10. බාහියසුත්තවණ්ණනා

10. දසමෙ බාහියොති තස්ස නාමං. දාරුචීරියොති දාරුමයචීරො. සුප්පාරකෙති එවංනාමකෙ පට්ටනෙ වසති. කො පනායං බාහියො, කථඤ්ච දාරුචීරියො අහොසි, කථං සුප්පාරකෙ පට්ටනෙ පටිවසතීති?

තත්‍රායං අනුපුබ්බීකථා – ඉතො කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ එකො කුලපුත්තො හංසවතීනගරෙ දසබලස්ස ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං එතදග්ගෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මහා වතායං භික්ඛු, යො සත්ථාරා එවං එතදග්ගෙ ඨපීයති, අහො වතාහම්පි අනාගතෙ එවරූපස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනෙ පබ්බජිත්වා සත්ථාරා එදිසෙ ඨානෙ එතදග්ගෙ ඨපෙතබ්බො භවෙය්‍යං යථායං භික්ඛූ’’ති තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා තදනුරූපං අධිකාරකම්මං කත්වා යාවජීවං පුඤ්ඤං කත්වා සග්ගපරායණො හුත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපදසබලස්ස සාසනෙ පබ්බජිත්වා පරිපුණ්ණසීලො සමණධම්මං කරොන්තොව ජීවිතක්ඛයං පත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. සො එකං බුද්ධන්තරං දෙවලොකෙ වසිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බාහියරට්ඨෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, තං බාහියරට්ඨෙ ජාතත්තා බාහියොති සඤ්ජානිංසු. සො වයප්පත්තො ඝරාවාසං වසන්තො වණිජ්ජත්ථාය බහූනං භණ්ඩානං නාවං පූරෙත්වා සමුද්දං පවිසිත්වා අපරාපරං සඤ්චරන්තො සත්ත වාරෙ සද්ධිංයෙව පරිසාය අත්තනො නගරං උපගඤ්ඡි.

අට්ඨමෙ වාරෙ පන ‘‘සුවණ්ණභූමිං ගමිස්සාමී’’ති ආරොපිතභණ්ඩො නාවං අභිරුහි. නාවා මහාසමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා ඉච්ඡිතදෙසං අපත්වාව සමුද්දමජ්ඣෙ විපන්නා. මහාජනො මච්ඡකච්ඡපභක්ඛො අහොසි. බාහියො පන එකං නාවාඵලකං ගහෙත්වා තරන්තො ඌමිවෙගෙන මන්දමන්දං ඛිපමානො භස්සිත්වා සමුද්දෙ පතිතත්තා ජාතරූපෙනෙව සමුද්දතීරෙ නිපන්නො. පරිස්සමං විනොදෙත්වා අස්සාසමත්තං ලභිත්වා උට්ඨාය ලජ්ජාය ගුම්බන්තරං පවිසිත්වා අච්ඡාදනං අඤ්ඤං කිඤ්චි අපස්සන්තො අක්කනාළානි ඡින්දිත්වා වාකෙහි පලිවෙඨෙත්වා නිවාසනපාවුරණානි කත්වා අච්ඡාදෙසි. කෙචි පන ‘‘දාරුඵලකානි විජ්ඣිත්වා වාකෙන ආවුණිත්වා නිවාසනපාවුරණං කත්වා අච්ඡාදෙසී’’ති වදන්ති. එවං සබ්බථාපි දාරුමයචීරධාරිතාය ‘‘දාරුචීරියො’’ති පුරිමවොහාරෙන ‘‘බාහියො’’ති ච පඤ්ඤායිත්ථ.

තං එකං කපාලං ගහෙත්වා වුත්තනියාමෙන සුප්පාරකපට්ටනෙ පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා මනුස්සා චින්තෙසුං ‘‘සචෙ ලොකෙ අරහන්තො නාම හොන්ති, එවංවිධෙහි භවිතබ්බං, කින්නු ඛො අයං අය්‍යො වත්ථං දිය්‍යමානං ගණ්හෙය්‍ය, උදාහු අප්පිච්ඡතාය න ගණ්හෙය්‍යා’’ති වීමංසන්තා නානාදිසාහි වත්ථානි උපනෙසුං. සො චින්තෙසි – ‘‘සචාහං ඉමිනා නියාමෙන නාගමිස්සං, නයිමෙ එවං මයි පසීදෙය්‍යුං, යංනූනාහං ඉමානි පටික්ඛිපිත්වා ඉමිනාව නීහාරෙන විහරෙය්‍යං, එවං මෙ ලාභසක්කාරො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති. සො එවං චින්තෙත්වා කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා වත්ථානි න පටිග්ගණ්හි. මනුස්සා ‘‘අහො අප්පිච්ඡො වතායං අය්‍යො’’ති භිය්‍යොසොමත්තාය පසන්නමානසා මහන්තං සක්කාරසම්මානං කරිංසු.

