4. පඨමනානාතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා

54. චතුත්ථෙ නානාතිත්ථියසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකාති එත්ථ තරන්ති එතෙන සංසාරොඝන්ති තිත්ථං, නිබ්බානමග්ගො. ඉධ පන විපරීතවිපල්ලාසවසෙන දිට්ඨිගතිකෙහි තථා ගහිතදිට්ඨිදස්සනං ‘‘තිත්ථ’’න්ති අධිප්පෙතං. තස්මිං සස්සතාදිනානාකාරෙ තිත්ථෙ නියුත්තාති නානාතිත්ථියා, නග්ගනිගණ්ඨාදිසමණා චෙව කඨකලාපාදිබ්‍රාහ්මණා ච පොක්ඛරසාතාදිපරිබ්බාජකා ච සමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකා. නානාතිත්ථියා ච තෙ සමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකා චාති නානාතිත්ථියසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකා.

‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදිනා පස්සන්ති එතාය, සයං වා පස්සති, තථා දස්සනමත්තමෙව වාති දිට්ඨි, මිච්ඡාභිනිවෙසස්සෙතං අධිවචනං. සස්සතාදිවසෙන නානා අනෙකවිධා දිට්ඨියො එතෙසන්ති නානාදිට්ඨිකා. සස්සතාදිවසෙනෙව ඛමනං ඛන්ති, රොචනං රුචි, අත්ථතො ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදිනා (උදා. 55) පවත්තො චිත්තවිපල්ලාසො සඤ්ඤාවිපල්ලාසො ච. තථා නානා ඛන්තියො එතෙසන්ති නානාඛන්තිකා, නානා රුචියො එතෙසන්ති නානාරුචිකා. දිට්ඨිගතිකා හි පුබ්බභාගෙ තථා තථා චිත්තං රොචෙත්වා ඛමාපෙත්වා ච පච්ඡා ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසන්ති. අථ වා ‘‘අනිච්චං නිච්ච’’න්තිආදිනා තථා තථා දස්සනවසෙන දිට්ඨි, ඛමනවසෙන ඛන්ති, රුච්චනවසෙන රුචීති එවං තීහිපි පදෙහි දිට්ඨි එව වුත්තාති වෙදිතබ්බා. නානාදිට්ඨිනිස්සයනිස්සිතාති සස්සතාදිපරිකප්පවසෙන නානාවිධං දිට්ඨියා නිස්සයං වත්ථුං කාරණං, දිට්ඨිසඞ්ඛාතමෙව වා නිස්සයං නිස්සිතා අල්ලීනා උපගතා, තං අනිස්සජ්ජිත්වා ඨිතාති අත්ථො. දිට්ඨියොපි හි දිට්ඨිගතිකානං අභිනිවෙසාකාරානං නිස්සයා හොන්ති.

සන්තීති අත්ථි සංවිජ්ජන්ති උපලබ්භන්ති. එකෙති එකච්චෙ. සමණබ්‍රාහ්මණාති පබ්බජ්ජූපගමෙන සමණා, ජාතියා බ්‍රාහ්මණා, ලොකෙන වා සමණාති ච බ්‍රාහ්මණාති ච එවං ගහිතා. එවංවාදිනොති එවං ඉදානි වත්තබ්බාකාරෙන වදන්තීති එවංවාදිනො. එවං ඉදානි වත්තබ්බාකාරෙන පවත්තා දිට්ඨි එතෙසන්ති එවංදිට්ඨිනො. තත්ථ දුතියෙන දිට්ඨිගතිකානං මිච්ඡාභිනිවෙසො දස්සිතො, පඨමෙන තෙසං යථාභිනිවෙසං පරෙසං තත්ථ පතිට්ඨාපනවසෙන වොහාරො.

