2. රාජසුත්තවණ්ණනා

12. දුතියෙ සම්බහුලානන්ති විනයපරියායෙන තයො ජනා ‘‘සම්බහුලා’’ති වුච්චන්ති, තතො පරං සඞ්ඝො. සුත්තන්තපරියායෙන පන තයො තයො එව, තතො උද්ධං සම්බහුලා. තස්මා ඉධාපි සුත්තන්තපරියායෙන සම්බහුලාති වෙදිතබ්බා. උපට්ඨානසාලායන්ති ධම්මසභාමණ්ඩපෙ. සා හි ධම්මං දෙසෙතුං ආගතස්ස තථාගතස්ස භික්ඛූනං උපට්ඨානකරණට්ඨානන්ති ‘‘උපට්ඨානසාලා’’ති වුච්චති. අථ වා යත්ථ භික්ඛූ විනයං විනිච්ඡිනන්ති, ධම්මං කථෙන්ති, සාකච්ඡං සමාපජ්ජන්ති, සන්නිපතනවසෙන පකතියා උපතිට්ඨන්ති, සා සාලාපි මණ්ඩපොපි ‘‘උපට්ඨානසාලා’’ත්වෙව වුච්චති. තත්ථාපි හි බුද්ධාසනං නිච්චං පඤ්ඤත්තමෙව හොති. ඉදඤ්හි බුද්ධානං ධරමානකාලෙ භික්ඛූනං චාරිත්තං. සන්නිසින්නානන්ති නිසජ්ජනවසෙන සඞ්ගම්ම නිසින්නානං. සන්නිපතිතානන්ති තතො තතො ආගන්ත්වා සන්නිපතනවසෙන සන්නිපතිතානං. අථ වා බුද්ධාසනං පුරතො කත්වා සත්ථු සම්මුඛෙ විය ආදරුප්පත්තියා සක්කච්චං නිසීදනවසෙන සන්නිසින්නානං, සමානජ්ඣාසයත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං අජ්ඣාසයෙන සුට්ඨු සම්මා ච නිපතනවසෙන සන්නිපතිතානං. අයන්ති ඉදානි වුච්චමානං නිද්දිසති. අන්තරාකථාති කම්මට්ඨානමනසිකාරඋද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනං අන්තරා අඤ්ඤා එකා කථා, අථ වා මජ්ඣන්හිකෙ ලද්ධස්ස සුගතොවාදස්ස, සායං ලභිතබ්බස්ස ධම්මස්සවනස්ස ච අන්තරා පවත්තත්තා අන්තරාකථා, සමණසමාචාරස්සෙව වා අන්තරා පවත්තා අඤ්ඤා එකා කථාති අන්තරාකථා. උදපාදීති උප්පන්නා.

ඉමෙසං ද්වින්නං රාජූනන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. මහද්ධනතරො වාතිආදීසු පථවියං නිඛණිත්වා ඨපිතං සත්තරතනනිචයසඞ්ඛාතං මහන්තං ධනං එතස්සාති මහද්ධනො, ද්වීසු අයං අතිසයෙන මහද්ධනොති මහද්ධනතරො. වාසද්දො විකප්පත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – නිච්චපරිබ්බයවසෙන මහන්තො භොගො එතස්සාති මහාභොගො. දෙවසිකං පවිසනආයභූතො මහන්තො කොසො එතස්සාති මහාකොසො. අපරෙ පන ‘‘දෙවසිකං පවිසනආයභූතං මණිසාරඵෙග්ගුගුම්බාදිභෙදභින්නං පරිග්ගහවත්ථු ධනං, තදෙව සාරගබ්භාදීසු නිහිතං කොසො’’ති වදන්ති. වජිරො, මහානීලො, ඉන්දනීලො, මරකතො, වෙළුරියො, පදුමරාගො, ඵුස්සරාගො, කක්කෙතනො, පුලාකො, විමලො, ලොහිතඞ්කො, ඵලිකො, පවාළො, ජොතිරසො, ගොමුත්තකො, ගොමෙදකො, සොගන්ධිකො, මුත්තා, සඞ්ඛො, අඤ්ජනමූලො, රාජපට්ටො, අමතංසකො, පියකො, බ්‍රාහ්මණී චාති චතුබ්බීසති මණි නාම. සත්ත ලොහානි කහාපණො ච සාරො නාම. සයනච්ඡාදනපාවුරණගජදන්තසිලාදීනි ඵෙග්ගු නාම. චන්දනාගරුකුඞ්කුමතගරකප්පූරාදි ගුම්බා නාම. තත්ථ පුරිමෙන ආදිසද්දෙන සාලිවීහිආදිමුග්ගමාසාදිපුබ්බණ්ණාපරණ්ණභෙදං ධඤ්ඤවිකතිං ආදිං කත්වා යං සත්තානං උපභොගපරිභොගභූතං වත්ථු, තං සබ්බං සඞ්ගය්හති. මහන්තං විජිතං රට්ඨං එතස්සාති මහාවිජිතො. මහන්තො හත්ථිඅස්සාදිවාහනො එතස්සාති මහාවාහනො. මහන්තං සෙනාබලඤ්චෙව ථාමබලඤ්ච එතස්සාති මහබ්බලො. ඉච්ඡිතනිබ්බත්තිසඞ්ඛාතා පුඤ්ඤකම්මනිප්ඵන්නා මහතී ඉද්ධි එතස්සාති මහිද්ධිකො. තෙජසඞ්ඛාතො උස්සාහමන්තපභුසත්තිසඞ්ඛාතො වා මහන්තො ආනුභාවො එතස්සාති මහානුභාවො.

