛතො පස්සති, තථාපි යස්මා දෙවතානං උපපත්තිසමනන්තරමෙව ‘‘කුතො නු ඛො අහං චවිත්වා ඉධූපපන්නා, කිං නු ඛො කුසලකම්මං කත්වා ඉමං සම්පත්තිං පටිලභාමී’’ති අතීතභවං යථූපචිතඤ්ච කම්මං උද්දිස්ස යෙභුය්‍යෙන ධම්මතාසිද්ධා උපධාරණා, තස්සා ච යාථාවතො ඤාණං උප්පජ්ජති, තස්මා තාය දෙවතාය කතකම්මං කථාපෙත්වා සදෙවකස්ස ලොකස්ස කම්මඵලං පච්චක්ඛං කාතුකාමො –

1. ‘‘පීඨං තෙ සොවණ්ණමයං උළාරං, මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං;

අලඞ්කතෙ මල්‍යධරෙ සුවත්ථෙ, ඔභාසසි විජ්ජුරිවබ්භ කූටං.

2. ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

3. ‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ,

මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,

වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. ආහ –

4. ‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

5. ‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, අබ්භාගතානාසනකං අදාසිං;

අභිවාදයිං අඤ්ජලිකං අකාසිං, යථානුභාවඤ්ච අදාසි දානං.

6. ‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

7. ‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

1. තත්ථ පීඨන්ති යංකිඤ්චි තාදිසං දාරුක්ඛන්ධම්පි ආපණම්පි බලිකරණපීඨම්පි වෙත්තාසනම්පි මසාරකාදිවිසෙසනාමං දාරුමයාදිආසනම්පි වුච්චති. තථා හි ‘‘පාදපීඨං පාදකථලික’’න්ති (මහාව. 209; චූළව. 75) එත්ථ පාදඨපනයොග්ගං පීඨාදිකං දාරුක්ඛන්ධං වුච්චති, ‘‘පීඨසප්පී’’ති (මි. ප. 5.3.1) එත්ථ හත්ථෙන ගහණයොග්ගං. ‘‘පීඨිකා’’ති පන එකච්චෙසු ජනපදෙසු දෙසවොහාරෙන ආපණං. ‘‘භූතපීඨිකා දෙවකුලපීඨිකා’’ති එත්ථ දෙවතානං බලිකරණට්ඨානභූතං පීඨං. ‘‘භද්දපීඨ’’න්ති එත්ථ වෙත්තලතාදීහි උපරි වීතං ආසනං, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘භද්දපීඨං උපානයී’’ති. ‘‘සුපඤ්ඤත්තං මඤ්චපීඨං. මඤ්චං වා පීඨං වා කාරයමානෙනා’’ති (පාචි. 522) ච ආදීසු මසාරකාදිභෙදං දාරුමයාදිආසනං. ඉධ පන පල්ලඞ්කාකාරසණ්ඨිතං දෙවතාය පුඤ්ඤානුභාවාභිනිබ්බත්තං යොජනිකං කනකවිමානං වෙදිතබ්බං.

තෙති තෙ-සද්දො ‘‘න තෙ සුඛං පජානන්ති, යෙ න පස්සන්ති නන්දන’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.11, 226) ත-සද්දස්ස වසෙන පච්චත්තබහුවචනෙ ආගතො. ‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම (දී. නි. 3.278; සු. නි. 549). නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථූ’’ති (සං. නි. 1.90) ච ආදීසු තුම්හ-සද්දස්ස වසෙන සම්පදානෙ, තුය්හන්ති අත්ථො. ‘‘කිං තෙ දිට්ඨං කින්ති තෙ සුතං. උපධී තෙ සමතික්කන්තා, ආසවා තෙ පදාලිතා’’ති (ම. නි. 2.400; සු. නි. 551) ච ආදීසු කරණෙ. ‘‘කිං තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරිය’’න්තිආදීසු (වි. ව. 1251; ජා. 1.10.92) සාමිඅත්ථෙ. ඉධාපි සාමිඅත්ථෙ දට්ඨබ්බො. තවාති හි අත්ථො.

සොවණ්ණමයන්ති එත්ථ සුවණ්ණ-සද්දො ‘‘සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ’’ති (ම. නි. 1.148) ච ‘‘සුවණ්ණතා සුසරතා’’ති (ඛු. පා. 8.11) ච එවමාදීසු ඡවිසම්පත්තියං ආගතො. ‘‘කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්තී’’තිආදීසු (ජා. 1.1.77) ගරුළෙ. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’තිආදීසු (දී. නි. 3.200) ජාතරූපෙ. ඉධාපි ජාතරූපෙ එව දට්ඨබ්බො. තඤ්හි බුද්ධානං සමානවණ්ණතාය සොභනො වණ්ණො එතස්සාති සුවණ්ණන්ති වුච්චති. සුවණ්ණමෙව සොවණ්ණං යථා ‘‘වෙකතං වෙසම’’න්ති ච. මය-සද්දො ච ‘‘අනුඤ්ඤාතපටිඤ්ඤාතා, තෙවිජ්ජා මයමස්මුභො’’තිආදීසු (සු. නි. 599; ම. නි. 2.455) අස්මදත්ථෙ ආගතො. ‘‘මයං නිස්සාය හෙමාය, ජාතමණ්ඩො දරී සුභා’’ති එත්ථ පඤ්ඤත්තියං. ‘‘මනොමයා පීතිභක්ඛා සයංපභා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.39; 3.38) නිබ්බත්තිඅත්ථෙ, බාහිරෙන පච්චයෙන විනා මනසාව නිබ්බත්තාති මනොමයාති වුත්තා. ‘‘යංනූනාහං සාමං චික්ඛල්ලං මද්දිත්වා සබ්බමත්තිකාමයං කුටිකං කරෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (පාරා. 84) විකාරත්ථෙ. ‘‘දානමයං සීලමය’’න්තිආදීසු (දී. නි. 3.305) පදපූරණමත්තෙ. ඉධාපි විකාරත්ථෙ, පදපූරණමත්තෙ වා දට්ඨබ්බො. යදා හි සුවණ්ණෙන නිබ්බත්තං සොවණ්ණමයන්ති අයමත්ථො, තදා සුවණ්ණස්ස විකාරො සොවණ්ණමයන්ති විකාරත්ථෙ මය-සද්දො දට්ඨබ්බො, ‘‘නිබ්බත්තිඅත්ථෙ’’තිපි වත්තුං වට්ටතියෙව. යදා පන සුවණ්ණෙන නිබ්බත්තං සොවණ්ණන්ති අයමත්ථො, තදා සොවණ්ණමෙව සොවණ්ණමයන්ති පදපූරණමත්තෙ මය-සද්දො දට්ඨබ්බො.