සස්සතො ලොකො, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති එත්ථ ලොකොති අත්තා. සො හි දිට්ඨිගතිකෙහි ලොකියන්ති එත්ථ පුඤ්ඤං පාපං තබ්බිපාකා, සයං වා කාරකාදිභාවෙන අභියුත්තෙහි ලොකියතීති ලොකොති අධිප්පෙතො. ස්වායං සස්සතො අමරො නිච්චො ධුවොති යදිදං අම්හාකං දස්සනං ඉදමෙව සච්චං අවිපරීතං, අඤ්ඤං පන අසස්සතොතිආදි පරෙසං දස්සනං මොඝං මිච්ඡාති අත්ථො. එතෙන චත්තාරොපි සස්සතවාදා දස්සිතා හොන්ති. අසස්සතොති න සස්සතො, අනිච්චො අධුවො චවනධම්මොති අත්ථො. ‘‘අසස්සතො’’ති සස්සතභාවප්පටික්ඛෙපෙනෙව උච්ඡෙදො දීපිතොති සත්තපි උච්ඡෙදවාදා දීපිතා හොන්ති.

අන්තවාති සපරියන්තො පරිවටුමො පරිච්ඡින්නප්පමාණො, න සබ්බගතොති අත්ථො. එතෙන සරීරපරිමාණො අඞ්ගුට්ඨපරිමාණො අවයවපරිමාණො පරමාණුපරිමාණො අත්තාති එවමාදිවාදා දස්සිතා හොන්ති. අනන්තවාති අපරියන්තො, සබ්බගතොති අත්ථො. එතෙන කපිලකණාදාදිවාදා දීපිතා හොන්ති.

තං ජීවං තං සරීරන්ති යං සරීරං, තදෙව ජීවසඞ්ඛාතං වත්ථු, යඤ්ච ජීවසඞ්ඛාතං වත්ථු, තදෙව සරීරන්ති ජීවඤ්ච සරීරඤ්ච අද්වයං සමනුපස්සති. එතෙන ආජීවකානං විය ‘‘රූපී අත්තා’’ති අයං වාදො දස්සිතො හොති. අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති ඉමිනා පන ‘‘අරූපී අත්තා’’ති අයං වාදො දස්සිතො.

හොති තථාගතො පරං මරණාති එත්ථ තථාගතොති සත්තො. තඤ්හි දිට්ඨිගතිකො කාරකවෙදකාදිසඞ්ඛාතං, නිච්චධුවාදිසඞ්ඛාතං වා තථාභාවං ගතොති තථාගතොති වොහරති, සො මරණතො ඉධකායස්ස භෙදතො පරං උද්ධං හොති, අත්ථි සංවිජ්ජතීති අත්ථො. එතෙන සස්සතග්ගාහමුඛෙන සොළස සඤ්ඤීවාදා අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා අට්ඨ ච නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා දස්සිතා හොන්ති. න හොතීති නත්ථි න උපලබ්භති. එතෙන උච්ඡෙදවාදො දස්සිතො. හොති ච න ච හොතීති අත්ථි ච නත්ථි චාති. එතෙන එකච්චසස්සතවාදා සත්ත සඤ්ඤීවාදා ච දස්සිතා. නෙව හොති න න හොතීති ඉමිනා පන අමරාවික්ඛෙපවාදො දස්සිතොති වෙදිතබ්බං.

ඉමෙ කිර දිට්ඨිගතිකා නානාදෙසතො ආගන්ත්වා සාවත්ථියං පටිවසන්තා එකදා සමයප්පවාදකෙ සන්නිපතිත්වා අත්තනො අත්තනො වාදං පග්ගය්හ අඤ්ඤවාදෙ ඛුංසෙන්තා විවාදාපන්නා අහෙසුං. තෙන වුත්තං ‘‘තෙ භණ්ඩනජාතා’’තිආදි.