එත්ථ ච පඨමෙන ආයසම්පදා, දුතියෙන විත්තූපකරණසම්පදා, තතියෙන විභවසම්පදා, චතුත්ථෙන ජනපදසම්පදා, පඤ්චමෙන යානසම්පදා, ඡට්ඨෙන පරිවාරසම්පදාය සද්ධිං අත්තසම්පදා, සත්තමෙන පුඤ්ඤකම්මසම්පදා, අට්ඨමෙන පභාවසම්පදා තෙසං රාජූනං පකාසිතා හොති. තෙන යා සා සාමිසම්පත්ති, අමච්චසම්පත්ති, සෙනාසම්පත්ති, රට්ඨසම්පත්ති, විභවසම්පත්ති, මිත්තසම්පත්ති, දුග්ගසම්පත්තීති සත්ත පකතිසම්පදා රාජූනං ඉච්ඡිතබ්බා. තා සබ්බා යථාරහං පරිදීපිතාති වෙදිතබ්බා.

දානාදීහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි පරිසං රඤ්ජෙතීති රාජා. මගධානං ඉස්සරොති මාගධො. මහතියා සෙනාය සමන්නාගතත්තා සෙනියගොත්තත්තා වා සෙනියො. බිම්බි වුච්චති සුවණ්ණං, තස්මා සාරබිම්බිවණ්ණතාය බිම්බිසාරො. කෙචි පන ‘‘නාමමෙවෙතං තස්ස රඤ්ඤො’’ති වදන්ති. පච්චාමිත්තං පරසෙනං ජිනාතීති පසෙනදි. කොසලරට්ඨස්ස අධිපතීති කොසලො. අයඤ්චරහීති එත්ථ චරහීති නිපාතමත්තං. විප්පකතාති අපරියොසිතා. අයං තෙසං භික්ඛූනං අන්තරාකථා අනිට්ඨිතාති අත්ථො.

සායන්හසමයන්ති සායන්හෙ එකං සමයං. පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති තතො තතො රූපාදිආරම්මණතො චිත්තස්ස පටිසංහරණතො පටිසල්ලානසඞ්ඛාතාය ඵලසමාපත්තිතො යථාකාලපරිච්ඡෙදං වුට්ඨිතො. භගවා හි පුබ්බණ්හසමයං භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො සාවත්ථිං පවිසිත්වා භික්ඛූනං සුලභපිණ්ඩපාතං කත්වා කතභත්තකිච්චො භික්ඛූහි සද්ධිං සාවත්ථිතො නික්ඛමිත්වා විහාරං පවිසිත්වා ගන්ධකුටිප්පමුඛෙ ඨත්වා වත්තං දස්සෙත්වා ඨිතානං භික්ඛූනං යථාසමුට්ඨිතං සුගතොවාදං දත්වා තෙසු අරඤ්ඤරුක්ඛමූලාදිදිවාට්ඨානං උද්දිස්ස ගතෙසු ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා ඵලසමාපත්තිසුඛෙන දිවසභාගං වීතිනාමෙත්වා යථාකාලපරිච්ඡෙදෙ සමාපත්තිතො වුට්ඨාය, ‘‘මය්හං උපගමනං ආගමයමානා චතස්සො පරිසා සකලවිහාරං පරිපූරෙන්තියො නිසින්නා, ඉදානි මෙ ධම්මදෙසනත්ථං ධම්මසභාමණ්ඩලං උපගන්තුං කාලො’’ති ආසනතො වුට්ඨාය, කෙසරසීහො විය කඤ්චනගුහාය සුරභිගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා යූථං උපසඞ්කමන්තො මත්තවරවාරණො විය අකායචාපල්ලෙන චාරුවික්කන්තගමනො අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතබාත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණසමුජ්ජලාය බ්‍යාමප්පභාය පරික්ඛෙපවිලාසසම්පන්නාය පභස්සරකෙතුමාලාලඞ්කතාය නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරානං වසෙන ඡබ්බණ්ණබුද්ධරංසියො විස්සජ්ජෙන්තියා අචින්තෙය්‍යානුභාවාය අනුපමාය බුද්ධලීලාය සමන්නාගතාය රූපකායසම්පත්තියා සකලවිහාරං එකාලොකං කුරුමානො උපට්ඨානසාලං උපසඞ්කමි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො භගවා…පෙ… තෙනුපසඞ්කමී’’ති.