උළාරන්ති පණීතම්පි සෙට්ඨම්පි මහන්තම්පි. උළාර-සද්දො හි ‘‘පුබ්බෙනාපරං උළාරං විසෙසං අධිගච්ඡතී’’තිආදීසු (සං. නි. 5.376) පණීතෙ ආගතො. ‘‘උළාරාය ඛලු භවං වච්ඡායනො සමණං ගොතමං පසංසාය පසංසතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.288) සෙට්ඨෙ. ‘‘උළාරභොගා උළාරයසා ඔළාරික’’න්ති ච ආදීසු (ධ. ස. 894, 896; ම. නි. 1.244) මහන්තෙ. තම්පි ච විමානං මනුඤ්ඤභාවෙන උපභුඤ්ජන්තානං අතිත්තිකරණත්ථෙන පණීතං, සමන්තපාසාදිකතාදිනා පසංසිතතාය සෙට්ඨං, පමාණමහන්තතාය ච මහග්ඝතාය ච මහන්තං, තීහිපි අත්ථෙහි උළාරමෙවාති වුත්තං උළාරන්ති.

මනොජවන්ති එත්ථ මනොති චිත්තං. යදිපි මනො-සද්දො සබ්බෙසම්පි කුසලාකුසලාබ්‍යාකතචිත්තානං සාධාරණවාචී, ‘‘මනොජව’’න්ති පන වුත්තත්තා යත්ථ කත්ථචි ආරම්මණෙ පවත්තනකස්ස කිරියමයචිත්තස්ස වසෙන වෙදිතබ්බං. තස්මා මනසො විය ජවො එතස්සාති මනොජවං යථා ඔට්ඨමුඛොති, අතිවිය සීඝගමනන්ති අත්ථො. මනො හි ලහුපරිවත්තිතාය අතිදූරෙපි විසයෙ ඛණෙනෙව නිපතති, තෙනාහ භගවා – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48) ‘‘දූරඞ්ගමං එකචර’’න්ති (ධ. ප. 37) ච. ගච්ඡතීති තස්සා දෙවතාය වසනවිමානතො උය්‍යානං උද්දිස්ස ආකාසෙන ගච්ඡති.

යෙනකාමන්ති එත්ථ කාම-සද්දො ‘‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා, විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්ත’’න්තිආදීසු (සු. නි. 50; ථෙරගා. 787) මනාපියෙ රූපාදිවිසයෙ ආගතො. ‘‘ඡන්දො කාමො රාගො කාමො’’තිආදීසු (විභ. 564; මහානි. 1; චූළනි. 8 අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස) ඡන්දරාගෙ. ‘‘කිලෙසකාමො කාමුපාදාන’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 1219; මහානි. 2) සබ්බස්මිං ලොභෙ. ‘‘අත්තකාමපාරිචරියාය වණ්ණං භාසෙය්‍යා’’තිආදීසු (පාරා. 291) ගාමධම්මෙ. ‘‘සන්තෙත්ථ තයො කුලපුත්තා අත්තකාමරූපා විහරන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.325; මහාව. 466) හිතච්ඡන්දෙ. ‘‘අත්තාධීනො අපරාධීනො භුජිස්සො යෙනකාමංගමො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.221; ම. නි. 1.426) සෙරිභාවෙ. ඉධාපි සෙරිභාවෙ එව දට්ඨබ්බො, තස්මා යෙනකාමන්ති යථාරුචි, දෙවතාය ඉච්ඡානුරූපන්ති අත්ථො.

අලඞ්කතෙති අලඞ්කතගත්තෙ, නානාවිධරංසිජාලසමුජ්ජලවිවිධරතනවිජ්ජොතිතෙහි හත්ථූපගපාදූපගාදිභෙදෙහි සට්ඨිසකටභාරපරිමාණෙහි දිබ්බාලඞ්කාරෙහි විභූසිතසරීරෙති අත්ථො. සම්බොධනෙ චෙතං එකවචනං. මල්‍යධරෙති කප්පරුක්ඛපාරිච්ඡත්තකසන්තානකලතාදිසම්භවෙහි, සුවිසුද්ධචාමීකරවිවිධරතනමයපත්තකිඤ්ජක්ඛකෙසරෙහි, සමන්තතො විජ්ජොතමානවිප්ඵුරන්තකිරණනිකරරුචිරෙහි දිබ්බකුසුමෙහි සුමණ්ඩිතකෙසහත්ථාදිතාය මාලාභාරිනී. සුවත්ථෙති කප්පලතානිබ්බත්තානං, නානාවිරාගවණ්ණවිසෙසානං සුපරිසුද්ධභාසුරප්පභානං නිවාසනුත්තරියපටිච්ඡදාදීනං දිබ්බවත්ථානං වසෙන සුන්දරවත්ථෙ. ඔභාසසීති විජ්ජොතසි. විජ්ජුරිවාති විජ්ජුලතා විය. අබ්භකූටන්ති වලාහකසිඛරෙ. භුම්මත්ථෙ හි එතං උපයොගවචනං. ඔභාසසීති වා අන්තොගධහෙතුඅත්ථවචනං, ඔභාසෙසීති අත්ථො. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘අබ්භකූට’’න්ති උපයොගත්ථෙ එව උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං.

අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යථා නාම සඤ්ඣාපභානුරඤ්ජිතං රත්තවලාහකසිඛරං පකතියාපි ඔභාසමානං සමන්තතො විජ්ජොතමානා විජ්ජුලතා නිච්ඡරන්තී විසෙසතො ඔභාසෙති, එවමෙවං සුපරිසුද්ධතපනීයමයං නානාරතනසමුජ්ජලං පකතිපභස්සරං ඉමං විමානං ත්වං සබ්බාලඞ්කාරෙහි විභූසිතා සබ්බසො විජ්ජොතයන්තීහි අත්තනො සරීරප්පභාහි වත්ථාභරණොභාසෙහි ච විසෙසතො ඔභාසෙසීති.