තත්ථ භණ්ඩනං නාම කලහස්ස පුබ්බභාගො. භණ්ඩනජාතාති ජාතභණ්ඩනා. කලහොති කලහො එව, කලස්ස වා හනනතො කලහො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස විරුද්ධවාදං ආපන්නාති විවාදාපන්නා. මම්මඝට්ටනතො මුඛමෙව සත්තීති මුඛසත්ති, ඵරුසවාචා. ඵලූපචාරෙන විය හි කාරණං කාරණූපචාරෙන ඵලම්පි වොහරියති යථා තං ‘‘සුඛො බුද්ධුප්පාදො, පාපකම්මං පච්චනුභොතී’’ති ච. තාහි මුඛසත්තීහි විතුදන්තා විජ්ඣන්තා විහරන්ති. එදිසො ධම්මොති ධම්මො අවිපරීතසභාවො එදිසො එවරූපො, යථා මයා වුත්තං ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති. නෙදිසො ධම්මොති න එදිසො ධම්මො, යථා තයා වුත්තං ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති, එවං සෙසපදෙහිපි යොජෙතබ්බං. සො ච තිත්ථියානං විවාදො සකලනගරෙ පාකටො ජාතො. අථ භික්ඛූ සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිට්ඨා තං සුත්වා ‘‘අත්ථි නො ඉදං කථාපාභතං, යං නූන මයං ඉමං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙය්‍යාම, අප්පෙව නාම තං නිස්සාය සත්ථු සණ්හසුඛුමං ධම්මදෙසනං ලභෙය්‍යාමා’’ති තෙ පච්ඡාභත්තං ධම්මදෙසනාකාලෙ භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො සම්බහුලා භික්ඛූ’’තිආදි.

තං සුත්වා භගවා අඤ්ඤතිත්ථියානං ධම්මස්ස අයථාභූතපජානනං පකාසෙන්තො ‘‘අඤ්ඤතිත්ථියා, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අන්ධාති පඤ්ඤාචක්ඛුවිරහෙන අන්ධා. තෙනාහ ‘‘අචක්ඛුකා’’ති. පඤ්ඤා හි ඉධ ‘‘චක්ඛූ’’ති අධිප්පෙතා. තථා හි වුත්තං ‘‘අත්ථං න ජානන්තී’’තිආදි. තත්ථ අත්ථං න ජානන්තීති ඉධලොකත්ථං පරලොකත්ථං න ජානන්ති, ඉධලොකපරලොකෙසු වුද්ධිං අබ්භුදයං නාවබුජ්ඣන්ති, පරමත්ථෙ පන නිබ්බානෙ කථාවකා. යෙ හි නාම පවත්තිමත්තෙපි සම්මූළ්හා, තෙ කථං නිවත්තිං ජානිස්සන්තීති. අනත්ථං න ජානන්තීති යදග්ගෙන තෙ අත්ථං න ජානන්ති, තදග්ගෙන අනත්ථම්පි න ජානන්ති. යස්මා ධම්මං න ජානන්ති, තස්මා අධම්මම්පි න ජානන්ති. තෙ හි විපරියෙසග්ගාහිතාය ධම්මං කුසලම්පි අකුසලං කරොන්ති, අධම්මම්පි අකුසලං කුසලං කරොන්ති. න කෙවලඤ්ච ධම්මාධම්මෙසු එව, අථ ඛො තස්ස විපාකෙසුපි සම්මූළ්හා. තථා හි තෙ කම්මම්පි විපාකං කත්වා වොහරන්ති, විපාකම්පි කම්මං කත්වා. තථා ධම්මං සභාවධම්මම්පි න ජානන්ති, අධම්මං අසභාවධම්මම්පි න ජානන්ති. එවංභූතා ච සභාවධම්මං අසභාවධම්මඤ්ච, අසභාවධම්මං සභාවධම්මඤ්ච කත්වා පවෙදෙන්ති.

