2. අප්පායුකසුත්තවණ්ණනා
42. දුතියෙ අච්ඡරියං, භන්තෙති ඉදම්පි මෙඝියසුත්තෙ විය ගරහණච්ඡරියවසෙන වෙදිතබ්බං. යාව අප්පායුකාති යත්තකං පරිත්තායුකා, අතිඉත්තරජීවිතාති අත්ථො. සත්තාහජාතෙති සත්තාහෙන ජාතො සත්තාහජාතො. තස්මිං සත්තාහජාතෙ, ජාතස්ස සත්තමෙ අහනීති අත්ථො. තුසිතං කායං උපපජ්ජීති තුසිතං දෙවනිකායං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උපපජ්ජි.
එකදිවසං කිර ථෙරො පච්ඡාභත්තං දිවාට්ඨානෙ නිසින්නො ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතං සොභග්ගප්පත්තං දස්සනානුත්තරියභූතං භගවතො රූපකායසිරිං මනසි කරිත්වා, ‘‘අහො බුද්ධානං රූපකායසම්පත්ති දස්සනීයා සමන්තපාසාදිකා මනොහරා’’ති උළාරං පීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙන්තො එවං චින්තෙසි – ‘‘විජාතමාතුයා නාම විරූපොපි පුත්තො සුරූපො විය මනාපො හොති, සචෙ පන බුද්ධානං මාතා මහාමායා දෙවී ධරෙය්‍ය, කීදිසං නු ඛො තස්සා භගවතො රූපදස්සනෙ පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජෙය්‍ය, මහාජානි ඛො මය්හං මහාමාතු දෙවියා, යා සත්තාහජාතෙ භගවති කාලකතා’’ති. එවං පන චින්තෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො පරිවිතක්කිතං ආරොචෙන්තො තස්සා කාලකිරියං ගරහන්තො ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ’’තිආදිමාහ.
කෙචි පනාහු – ‘‘මහාපජාපති ගොතමී භගවන්තං මහතා ආයාසෙන පබ්බජ්ජං යාචිත්වාපි පටික්ඛිත්තා, මයා පන උපායෙන යාචිතො භගවා අට්ඨගරුධම්මප්පටිග්ගහණවසෙන තස්සා පබ්බජ්ජං උපසම්පදඤ්ච අනුජානි, සා තෙ ධම්මෙ පටිග්ගහෙත්වා ලද්ධපබ්බජ්ජූපසම්පදා භගවතො දුතියං පරිසං උප්පාදෙත්වා චතුත්ථාය පරිසාය පච්චයො අහොසි. සචෙ පන භගවතො ජනෙත්ති මහාමායා දෙවී ධරෙය්‍ය, එවමෙතා චුභොපි ඛත්තියභගිනියො එකතො හුත්වා ඉමං සාසනං සොභෙය්‍යුං, භගවා ච මාතරි බහුමානෙන මාතුගාමස්ස සාසනෙ පබ්බජ්ජං උපසම්පදඤ්ච සුඛෙනෙව අනුජානෙය්‍ය, අප්පායුකතාය පනස්සා කසිරෙන නිප්ඵන්නමිදන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙන ථෙරො භගවතො සන්තිකෙ ‘අච්ඡරියං, භන්තෙ’තිආදිමාහා’’ති. තං අකාරණං. භගවා හි මාතුයා වා අඤ්ඤස්ස වා මාතුගාමස්ස අත්තනො සාසනෙ පබ්බජ්ජං අනුජානන්තො ගරුකංයෙව කත්වා අනුජානාති, න ලහුකං චිරට්ඨිතිකාමතායාති.
අපරෙ පනාහු – ‘‘දසබලචතුවෙසාරජ්ජාදිකෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙ අනන්තාපරිමාණෙ බුද්ධගුණෙ ථෙරො මනසි කරිත්වා යා එවං මහානුභාවං නාම ලොකෙ අග්ගපුග්ගලං සත්ථාරං කුච්ඡිනා දස මාසෙ පරිහරි, සා බුද්ධමාතා කස්සචි පරිචාරිකා භවිස්සතීති අයුත්තමිදං. කස්මා? සත්ථු ගුණානුච්ඡවිකමෙවෙතං, යදිදං සත්තාහජාතෙ භගවති ජනෙත්ති කාලං කරොති, කාලකතා ච තුසිතෙසු උප්පජ්ජතීති අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතො හුත්වා තං අත්තනො විතක්කුප්පාදනං භගවතො ආරොචෙන්තො ‘අච්ඡරියං, භන්තෙ’තිආදිවචනං අවොචා’’ති.
සත්ථා පන යස්මා සත්තාහජාතෙසු බොධිසත්තෙසු බොධිසත්තමාතු කාලකිරියා ධම්මතා සිද්ධා, තස්මා තං ධම්මතං පරිදීපෙන්තො ‘‘එවමෙතං, ආනන්දා’’තිආදිමාහ. සා පනායං ධම්මතා යස්මා යථා සබ්බෙ බොධිසත්තා පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා ආයුපරියොසානෙ දසසහස්සචක්කවාළදෙවතාහි සන්නිපතිත්වා අභිසම්බොධිං පත්තුං මනුස්සලොකෙ පටිසන්ධිග්ගහණාය අජ්ඣෙසිතා කාලදීපදෙසකුලානි විය ජනෙත්තියා ආයුපරිමාණම්පි ඔලොකෙත්වා පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති, අයම්පි භගවා බොධිසත්තභූතො තථෙව තුසිතපුරෙ ඨිතො පඤ්ච මහාවිලොකනානි විලොකෙන්තො සත්තදිවසාධිකදසමාසපරිමාණං මාතුයා ආයුපරිමාණං පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘අයං මම පටිසන්ධිග්ගහණස්ස කාලො, ඉදානි උප්පජ්ජිතුං වට්ටතී’’ති ඤත්වාව පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි, තස්මා සබ්බබොධිසත්තානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. තෙනාහ භගවා – ‘‘අප්පායුකා හි, ආනන්ද, බොධිසත්තමාතරො හොන්තී’’තිආදි.