එත්ථ හි ‘‘පීඨ’’න්ති නිදස්සෙතබ්බවචනමෙතං, ‘‘අබ්භකූට’’න්ති නිදස්සනවචනං. තථා ‘‘තෙ’’ති නිදස්සෙතබ්බවචනං. තඤ්හි ‘‘පීඨ’’න්ති ඉදං අපෙක්ඛිත්වා සාමිවචනෙන වුත්තම්පි ‘‘අලඞ්කතෙ මල්‍යධරෙ සුවත්ථෙ ඔභාසසී’’ති ඉමානි පදානි අපෙක්ඛිත්වා පච්චත්තවසෙන පරිණමති, තස්මා ‘‘ත්ව’’න්ති වුත්තං හොති. ‘‘විජ්ජුරිවා’’ති නිදස්සනවචනං. ‘‘ඔභාසසී’’ති ඉදං ද්වින්නම්පි උපමෙය්‍යුපමානානං සම්බන්ධදස්සනං. ‘‘ඔභාසසී’’ති හි ඉදං ‘‘ත්ව’’න්ති පදං අපෙක්ඛිත්වා මජ්ඣිමපුරිසවසෙන වුත්තං, ‘‘පීඨ’’න්ති ඉදං අපෙක්ඛිත්වා පඨමපුරිසවසෙන පරිණමති. ච-සද්දො චෙත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො දට්ඨබ්බො. ‘‘ගච්ඡති යෙනකාමං ඔභාසසී’’ති ච ‘‘විජ්ජුලතොභාසිතං අබ්භකූටං වියා’’ති පච්චත්තවසෙන චෙතං උපයොගවචනං පරිණමති. තථා ‘‘පීඨ’’න්ති විසෙසිතබ්බවචනමෙතං, ‘‘තෙ සොවණ්ණමයං උළාර’’න්තිආදි තස්ස විසෙසනං.

නනු ච ‘‘සොවණ්ණමය’’න්ති වත්වා සුවණ්ණස්ස අග්ගලොහතාය සෙට්ඨභාවතො දිබ්බස්ස ච ඉධාධිප්පෙතත්තා ‘‘උළාර’’න්ති න වත්තබ්බන්ති? න, කිඤ්චි විසෙසසබ්භාවතො. යථෙව හි මනුස්සපරිභොගසුවණ්ණවිකතිතො රසවිද්ධං සෙට්ඨං සුවිසුද්ධං, තතො ආකරුප්පන්නං, තතො යංකිඤ්චි දිබ්බං සෙට්ඨං, එවං දිබ්බසුවණ්ණෙපි චාමීකරං, චාමීකරතො සාතකුම්භං, සාතකුම්භතො ජම්බුනදං, ජම්බුනදතො සිඞ්ගීසුවණ්ණං. තඤ්හි සබ්බසෙට්ඨං. තෙනාහ සක්කො දෙවානමින්දො –

‘‘මුත්තො මුත්තෙහි සහ පුරාණජටිලෙහි, විප්පමුත්තො විප්පමුත්තෙහි;

සිඞ්ගීනික්ඛසවණ්ණො, රාජගහං පාවිසි භගවා’’ති. (මහාව. 58);

තස්මා ‘‘සොවණ්ණමය’’න්ති වත්වාපි ‘‘උළාර’’න්ති වුත්තං. අථ වා ‘‘උළාර’’න්ති ඉදං න තස්ස සෙට්ඨපණීතභාවමෙව සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො මහන්තභාවම්පීති වුත්තොවායමත්ථො. එත්ථ ච ‘‘පීඨ’’න්තිආදි ඵලස්ස කම්මසරික්ඛතාදස්සනං. තත්ථාපි ‘‘සොවණ්ණමය’’න්ති ඉමිනා තස්ස විමානස්ස වත්ථුසම්පදං දස්සෙති, ‘‘උළාර’’න්ති ඉමිනා සොභාතිසයසම්පදං, ‘‘මනොජව’’න්ති ඉමිනා ගමනසම්පදං. ‘‘ගච්ඡති යෙනකාම’’න්ති ඉමිනා සීඝජවතාය පීඨසම්පත්තිභාවසම්පදං දස්සෙති.

අථ වා ‘‘සොවණ්ණමය’’න්ති ඉමිනා තස්ස පණීතභාවං දස්සෙති, ‘‘උළාර’’න්ති ඉමිනා වෙපුල්ලමහත්තං. ‘‘මනොජව’’න්ති ඉමිනා ආනුභාවමහත්තං. ‘‘ගච්ඡති යෙනකාම’’න්ති ඉමිනා විහාරසුඛත්තං දස්සෙති. ‘‘සොවණ්ණමය’’න්ති වා ඉමිනා තස්ස අභිරූපතං වණ්ණපොක්ඛරතඤ්ච දස්සෙති, ‘‘උළාර’’න්ති ඉමිනා දස්සනීයතං පාසාදිකතඤ්ච දස්සෙති, ‘‘මනොජව’’න්ති ඉමිනා සීඝසම්පදං, ‘‘ගච්ඡති යෙනකාම’’න්ති ඉමිනා කත්ථචි අප්පටිහතචාරතං දස්සෙති.

අථ වා තං විමානං යස්ස පුඤ්ඤකම්මස්ස නිස්සන්දඵලං, තස්ස අලොභනිස්සන්දතාය සොවණ්ණමයං, අදොසනිස්සන්දතාය උළාරං, අමොහනිස්සන්දතාය මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං. තථා තස්ස කම්මස්ස සද්ධානිස්සන්දභාවෙන සොවණ්ණමයං, පඤ්ඤානිස්සන්දභාවෙන උළාරං, වීරියනිස්සන්දභාවෙන මනොජවං, සමාධිනිස්සන්දභාවෙන ගච්ඡති යෙනකාමං. සද්ධාසමාධිනිස්සන්දභාවෙන වා සොවණ්ණමයං, සමාධිපඤ්ඤානිස්සන්දභාවෙන උළාරං, සමාධිවීරියනිස්සන්දභාවෙන මනොජවං, සමාධිසතිනිස්සන්දභාවෙන ගච්ඡති යෙනකාමන්ති වෙදිතබ්බං.