එවං උපසඞ්කමිත්වා වත්තං දස්සෙත්වා නිසින්නෙ තෙ භික්ඛූ තුණ්හීභූතෙ දිස්වා ‘‘මයි අකථෙන්තෙ ඉමෙ භික්ඛූ බුද්ධගාරවෙන කප්පම්පි න කථෙස්සන්තී’’ති කථාසමුට්ඨාපනත්ථං ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ කාය නුත්ථාති කතමාය නු භවථ. ‘‘කාය නොත්ථා’’තිපි පාළි, සො එවත්ථො, ‘‘කාය න්වෙත්ථා’’තිපි පඨන්ති, තස්ස කතමාය නු එත්ථාති අත්ථො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ, කතමාය නාම කථාය ඉධ සන්නිසින්නා භවථ, කතමා ච තුම්හාකං කථා මමාගමනපච්චයා අනිට්ඨිතා, තං නිට්ඨාපෙස්සාමීති එවං සබ්බඤ්ඤුපවාරණාය පවාරෙසි.

න ඛ්වෙතන්ති න ඛො එතං, අයමෙව වා පාඨො. ‘‘න ඛොත’’න්තිපි පඨන්ති, න ඛො එතං ඉච්චෙව පදවිභාගො. කුලපුත්තානන්ති ජාතිආචාරකුලපුත්තානං. සද්ධාති සද්ධාය, කම්මඵලසද්ධාය රතනත්තයසද්ධාය ච. අගාරස්මාති ඝරතො, ගහට්ඨභාවාති අත්ථො. අනගාරියන්ති පබ්බජ්ජං. පබ්බජිතානන්ති උපගතානං. යන්ති කිරියාපරාමසනං. තත්ථායං පදයොජනා – ‘‘භික්ඛවෙ, තුම්හෙ නෙව රාජාභිනීතා න චොරාභිනීතා න ඉණට්ටා න ජීවිතපකතා පබ්බජිතා, අථ ඛො සද්ධාය අගාරතො නික්ඛමිත්වා මම සාසනෙ පබ්බජිතා, තුම්හෙ එතරහි එවරූපිං රාජප්පටිසංයුත්තං තිරච්ඡානකථං කථෙය්‍යාථ, යං එවරූපාය කථාය කථනං, එතං තුම්හාකං න ඛො පතිරූපං න යුත්තමෙවා’’ති.