තත්ථ කාලං කරොන්තීති යථාවුත්තආයුපරික්ඛයෙනෙව කාලං කරොන්ති, න විජාතපච්චයා. චරිමත්තභාවෙහි බොධිසත්තෙහි වසිතට්ඨානං චෙතියඝරසදිසං හොති, න අඤ්ඤෙසං පරිභොගාරහං, න ච සක්කා බොධිසත්තමාතරං අපනෙත්වා අඤ්ඤං අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙතුන්ති තත්තකං එව බොධිසත්තමාතු ආයුප්පමාණං හොති, තස්මා තදා කාලං කරොන්ති. ඉමමෙව හි අත්ථං සන්ධාය මහාබොධිසත්තා පඤ්චමං මහාවිලොකනං කරොන්ති.
කතරස්මිං පන වයෙ කාලං කරොන්තීති? මජ්ඣිමවයෙ. පඨමවයස්මිඤ්හි සත්තානං අත්තභාවෙ ඡන්දරාගො බලවා හොති, තෙන තදා සඤ්ජාතගබ්භා ඉත්ථියො යෙභුය්‍යෙන ගබ්භං අනුරක්ඛිතුං න සක්කොන්ති. ගණ්හෙය්‍යුං චෙ, ගබ්භො බහ්වාබාධො හොති. මජ්ඣිමවයස්ස පන ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අතික්කමිත්වා තතියකොට්ඨාසෙ වත්ථු විසදං හොති, විසදෙ වත්ථුම්හි නිබ්බත්තදාරකා අරොගා හොන්ති, තස්මා බොධිසත්තමාතරො පඨමවයෙ සම්පත්තිං අනුභවිත්වා මජ්ඣිමවයස්ස තතියකොට්ඨාසෙ විජායිත්වා කාලං කරොන්තීති.
එතමත්ථං විදිත්වාති එතං බොධිසත්තමාතු අඤ්ඤෙසඤ්ච සබ්බසත්තානං අත්තභාවෙ ආයුස්ස මරණපරියොසානතං විදිත්වා තදත්ථවිභාවනමුඛෙන අනවජ්ජප්පටිපත්තියං උස්සාහදීපකං ඉමං උදානං උදානෙසි.
තත්ථ යෙ කෙචීති අනියමනිද්දෙසො. භූතාති නිබ්බත්තා. භවිස්සන්තීති අනාගතෙ නිබ්බත්තිස්සන්ති. වාසද්දො විකප්පත්ථො, අපිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන නිබ්බත්තමානෙපි සඞ්ගණ්හාති. එත්තාවතා අතීතාදිවසෙන තියද්ධපරියාපන්නෙ සත්තෙ අනවසෙසතො පරියාදියති. අපිච ගබ්භසෙය්‍යකසත්තා ගබ්භතො නික්ඛන්තකාලතො පට්ඨාය භූතා නාම, තතො පුබ්බෙ භවිස්සන්ති නාම. සංසෙදජූපපාතිකා පටිසන්ධිචිත්තතො පරතො භූතා නාම, තතො පුබ්බෙ උප්පජ්ජිතබ්බභවවසෙන භවිස්සන්ති නාම. සබ්බෙපි වා පච්චුප්පන්නභවවසෙන භූතා නාම, ආයතිං පුනබ්භවවසෙන භවිස්සන්ති නාම. ඛීණාසවා භූතා නාම. තෙ හි භූතා එව, න පුන භවිස්සන්තීති, තදඤ්ඤෙ භවිස්සන්ති නාම.
සබ්බෙ ගමිස්සන්ති පහාය දෙහන්ති සබ්බෙ යථාවුත්තභෙදා සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසාදිවසෙන අනෙකභෙදභින්නා සත්තා දෙහං අත්තනො සරීරං පහාය නික්ඛිපිත්වා පරලොකං ගමිස්සන්ති, අසෙක්ඛා පන නිබ්බානං. එත්ථ කොචි අචවනධම්මො නාම නත්ථීති දස්සෙති. තං සබ්බජානිං කුසලො විදිත්වාති තදෙතං සබ්බස්ස සත්තස්ස ජානිං හානිං මරණං, සබ්බස්ස වා සත්තස්ස ජානිං විනාසං පභඞ්ගුතං කුසලො පණ්ඩිතජාතිකො මරණානුස්සතිවසෙන අනිච්චතාමනසිකාරවසෙන වා ජානිත්වා. ආතාපියො බ්‍රහ්මචරියං චරෙය්‍යාති විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො ආතාපියසඞ්ඛාතෙන වීරියෙන සමන්නාගතත්තා ආතාපියො චතුබ්බිධසම්මප්පධානවසෙන ආරද්ධවීරියො අනවසෙසමරණසමතික්කමනූපායං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං චරෙය්‍ය, පටිපජ්ජෙය්‍යාති අත්ථො.
දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.