තත්ථ යථා ‘‘පීඨ’’න්තිආදි විමානසම්පත්තිදස්සනවසෙන තස්සා දෙවතාය පුඤ්ඤඵලවිභවසම්පත්තිකිත්තනං, එවං ‘‘අලඞ්කතෙ’’තිආදි අත්තභාවසම්පත්තිදස්සනවසෙන පුඤ්ඤඵලවිභවසම්පත්තිකිත්තනං. යථා හි සුසික්ඛිතසිප්පාචරියවිරචිතොපි රත්තසුවණ්ණාලඞ්කාරො විවිධරංසිජාලසමුජ්ජලමණිරතනඛචිතො එව සොභති, න කෙවලො, එවං සබ්බඞ්ගසම්පන්නො චතුරස්සසොභනොපි අත්තභාවො සුමණ්ඩිතපසාධිතොව සොභති, න කෙවලො. තෙනස්සා ‘‘අලඞ්කතෙ’’තිආදිනා ආහරිමං සොභාවිසෙසං දස්සෙති, ‘‘ඔභාසසී’’ති ඉමිනා අනාහරිමං. තථා පුරිමෙන වත්තමානපච්චයනිමිත්තං සොභාතිසයං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන අතීතපච්චයනිමිත්තං. පුරිමෙන වා තස්සා උපභොගවත්ථුසම්පදං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන උපභුඤ්ජනකවත්ථුසම්පදං.

එත්ථාහ ‘‘කිං පන තං විමානං යුත්තවාහං, උදාහු අයුත්තවාහ’’න්ති? යදිපි දෙවලොකෙ රථවිමානානි යුත්තවාහානිපි හොන්ති ‘‘සහස්සයුත්තං ආජඤ්ඤරථ’’න්ති (සං. නි. 1.264) ආදිවචනතො, තෙ පන දෙවපුත්තා එව කිච්චකරණකාලෙ වාහරූපෙන අත්තානං දස්සෙන්ති යථා එරාවණො දෙවපුත්තො කීළනකාලෙ හත්ථිරූපෙන. ඉදං පන අඤ්ඤඤ්ච එදිසං අයුත්තවාහං දට්ඨබ්බං.

යදි එවං කිං තස්ස විමානස්ස අබ්භන්තරා වායොධාතු ගමනෙ විසෙසපච්චයො, උදාහු බාහිරාති? අබ්භන්තරාති ගහෙතබ්බං. යථා හි චන්දවිමානසූරියවිමානාදීනං දෙසන්තරගමනෙ තදුපජීවීනං සත්තානං සාධාරණකම්මනිබ්බත්තං අතිවිය සීඝජවං මහන්තං වායුමණ්ඩලං තානි පෙලෙන්තං පවත්තෙති, න එවං තං පෙලෙත්වා පවත්තෙන්තී බාහිරා වායොධාතු අත්ථි. යථා ච පන චක්කරතනං අන්තොසමුට්ඨිතාය වායොධාතුයා වසෙන පවත්තති. න හි තස්ස චන්දවිමානාදීනං විය බාහිරා වායොධාතු පෙලෙත්වා පවත්තිකා අත්ථි රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චිත්තවසෙන ‘‘පවත්තතු භවං චක්කරතන’’න්තිආදිවචනසමනනන්තරමෙව පවත්තනතො, එවං තස්සා දෙවතාය චිත්තවසෙන අත්තසන්නිස්සිතාය වායොධාතුයා ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාම’’න්ති.

2. එවං පඨමගාථාය තස්සා දෙවතාය පුඤ්ඤඵලසම්පත්තිං කිත්තෙත්වා ඉදානි තස්සා කාරණභූතං පුඤ්ඤසම්පදං විභාවෙතුං ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො’’තිආදි ගාථාද්වයං වුත්තං. තත්ථ කෙනාති කිං-සද්දො ‘‘කිං රාජා යො ලොකං න රක්ඛති, කිං නු ඛො නාම තුම්හෙ මං වත්තබ්බං මඤ්ඤථා’’තිආදීසු (පාරා. 424) ගරහණෙ ආගතො. ‘‘යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.244; සං. නි. 3.59) අනියමෙ. ‘‘කිං සූධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්තිආදීසු (සු. නි. 183; සං. නි. 1.73) පුච්ඡායං. ඉධාපි පුච්ඡායමෙව දට්ඨබ්බො. ‘‘කෙනා’’ති ච හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං, කෙන හෙතුනාති අත්ථො. තෙති තව. එතාදිසොති එදිසො, එතරහි යථාදිස්සමානොති අත්ථො. වණ්ණොති වණ්ණ-සද්දො ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ, ගහපති, ඉමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.77) ගුණෙ ආගතො. ‘‘අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස වණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.4) ථුතියං. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.234; ජා. 1.6.116) කාරණෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු (පාරා. 602) පමාණෙ. ‘‘චත්තාරොමෙ, භො ගොතම, වණ්ණා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.115; ම. නි. 2.379-380) ජාතියං. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු සණ්ඨානෙ. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා, සුසුක්කදාඨොසි වීරියවා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553) ඡවිවණ්ණෙ. ඉධාපි ඡවිවණ්ණෙ එව දට්ඨබ්බො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – කෙන කීදිසෙන පුඤ්ඤවිසෙසෙන හෙතුභූතෙන දෙවතෙ, තව එතාදිසො එවංවිධො ද්වාදසයොජනානි ඵරණකප්පභො සරීරවණ්ණො ජාතොති?

කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣතීති කෙන පුඤ්ඤාතිසයෙන තෙ ඉධ ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදානි තයි ලබ්භමානං උළාරං සුචරිතඵලං ඉජ්ඣති නිප්ඵජ්ජති. උප්පජ්ජන්තීති නිබ්බත්තන්ති, අවිච්ඡෙදවසෙන උපරූපරි වත්තන්තීති අත්ථො. භොගාති පරිභුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගා’’ති ලද්ධනාමා වත්ථාභරණාදිවිත්තූපකරණවිසෙසා. යෙති සාමඤ්ඤෙන අනියමනිද්දෙසො, කෙචීති පකාරභෙදං ආමසිත්වා අනියමනිද්දෙසො, උභයෙනාපි පණීතපණීතතරාදිභෙදෙ තත්ථ ලබ්භමානෙ තාදිසෙ භොගෙ අනවසෙසතො බ්‍යාපෙත්වා සඞ්ගණ්හාති. අනවසෙසබ්‍යාපකො හි අයං නිද්දෙසො යථා ‘‘යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා’’ති. මනසො පියාති මනසා පියායිතබ්බා, මනාපියාති අත්ථො.

එත්ථ ච ‘‘එතාදිසො වණ්ණො’’ති ඉමිනා හෙට්ඨා වුත්තවිසෙසා තස්සා දෙවතාය අත්තභාවපරියාපන්නා වණ්ණසම්පදා දස්සිතා. ‘‘භොගා’’ති ඉමිනා උපභොගපරිභොගවත්ථුභූතා දිබ්බරූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බභෙදා කාමගුණසම්පදා. ‘‘මනසො පියා’’ති ඉමිනා තෙසං රූපාදීනං ඉට්ඨකන්තමනාපතා. ‘‘ඉධ මිජ්ඣතී’’ති ඉමිනා පන දිබ්බආයුවණ්ණයසසුඛආධිපතෙය්‍යසම්පදා දස්සිතා. ‘‘යෙ කෙචි මනසො පියා’’ති ඉමිනා යානි ‘‘සො අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිග්ගණ්හාති දිබ්බෙන ආයුනා දිබ්බෙන වණ්ණෙන දිබ්බෙන සුඛෙන දිබ්බෙන යසෙන දිබ්බෙන ආධිපතෙය්‍යෙන දිබ්බෙහි රූපෙහි දිබ්බෙහි සද්දෙහි දිබ්බෙහි ගන්ධෙහි දිබ්බෙහි රසෙහි දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’ති (සං. නි. 4.341) සුත්තෙ ආගතානි දස ඨානානි. තෙසං ඉධ අනවසෙසතො සඞ්ගහො දස්සිතොති වෙදිතබ්බො.

3. පුච්ඡාමීති පඤ්හං කරොමි, ඤාතුමිච්ඡාමීති අත්ථො. කාමඤ්චෙතං ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති. කිමකාසි පුඤ්ඤං, කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා’’ති ච කිං-සද්දග්ගහණෙනෙව අත්ථන්තරස්ස අසම්භවතො පුච්ඡාවසෙන ගාථාත්තයං වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. පුච්ඡාවිසෙසභාවඤාපනත්ථං පන ‘‘පුච්ඡාමී’’ති වුත්තං. අයඤ්හි පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනා තාව න හොති එදිසස්ස අත්ථස්ස මහාථෙරස්ස අදිට්ඨභාවාභාවතො, විමතිච්ඡෙදනාපි න හොති සබ්බසො සමුග්ඝාතිතසංසයත්තා, අනුමතිපුච්ඡාපි න හොති ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි රාජඤ්ඤා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.413) විය අනුමතිගහණාකාරෙන අප්පවත්තත්තා, කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාපි න හොති තස්සා දෙවතාය කථෙතුකම්‍යතාවසෙන ථෙරෙන අපුච්ඡිතත්තා. විසෙසෙන පන දිට්ඨසංසන්දනාති වෙදිතබ්බා. ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා අට්ඨුප්පත්තිකථායං ‘‘ථෙරො කිඤ්චාපී’’තිආදිනා විභාවිතො එව. තන්ති ත්වං. තයිදං පුබ්බාපරාපෙක්ඛං, පුබ්බාපෙක්ඛතාය උපයොගෙකවචනං, පරාපෙක්ඛතාය පන පච්චත්තෙකවචනං දට්ඨබ්බං.

දෙවීති එත්ථ දෙව-සද්දො ‘‘ඉමානි තෙ දෙව චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසවතීරාජධානිපමුඛානි, එත්ථ, දෙව, ඡන්දං කරොහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛ’’න්ති ච ආදීසු (දී. නි. 2.266) සම්මුතිදෙවවසෙන ආගතො, ‘‘තස්ස දෙවාතිදෙවස්ස, සාසනං සබ්බදස්සිනො’’තිආදීසු විසුද්ධිදෙවවසෙන. විසුද්ධිදෙවානඤ්හි භගවතො අතිදෙවභාවෙ වුත්තෙ ඉතරෙසං වුත්තො එව හොතීති. ‘‘චාතුමහාරාජිකා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.337) උපපත්තිදෙවවසෙන. ඉධාපි උපපත්තිදෙවවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. පදත්ථතො පන – දිබ්බති අත්තනො පුඤ්ඤිද්ධියා කීළති ලළති පඤ්චහි කාමගුණෙහි රමති, අථ වා හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ජොතති ඔභාසති, ආකාසෙන විමානෙන ච ගච්ඡතීති දෙවී. ‘‘ත්වං දෙවී’’ති සම්බොධනෙ චෙතං එකවචනං. මහානුභාවෙති උළාරප්පභාවෙ, සො පනස්සානුභාවො හෙට්ඨා ද්වීහි ගාථාහි දස්සිතොයෙව.

මනුස්සභූතාති එත්ථ මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සා, සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණවසෙන උපචිතමානසා උක්කට්ඨගුණචිත්තා. කෙ පන තෙ? ජම්බුදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා. තෙනාහ භගවා –

‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ. කතමෙහි තීහි? සූරා, සතිමන්තො, ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති (අ. නි. 9.21).

තථා හි බුද්ධා භගවන්තො පච්චෙකබුද්ධා අග්ගසාවකා මහාසාවකා චක්කවත්තිනො අඤ්ඤෙ ච මහානුභාවා සත්තා එත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති. තෙහි සමානරූපාදිතාය පන සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි ‘‘මනුස්සා’’ත්වෙව පඤ්ඤායිංසූති එකෙ.