ඉති භගවා තිත්ථියානං මොහදිට්ඨිපටිලාභභාවෙන පඤ්ඤාචක්ඛුවෙකල්ලතො අන්ධභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි තමත්ථං ජච්චන්ධූපමාය පකාසෙතුං ‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ භූතපුබ්බන්ති පුබ්බෙ භූතං, අතීතකාලෙ නිබ්බත්තං. අඤ්ඤතරො රාජා අහොසීති පුරාතනො නාමගොත්තෙහි ලොකෙ අපාකටො එකො රාජා අහොසි. සො රාජා අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසීති තස්ස කිර රඤ්ඤො සොභග්ගප්පත්තං සබ්බඞ්ගසම්පන්නං අත්තනො ඔපවය්හං හත්ථිං උපට්ඨානං ආගතං දිස්වා එතදහොසි – ‘‘භද්දකං වත, භො, හත්ථියානං දස්සනීය’’න්ති. තෙන ච සමයෙන එකො ජච්චන්ධො රාජඞ්ගණෙන ගච්ඡති. තං දිස්වා රාජා චින්තෙසි – ‘‘මහාජානියා ඛො ඉමෙ අන්ධා යෙ එවරූපං දස්සනීයං න ලභන්ති දට්ඨුං. යංනූනාහං ඉමිස්සා සාවත්ථියා යත්තකා ජච්චන්ධා සබ්බෙ තෙ සන්නිපාතාපෙත්වා එකදෙසං එකදෙසං හත්ථෙන ඵුසාපෙත්වා තෙසං වචනං සුණෙය්‍ය’’න්ති. කෙළිසීලො රාජා එකෙන පුරිසෙන සාවත්ථියා සබ්බෙ ජච්චන්ධෙ සන්නිපාතාපෙත්වා තස්ස පුරිසස්ස සඤ්ඤං අදාසි ‘‘යථා එකෙකො ජච්චන්ධො සීසාදිකං එකෙකංයෙව හත්ථිස්ස අඞ්ගං ඵුසිත්වා ‘හත්ථී මයා දිට්ඨො’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙසි, තථා කරොහී’’ති. සො පුරිසො තථා අකාසි. අථ රාජා තෙ ජච්චන්ධෙ පච්චෙකං පුච්ඡි ‘‘කීදිසො, භණෙ, හත්ථී’’ති. තෙ අත්තනා දිට්ඨදිට්ඨාවයවමෙව හත්ථිං කත්වා වදන්තා ‘‘එදිසො හත්ථී, නෙදිසො හත්ථී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං කරොන්තා හත්ථාදීහි උපක්කමිත්වා රාජඞ්ගණෙ මහන්තං කොලාහලං අකංසු. රාජා සපරිජනො තෙසං තං විප්පකාරං දිස්වා ඵාසුකෙහි භිජ්ජමානෙහි හදයෙන උග්ගතෙන මහාහසිතං හසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සො රාජා…පෙ… අත්තමනො අහොසී’’ති.

තත්ථ අම්භොති ආලපනං. යාවතකාති යත්තකා. ජච්චන්ධාති ජාතියා අන්ධා, ජාතිතො පට්ඨාය අචක්ඛුකා. එකජ්ඣන්ති එකතො. භණෙති අබහුමානාලාපො. හත්ථිං දස්සෙහීති යථාවුත්තං හත්ථිං සයාපෙත්වා දස්සෙහි. සො ච සුසික්ඛිතත්තා අපරිප්ඵන්දන්තො නිපජ්ජි. දිට්ඨො නො හත්ථීති හත්ථෙන පරාමසනං දස්සනං කත්වා ආහංසු. තෙන පුරිසෙන සීසං පරාමසාපෙත්වා ‘‘එදිසො හත්ථී’’ති සඤ්ඤාපිතත්තා තාදිසංයෙව නං හත්ථිං සඤ්ජානන්තා ජච්චන්ධා ‘‘එදිසො දෙව හත්ථී සෙය්‍යථාපි කුම්භො’’ති වදිංසු. කුම්භොති ච ඝටොති අත්ථො. ඛීලොති නාගදන්තඛීලො. සොණ්ඩොති හත්ථො. නඞ්ගලීසාති නඞ්ගලස්ස සිරස්ස ඊසා. කායොති සරීරං. කොට්ඨොති කුසූලො. පාදොති ජඞ්ඝො. ථූණොති ථම්භො. නඞ්ගුට්ඨන්ති වාළස්ස උරිමප්පදෙසො. වාලධීති වාලස්ස අග්ගප්පදෙසො. මුට්ඨීහි සංසුම්භිංසූති මුට්ඨියො බන්ධිත්වා පහරිංසු, මුට්ඨිඝාතං අකංසු. අත්තමනො අහොසීති කෙළිසීලත්තා සො රාජා තෙන ජච්චන්ධානං කලහෙන අත්තමනො පහාසෙන ගහිතමනො අහොසි.