එවං සන්නිපතිතානං පබ්බජිතානං අප්පතිරූපං පටික්ඛිපිත්වා ඉදානි නෙසං පතිරූපං පටිපත්තිං අනුජානන්තො ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වයං කරණීයං ධම්මී වා කථා අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති ආහ. තත්ථ වොති තුම්හාකං. කරණීයන්ති හි පදං අපෙක්ඛිත්වා කත්තරි සාමිවචනමෙතං, තස්මා තුම්හෙහීති අත්ථො. ද්වයං කරණීයන්ති ද්වෙ කාතබ්බා. ධම්මී කථාති චතුසච්චධම්මතො අනපෙතා කථා, පවත්තිනිවත්තිපරිදීපිනී ධම්මදෙසනාති අත්ථො. දසකථාවත්ථුසඞ්ඛාතාපි හි ධම්මකථා තදෙකදෙසා එවාති. අරියොති එකන්තහිතාවහත්තා අරියො, විසුද්ධො උත්තමොති වා අරියො. තුණ්හීභාවොති සමථවිපස්සනාභාවනාභූතං අකථනං. කෙචි පන ‘‘වචීසඞ්ඛාරපටිපක්ඛභාවතො දුතියජ්ඣානං අරියො තුණ්හීභාවො’’ති වදන්ති. අපරෙ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානං අරියො තුණ්හීභාවො’’ති වදන්ති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – ‘‘භික්ඛවෙ, චිත්තවිවෙකස්ස පරිබ්‍රූහනත්ථං විවෙකට්ඨකායා සුඤ්ඤාගාරෙ විහරන්තා සචෙ කදාචි සන්නිපතථ, එවං සන්නිපතිතෙහි තුම්හෙහි ‘අස්සුතං සාවෙති සුතං වා පරියොදපෙතී’ති වුත්තනයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤස්සූපකාරාය ඛන්ධාදීනං අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තා ධම්මකථා වා පවත්තෙතබ්බා, අඤ්ඤමඤ්ඤං අබ්‍යාබාධනත්ථං ඣානසමාපත්තියා වා විහරිතබ්බ’’න්ති.

තත්ථ පුරිමෙන කරණීයවචනෙන අනොතිණ්ණානං සාසනෙ ඔතරණූපායං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන ඔතිණ්ණානං සංසාරතො නිස්සරණූපායං. පුරිමෙන වා ආගමවෙය්‍යත්තියෙ නියොජෙති, පච්ඡිමෙන අධිගමවෙය්‍යත්තියෙ. අථ වා පුරිමෙන සම්මාදිට්ඨියා පඨමං උප්පත්තිහෙතුං දීපෙති, දුතියෙන දුතියං. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, හෙතූ ද්වෙ පච්චයා සම්මාදිට්ඨියා උප්පාදාය පරතො ච ඝොසො, පච්චත්තඤ්ච යොනිසො මනසිකාරො’’ති (අ. නි. 2.127).

පුරිමෙන වා ලොකියසම්මාදිට්ඨියා මූලකාරණං විභාවෙති, පච්ඡිමෙන ලොකුත්තරසම්මාදිට්ඨියා මූලකාරණන්ති එවමාදිනා එත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

එතමත්ථං විදිත්වාති තෙහි භික්ඛූහි කිත්තිතකාමසම්පත්තිතො ඣානාදිසම්පත්ති සන්තතරා චෙව පණීතතරා චාති එතමත්ථං සබ්බාකාරතො විදිත්වා. ඉමං උදානන්ති ඉමං අරියවිහාරසුඛානුභාවදීපකං උදානං උදානෙසි.

තත්ථ යඤ්ච කාමසුඛං ලොකෙති ලොකසද්දො ‘‘ඛන්ධලොකො ආයතනලොකො ධාතුලොකො’’තිආදීසු (මහානි. 3, 7; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 2) සඞ්ඛාරෙසු ආගතො.

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති,

දිසා භන්ති විරොචනා;

තාව සහස්සධා ලොකො,

එත්ථ තෙ වත්තතී වසො’’ති. –

ආදීසු (ම. නි. 1.503) ඔකාසෙ ආගතො. ‘‘අද්දසා ඛො භගවා බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො’’තිආදීසු (මහාව. 9; ම. නි. 1.283) සත්තෙසු. ඉධ පන සත්තලොකෙ ඔකාසලොකෙ ච වෙදිතබ්බො. තස්මා අවීචිතො පට්ඨාය උපරි බ්‍රහ්මලොකතො හෙට්ඨා එතස්මිං ලොකෙ යං වත්ථුකාමෙ පටිච්ච කිලෙසකාමවසෙන උප්පජ්ජනතො කාමසහගතං සුඛං. යඤ්චිදං දිවියං සුඛන්ති යඤ්ච ඉදං දිවි භවං දිබ්බවිහාරවසෙන ච ලද්ධබ්බං බ්‍රහ්මානං මනුස්සානඤ්ච රූපසමාපත්තිසුඛං. තණ්හක්ඛයසුඛස්සාති යං ආගම්ම තණ්හා ඛීයති, තං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා තණ්හාය ච පටිපස්සම්භනවසෙන පවත්තඵලසමාපත්තිසුඛං තණ්හක්ඛයසුඛං නාම, තස්ස තණ්හක්ඛයසුඛස්ස. එතෙති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන නිද්දෙසො, එතානි සුඛානීති අත්ථො. කෙචි උභයම්පි සුඛසාමඤ්ඤෙන ගහෙත්වා ‘‘එත’’න්ති පඨන්ති, තෙසං ‘‘කලං නාග්ඝතී’’ති පාඨෙන භවිතබ්බං.