අපරෙ පන භණන්ති – ලොභාදීහි අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සා. යෙ හි සත්තා මනුස්සජාතිකා, තෙසු විසෙසතො ලොභාදයො අලොභාදයො ච උස්සන්නා, තෙ ලොභාදිඋස්සන්නතාය අපායමග්ගං, අලොභාදිඋස්සන්නතාය සුගතිමග්ගං නිබ්බානගාමිමග්ගඤ්ච පූරෙන්ති, තස්මා ලොභාදීහි අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සන්නතාය පරිත්තදීපවාසීහි සද්ධිං චතුමහාදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා ‘‘මනුස්සා’’ති වුච්චන්තීති.

ලොකියා පන ‘‘මනුනො අපච්චභාවෙන මනුස්සා’’ති වදන්ති. මනු නාම පඨමකප්පිකො ලොකමරියාදාය ආදිභූතො හිතාහිතවිධායකො සත්තානං පිතුට්ඨානියො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතො’’ති වුච්චති. පච්චක්ඛතො පරම්පරාය ච තස්ස ඔවාදානුසාසනියං ඨිතා සත්තා පුත්තසදිසතාය ‘‘මනුස්සා’’ති වුච්චන්ති. තතො එව හි තෙ මාණවා ‘‘මනුජා’’ති ච වොහරීයන්ති. මනුස්සෙසු භූතා ජාතා, මනුස්සභාවං වා පත්තාති මනුස්සභූතා.

කිමකාසි පුඤ්ඤන්ති කිං දානසීලාදිප්පභෙදෙසු කීදිසං පුජ්ජභාවඵලනිබ්බත්තනතො, යත්ථ සයං උප්පන්නං, තං සන්තානං පුනාති විසොධෙතීති ච ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති ලද්ධනාමං සුචරිතං කුසලකම්මං අකාසි, උපචිනි නිබ්බත්තෙසීති අත්ථො. ජලිතානුභාවාති සබ්බසො විජ්ජොතමානපුඤ්ඤිද්ධිකා.

කස්මා පනෙත්ථ ‘‘මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං, කිං අඤ්ඤාසු ගතීසු පුඤ්ඤකිරියා නත්ථීති? නො නත්ථි. යස්මා නිරයෙපි නාම කාමාවචරකුසලචිත්තපවත්ති කදාචි ලබ්භතෙව, කිමඞ්ගං පනඤ්ඤත්ථ, නනු අවොචුම්හා ‘‘දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා’’ති. තස්මා මහාථෙරො මනුස්සත්තභාවෙ ඨත්වා පුඤ්ඤකම්මං කත්වා උප්පන්නං තං දිස්වා භූතත්ථවසෙන පුච්ඡන්තො ‘‘මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤ’’න්ති අවොච.

අථ වා අඤ්ඤාසු ගතීසු එකන්තසුඛතාය එකන්තදුක්ඛතාය දුක්ඛබහුලතාය ච පුඤ්ඤකිරියාය ඔකාසො න සුලභරූපො සප්පුරිසූපනිස්සයාදිපච්චයසමවායස්ස සුදුල්ලභභාවතො. කදාචි උප්පජ්ජමානොපි යථාවුත්තකාරණෙන උළාරො විපුලො න ච හොති, මනුස්සගතියං පන සුඛබහුලතාය පුඤ්ඤකිරියාය ඔකාසො සුලභරූපො සප්පුරිසූපනිස්සයාදිපච්චයසමවායස්ස යෙභුය්‍යෙන සුලභභාවතො. යඤ්ච තත්ථ දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තම්පි විසෙසතො පුඤ්ඤකිරියාය උපනිස්සයො හොති. දුක්ඛූපනිස්සයා හි සද්ධාති. යථා හි අයොඝනෙන සත්ථකෙ නිප්ඵාදියමානෙ තස්ස එකන්තතො න අග්ගිම්හි තාපනං උදකෙන වා තෙමනං ඡෙදනකිරියාසමත්ථතාය විසෙසපච්චයො, තාපෙත්වා පන පමාණයොගතො උදකතෙමනං තස්සා විසෙසපච්චයො, එවමෙව සත්තසන්තානස්ස එකන්තදුක්ඛසමඞ්ගිතා දුක්ඛබහුලතා එකන්තසුඛසමඞ්ගිතා ච පුඤ්ඤකිරියාය න විසෙසපච්චයො හොති. සති පන දුක්ඛසන්තාපනෙ පමාණයොගතො සුඛූපබ්‍රූහනෙ ච ලද්ධූපනිස්සයා පුඤ්ඤකිරියා උප්පජ්ජති, උප්පජ්ජමානා ච මහාජුතිකා මහාවිප්ඵාරා පටිපක්ඛඡෙදනසමත්ථා ච හොති, තස්මා මනුස්සභාවො පුඤ්ඤකිරියාය විසෙසපච්චයො. තෙන වුත්තං ‘‘මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤ’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

4. එවං පන ථෙරෙන පුච්ඡිතා සා දෙවතා පඤ්හං විස්සජ්ජෙසි. තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සා දෙවතා අත්තමනා’’ති ගාථා වුත්තා. කෙන පනායං ගාථා වුත්තා? ධම්මසඞ්ගාහකෙහි. තත්ථ සාති යා පුබ්බෙ ‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ’’ති වුත්තා, සා. දෙවතාති දෙවපුත්තොපි බ්‍රහ්මාපි දෙවධීතාපි වුච්චති. ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා අභික්කන්තාය රත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.1; ඛු. පා. 5.1) හි දෙවපුත්තො ‘‘දෙවතා’’ති වුත්තො දෙවොයෙව දෙවතාති කත්වා. තථා ‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා, බ්‍රහ්මවිමානා අභිනික්ඛමිත්වා’’තිආදීසු බ්‍රහ්මානො.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා’’ති. (වි. ව. 75) –

ආදීසු දෙවධීතා. ඉධාපි දෙවධීතා එව දට්ඨබ්බා. අත්තමනාති තුට්ඨමනා පීතිසොමනස්සෙහි ගහිතමනා. පීතිසොමනස්සසහගතඤ්හි චිත්තං දොමනස්සස්ස අනොකාසතො තෙහි තං සකං කත්වා ගහිතං විය හොති. අත්තමනාති වා සකමනා. අනවජ්ජපීතිසොමනස්සසම්පයුත්තඤ්හි චිත්තං සම්පති ආයතිඤ්ච තංසමඞ්ගිනො හිතසුඛාවහතො ‘‘සක’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති, න ඉතරං.