එවමෙව ඛොති උපමාසංසන්දනං. තස්සත්ථො – භික්ඛවෙ, යථා තෙ ජච්චන්ධා අචක්ඛුකා එකඞ්ගදස්සිනො අනවසෙසතො හත්ථිං අපස්සිත්වා අත්තනා දිට්ඨාවයවමත්තං හත්ථිසඤ්ඤාය ඉතරෙහි දිට්ඨං අනනුජානන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං ආපන්නා කලහං අකංසු, එවමෙව ඉමෙ අඤ්ඤතිත්ථියා සක්කායස්ස එකදෙසං රූපවෙදනාදිං අත්තනො දිට්ඨිදස්සනෙන යථාදිට්ඨං ‘‘අත්තා’’ති මඤ්ඤමානා තස්ස සස්සතාදිභාවං ආරොපෙත්වා ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං විවදන්ති, යථාභූතං පන අත්ථානත්ථං ධම්මාධම්මඤ්ච න ජානන්ති. තස්මා අන්ධා අචක්ඛුකා ජච්චන්ධපටිභාගාති.

එතමත්ථං විදිත්වාති එතං තිත්ථියානං ධම්මසභාවං යථාභූතං අජානන්තානං අපස්සන්තානං ජච්චන්ධානං විය හත්ථිම්හි යථාදස්සනං මිච්ඡාභිනිවෙසං, තත්ථ ච විවාදාපත්තිං සබ්බාකාරතො විදිත්වා තදත්ථදීපකං ඉමං උදානං උදානෙසි.

තත්ථ ඉමෙසු කිර සජ්ජන්ති, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණාති ඉධෙකච්චෙ පබ්බජ්ජූපගමනෙන සමණා, ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණා ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිනයප්පවත්තෙසු ඉමෙසු එව අසාරෙසු දිට්ඨිගතෙසු දිට්ඨාභිනන්දනවසෙන, ඉමෙසු වා රූපාදීසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු එවං අනිච්චෙසු දුක්ඛෙසු විපරිණාමධම්මෙසු තණ්හාභිනන්දනදිට්ඨාභිනන්දනානං වසෙන ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා සජ්ජන්ති කිර. අහො නෙසං සම්මොහොති දස්සෙති. කිරසද්දො චෙත්ථ අරුචිසූචනත්ථො. තෙන තත්ථ සඞ්ගකාරණාභාවමෙව දීපෙති. න කෙවලං සජ්ජන්ති එව, අථ ඛො විග්ගය්හ නං විවදන්ති ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි, අහං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාමී’’තිආදිනා විග්ගාහිකකථානුයොගවසෙන විග්ගය්හ විවදන්ති විවාදං ආපජ්ජන්ති. නන්ති චෙත්ථ නිපාතමත්තං. අථ වා විග්ගය්හ නන්ති නං දිට්ඨිනිස්සයං සක්කායදිට්ඨිමෙව වා විපරීතදස්සනත්තා සස්සතාදිවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධං ගහෙත්වා විවදන්ති විසෙසතො වදන්ති, අත්තනො එව වාදං විසිට්ඨං අවිපරීතං කත්වා අභිනිවිස්ස වොහරන්ති. යථා කිං? ජනා එකඞ්ගදස්සිනො යථෙව ජච්චන්ධජනා හත්ථිස්ස එකෙකඞ්ගදස්සිනො ‘‘යං යං අත්තනා ඵුසිත්වා ඤාතං, තං තදෙව හත්ථී’’ති ගහෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං විග්ගය්හ විවදිංසු, එවංසම්පදමිදන්ති අත්ථො. ඉවසද්දො චෙත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බො.

චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.