සොළසින්ති සොළසන්නං පූරණිං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – චක්කවත්තිසුඛං ආදිං කත්වා සබ්බස්මිං මනුස්සලොකෙ මනුස්සසුඛං, නාගසුපණ්ණාදිලොකෙ නාගාදීහි අනුභවිතබ්බං සුඛං, චාතුමහාරාජිකාදිදෙවලොකෙ ඡබ්බිධං කාමසුඛන්ති යං එකාදසවිධෙ කාමලොකෙ උප්පජ්ජන්තං කාමසුඛං, යඤ්ච ඉදං රූපාරූපදෙවෙසු දිබ්බවිහාරභූතෙසු රූපාරූපජ්ඣානෙසු ච උප්පන්නත්තා ‘‘දිවිය’’න්ති ලද්ධනාමං ලොකියජ්ඣානසුඛං, සකලම්පි තදුභයං තණ්හක්ඛයසුඛසඞ්ඛාතං ඵලසමාපත්තිසුඛං සොළස භාගෙ කත්වා තතො එකභාගං සොළසභාගගුණෙ ලද්ධං එකභාගසඞ්ඛාතං කලං න අග්ඝතීති.

අයඤ්ච අත්ථවණ්ණනා ඵලසමාපත්තිසාමඤ්ඤෙන වුත්තා. පාළියං අවිසෙසෙන තණ්හක්ඛයස්ස ආගතත්තා පඨමඵලසමාපත්තිසුඛස්සාපි කලං ලොකියං න අග්ඝති එව. තථා හි වුත්තං –

‘‘පථබ්‍යා එකරජ්ජෙන, සග්ගස්ස ගමනෙන වා;

සබ්බලොකාධිපච්චෙන, සොතාපත්තිඵලං වර’’න්ති. (ධ. ප. 178);

සොතාපත්තිසංයුත්තෙපි වුත්තං –

‘‘කිඤ්චාපි, භික්ඛවෙ, රාජා චක්කවත්තී චතුන්නං දීපානං ඉස්සරියාධිපච්චං රජ්ජං කාරෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං, සො තත්ථ නන්දනෙ වනෙ අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතො දිබ්බෙහි ච පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති, සො චතූහි ධම්මෙහි අසමන්නාගතො. අථ ඛො සො අපරිමුත්තොව නිරයා, අපරිමුත්තො තිරච්ඡානයොනියා, අපරිමුත්තො පෙත්තිවිසයා, අපරිමුත්තො අපායදුග්ගතිවිනිපාතා. කිඤ්චාපි, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො පිණ්ඩියාලොපෙන යාපෙති, නන්තකානි ච ධාරෙති, සො චතූහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො, අථ ඛො සො පරිමුත්තො නිරයා, පරිමුත්තො තිරච්ඡානයොනියා, පරිමුත්තො පෙත්තිවිසයා, පරිමුත්තො අපායදුග්ගතිවිනිපාතා.

‘‘කතමෙහි චතූහි? ඉධ, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං…පෙ... බුද්ධො භගවා’ති. ධම්මෙ අවෙච්චප්පසාදෙන…පෙ… විඤ්ඤූහී’ති. සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන…පෙ… පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’ති. අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො හොති අඛණ්ඩෙහි…පෙ… සමාධිසංවත්තනිකෙහි. ඉමෙහි චතූහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො හොති. යො ච, භික්ඛවෙ, චතුන්නං දීපානං පටිලාභො, යො චතුන්නං ධම්මානං පටිලාභො, චතුන්නං දීපානං පටිලාභො චතුන්නං ධම්මානං පටිලාභස්ස කලං නාග්ඝති සොළසි’’න්ති (සං. නි. 5.997).

එවං භගවා සබ්බත්ථ ලොකියසුඛං සඋත්තරං සාතිසයං, ලොකුත්තරසුඛමෙව අනුත්තරන්ති අතිසයන්ති භාජෙසීති.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.