මොග්ගල්ලානෙනාති මොග්ගල්ලානගොත්තස්ස බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තභාවතො සො මහාථෙරො ගොත්තවසෙන ‘‘මොග්ගල්ලානො’’ති පඤ්ඤාතො, තෙන මොග්ගල්ලානෙන. පුච්ඡිතාති දිට්ඨසංසන්දනවසෙන පුච්ඡිතා, අත්තමනා සා දෙවතා පඤ්හං බ්‍යාකාසීති යොජනා. අත්තමනතා චස්සා ‘‘තම්පි නාම පරිත්තකම්පි කම්මං එවං මහතියා දිබ්බසම්පත්තියා කාරණං අහොසී’’ති පුබ්බෙපි සා අත්තනො පුඤ්ඤඵලං පටිච්ච අන්තරන්තරා සොමනස්සං පටිසංවෙදෙති, ඉදානි පන ‘‘අඤ්ඤතරස්ස ථෙරස්ස කතොපි නාම කාරො එවං උළාරඵලො, අයං පන බුද්ධානං අග්ගසාවකො උළාරගුණො මහානුභාවො, ඉමම්පි පස්සිතුං නිපච්චකාරඤ්ච කාතුං ලභාමි, මම පුඤ්ඤඵලපටිසංයුත්තමෙව ච පුච්ඡං කරොතී’’ති ද්වීහි කාරණෙහි උප්පන්නා. එවං සඤ්ජාතබලවපීතිසොමනස්සා සා ථෙරස්ස වචනං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා පඤ්හං පුට්ඨා බ්‍යාකාසි.

පඤ්හන්ති ඤාතුං ඉච්ඡිතං තං අත්ථං වියාකාසි කථෙසි විස්සජ්ජෙසි. කථං පන බ්‍යාකාසි? පුට්ඨාති පුට්ඨාකාරතො, පුච්ඡිතාකාරෙනෙවාති අත්ථො. එත්ථ හි ‘‘පුච්ඡිතා’’ති වත්වා පුන ‘‘පුට්ඨා’’ති වචනං විසෙසත්ථනියමනං දට්ඨබ්බං. සිද්ධෙ හි සති ආරම්භො විසෙසත්ථඤාපකොව හොති. කො පනෙසො විසෙසත්ථො? බ්‍යාකරණස්ස පුච්ඡානුරූපතා. යඤ්හි කම්මඵලං දස්සෙත්වා තස්ස කාරණභූතං කම්මං පුච්ඡිතං, තදුභයස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපභාවවිභාවනා. යෙන ච ආකාරෙන පුච්ඡා පවත්තා අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච, තදාකාරස්ස බ්‍යාකරණස්ස පුච්ඡානුරූපතා, තථා චෙව විස්සජ්ජනං පවත්තං. ඉති ඉමස්ස විසෙසස්ස ඤාපනත්ථං ‘‘පුච්ඡිතා’’ති වත්වා පුන ‘‘පුට්ඨා’’ති වුත්තං.

‘‘පුච්ඡිතා’’ති වා තාය දෙවතාය විසෙසනමුඛෙන පුට්ඨභාවස්ස පඤ්හබ්‍යාකරණස්ස ච කාරණකිත්තනං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො’’තිආදිනා ථෙරෙන පුච්ඡීයතීති පුච්ඡා, තාය දෙවතාය කතකම්මං, තස්සා පුච්ඡාය කාරිතා ආචික්ඛිතා වාති සා දෙවතා ‘‘පුච්ඡිතා’’ති වුත්තා. යස්මා පුච්ඡිතා පුච්ඡියමානස්ස කම්මස්ස කාරිතා, තස්මා පඤ්හං පුට්ඨා. යස්මා ච පුච්ඡිතා පුච්ඡියමානස්ස කම්මස්ස ආචික්ඛනසභාවා, තස්මා පඤ්හං බ්‍යාකාසීති. යස්ස කම්මස්සිදං ඵලන්ති ඉදං ‘‘පඤ්හ’’න්ති වුත්තස්ස අත්ථස්ස සරූපදස්සනං. අයං චෙත්ථ අත්ථො – ඉදං පුච්ඡන්තස්ස පුච්ඡියමානාය ච පච්චක්ඛභූතං අනන්තරං වුත්තප්පකාරං පුඤ්ඤඵලං, යස්ස කම්මස්ස තං ඤාතුං ඉච්ඡිතත්තා පඤ්හන්ති වුත්තං පුඤ්ඤකම්මං බ්‍යාකාසීති.

5. අහං මනුස්සෙසූතිආදි පඤ්හස්ස බ්‍යාකරණාකාරො. තත්ථ අහන්ති දෙවතා අත්තානං නිද්දිසති. ‘‘මනුස්සෙසූ’’ති වත්වා පුන ‘‘මනුස්සභූතා’’ති වචනං තදා අත්තනි මනුස්සගුණානං විජ්ජමානතාදස්සනත්ථං. යො හි මනුස්සජාතිකොව සමානො පාණාතිපාතාදිං අකත්තබ්බං කත්වා දණ්ඩාරහො තත්ථ තත්ථ රාජාදිතො හත්ථච්ඡෙදාදිකම්මකාරණං පාපුණන්තො මහාදුක්ඛං අනුභවති, අයං මනුස්සනෙරයිකො නාම. අපරො මනුස්සජාතිකොව සමානො පුබ්බෙකතකම්මුනා ඝාසච්ඡාදනම්පි න ලභති, ඛුප්පිපාසාභිභූතො දුක්ඛබහුලො කත්ථචි පතිට්ඨං අලභමානො විචරති, අයං මනුස්සපෙතො නාම. අපරො මනුස්සජාතිකොව සමානො පරාධීනවුත්ති පරෙසං භාරං වහන්තො භින්නමරියාදො වා අනාචාරං ආචරිත්වා පරෙහි සන්තජ්ජිතො මරණභයභීතො ගහනනිස්සිතො දුක්ඛබහුලො විචරති හිතාහිතං අජානන්තො නිද්දාජිඝච්ඡාදුක්ඛවිනොදනාදිපරො, අයං මනුස්සතිරච්ඡානො නාම. යො පන අත්තනො හිතාහිතං ජානන්තො කම්මඵලං සද්දහන්තො හිරොත්තප්පසම්පන්නො දයාපන්නො සබ්බසත්තෙසු සංවෙගබහුලො අකුසලකම්මපථෙ පරිවජ්ජෙන්තො කුසලකම්මපථෙ සමාචරන්තො පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි පරිපූරෙති, අයං මනුස්සධම්මෙ පතිට්ඨිතො පරමත්ථතො මනුස්සො නාම. අයම්පි තාදිසා අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා’’ති. මනුස්සෙ සත්තනිකායෙ මනුස්සභාවං පත්තා මනුස්සධම්මඤ්ච අප්පහාය ඨිතාති අත්ථො.

අබ්භාගතානන්ති අභිආගතානං, සම්පත්තආගන්තුකානන්ති අත්ථො. දුවිධා හි ආගන්තුකා අතිථි අබ්භාගතොති. තෙසු කතපරිචයො ආගන්තුකො අතිථි, අකතපරිචයො අබ්භාගතො. කතපරිචයො අකතපරිචයොපි වා පුරෙතරං ආගතො අතිථි, භොජනවෙලායං උපට්ඨිතො සම්පති ආගතො අබ්භාගතො. නිමන්තිතො වා භත්තෙන අතිථි, අනිමන්තිතො අබ්භාගතො. අයං පන අකතපරිචයො අනිමන්තිතො සම්පති ආගතො ච, තං සන්ධායාහ ‘‘අබ්භාගතාන’’න්ති, ගරුකාරෙන පනෙත්ථ බහුවචනං වුත්තං. ආසති නිසීදති එත්ථාති ආසනං. යංකිඤ්චි නිසීදනයොග්ගං, ඉධ පන පීඨං අධිප්පෙතං, තස්ස ච අප්පකත්තා අනුළාරත්තා ච ‘‘ආසනක’’න්ති ආහ. අදාසින්ති ‘‘ඉදමස්ස ථෙරස්ස දින්නං මය්හං මහප්ඵලං භවිස්සති මහානිසංස’’න්ති සඤ්ජාතසොමනස්සා කම්මං කම්මඵලඤ්ච සද්දහිත්වා තස්ස ථෙරස්ස පරිභොගත්ථාය අදාසිං, නිරපෙක්ඛපරිච්චාගවසෙන පරිච්චජින්ති අත්ථො.

අභිවාදයින්ති අභිවාදනමකාසිං, පඤ්චපතිට්ඨිතෙන දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලෙ වන්දින්ති අන්තො. වන්දමානා හි තං තායෙව වන්දනකිරියාය වන්දියමානං ‘‘සුඛිනී හොහි, අරොගා හොහී’’තිආදිනා ආසිවාදං අත්ථතො වදාපෙසි නාම. අඤ්ජලිකං අකාසින්ති දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං සිරසි පග්ගණ්හන්තී ගුණවිසිට්ඨානං අපචායනං අකාසින්ති අත්ථො. යථානුභාවන්ති යථාබලං, තදා මම විජ්ජමානවිභවානුරූපන්ති අත්ථො. අදාසි දානන්ති අන්නපානාදිදෙය්‍යධම්මපරිච්චාගෙන දක්ඛිණෙය්‍යං භොජෙන්තී දානමයං පුඤ්ඤං පසවිං.

එත්ථ ච ‘‘අහ’’න්ති ඉදං කම්මස්ස ඵලස්ස ච එකසන්තතිපතිතතාදස්සනෙන සම්බන්ධභාවදස්සනං, ‘‘මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා’’ති ඉදං තස්සා පුඤ්ඤකිරියාය අධිට්ඨානභූතසන්තානවිසෙසදස්සනං, ‘‘අබ්භාගතාන’’න්ති ඉදං චිත්තසම්පත්තිදස්සනඤ්චෙව ඛෙත්තසම්පත්තිදස්සනඤ්ච දානස්ස විය පටිග්ගහණස්ස ච කිඤ්චි අනපෙක්ඛිත්වා පවත්තිතභාවදීපනතො. ‘‘ආසනකං අදාසිං යථානුභාවඤ්ච අදාසි දාන’’න්ති ඉදං භොගසාරදානදස්සනං, ‘‘අභිවාදයිං අඤ්ජලිකං අකාසි’’න්ති ඉදං කායසාරදානදස්සනං.

6. තෙනාති තෙන යථාවුත්තෙන පුඤ්ඤෙන හෙතුභූතෙන. මෙති අයං මෙ-සද්දො ‘‘කිච්ඡෙන මෙ අධිගතං, හලං දානි පකාසිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.65; ම. නි. 1.281; සං. නි. 1.172) කරණෙ ආගතො, මයාති අත්ථො. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 3.182; අ. නි. 4.257) සම්පදානෙ, මය්හන්ති අත්ථො. ‘‘පුබ්බෙව මෙ, භික්ඛවෙ, සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.206; සං. නි. 4.14; අ. නි. 3.104) සාමිඅත්ථෙ ආගතො, ඉධාපි සාමිඅත්ථෙ එව, මමාති අත්ථො. ස්වායං මෙ-සද්දො තෙන මෙ පුඤ්ඤෙනාති ච මෙ එතාදිසොති ච උභයත්ථ සම්බන්ධිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

එවං තාය දෙවතාය පඤ්හෙ බ්‍යාකතෙ ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා සපරිවාරාය තස්සා දෙවතාය සාත්ථිකා අහොසි. ථෙරො තතො මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා සබ්බං තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. ගාථා එව පන සඞ්ගහං ආරුළ්හාති.

පඨමපීඨවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.