සොපි භත්තකිච්චං කත්වා අවිදූරට්ඨානෙ එකං දෙවායතනං අගමාසි. මහාජනො තෙන සද්ධිං එව ගන්ත්වා තං දෙවායතනං පටිජග්ගිත්වා අදාසි. සො ‘‘ඉමෙ මය්හං චීරධාරණමත්තෙ පසීදිත්වා එවංවිධං සක්කාරසම්මානං කරොන්ති, එතෙසං මයා උක්කට්ඨවුත්තිනා භවිතුං වට්ටතී’’ති සල්ලහුකපරික්ඛාරො අප්පිච්ඡොව හුත්වා විහාසි. ‘‘අරහා’’ති පන තෙහි සම්භාවීයමානො ‘‘අරහා’’ති අත්තානං අමඤ්ඤි, උපරූපරි චස්ස සක්කාරගරුකාරො අභිවඩ්ඪි, ලාභී ච අහොසි උළාරානං පච්චයානං. තෙන වුත්තං – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන බාහියො දාරුචීරියො සුප්පාරකෙ පටිවසති සමුද්දතීරෙ සක්කතො ගරුකතො’’තිආදි.

තත්ථ සක්කතොති සක්කච්චං ආදරෙන උපට්ඨානවසෙන සක්කතො. ගරුකතොති ගුණවිසෙසෙන යුත්තොති අධිප්පායෙන පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුකරණවසෙන ගරුකතො. මානිතොති මනසා සම්භාවනවසෙන මානිතො. පූජිතොති පුප්ඵගන්ධාදීහි පූජාවසෙන පූජිතො. අපචිතොති අභිප්පසන්නචිත්තෙහි මග්ගදානආසනාභිහරණාදිවසෙන අපචිතො. ලාභී චීවර…පෙ… පරික්ඛාරානන්ති පණීතපණීතානං උපරූපරි උපනීයමානානං චීවරාදීනං චතුන්නං පච්චයානං ලභනවසෙන ලාභී.

අපරො නයො – සක්කතොති සක්කාරප්පත්තො. ගරුකතොති ගරුකාරප්පත්තො. මානිතොති බහුමානිතො මනසා පියායිතො ච. පූජිතොති චතුපච්චයාභිපූජාය පූජිතො. අපචිතොති අපචායනප්පත්තො. යස්ස හි චත්තාරො පච්චයෙ සක්කත්වා සුඅභිසඞ්ඛතෙ පණීතපණීතෙ දෙන්ති, සො සක්කතො. යස්මිං ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වා දෙන්ති, සො ගරුකතො. යං මනසා පියායන්ති බහුමඤ්ඤන්ති ච, සො මානිතො. යස්ස සබ්බම්පෙතං පූජනවසෙන කරොන්ති, සො පූජිතො. යස්ස අභිවාදනපච්චුට්ඨානඤ්ජලිකම්මාදිවසෙන පරමනිපච්චකාරං කරොන්ති, සො අපචිතො. බාහියස්ස පන තෙ සබ්බමෙතං අකංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘බාහියො දාරුචීරියො සුප්පාරකෙ පටිවසති සක්කතො’’තිආදි. එත්ථ ච චීවරං සො අග්ගණ්හන්තොපි ‘‘එහි, භන්තෙ, ඉමං වත්ථං පටිග්ගණ්හාහී’’ති උපනාමනවසෙන චීවරස්සාපි ‘‘ලාභී’’ත්වෙව වුත්තො.

රහොගතස්සාති රහසි ගතස්ස. පටිසල්ලීනස්සාති එකීභූතස්ස බහූහි මනුස්සෙහි ‘‘අරහා’’ති වුච්චමානස්ස තස්ස ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි චිත්තස්ස මිච්ඡාසඞ්කප්පො උප්පජ්ජි. කථං? යෙ ඛො කෙචි ලොකෙ අරහන්තො වා අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නා, අහං තෙසං අඤ්ඤතරොති. තස්සත්ථො – යෙ ඉමස්මිං සත්තලොකෙ කිලෙසාරීනං හතත්තා පූජාසක්කාරාදීනඤ්ච අරහභාවෙන අරහන්තො, යෙ කිලෙසාරීනං හනනෙන අරහත්තමග්ගං සමාපන්නා, තෙසු අහං එකොති.

පුරාණසාලොහිතාති පුරිමස්මිං භවෙසාලොහිතා බන්ධුසදිසා එකතො කතසමණධම්මා දෙවතා. කෙචි පන ‘‘පුරාණසාලොහිතාති පුරාණකාලෙ භවන්තරෙ සාලොහිතා මාතුභූතා එකා දෙවතා’’ති වදන්ති, තං අට්ඨකථායං පටික්ඛිපිත්වා පුරිමොයෙවත්ථො ගහිතො.

පුබ්බෙ කිර කස්සපදසබලස්ස සාසනෙ ඔසක්කමානෙ සාමණෙරාදීනං විප්පකාරං දිස්වා සත්ත භික්ඛූ සංවෙගප්පත්තා ‘‘යාව සාසනං න අන්තරධායති, තාව අත්තනො පතිට්ඨං කරිස්සාමා’’ති සුවණ්ණචෙතියං වන්දිත්වා අරඤ්ඤං පවිට්ඨා එකං පබ්බතං දිස්වා ‘‘ජීවිතෙ සාලයා නිවත්තන්තු, නිරාලයා ඉමං පබ්බතං අභිරුහන්තූ’’ති වත්වා නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා සබ්බෙ තං පබ්බතං අභිරුය්හ නිස්සෙණිං පාතෙත්වා සමණධම්මං කරිංසු. තෙසු සඞ්ඝත්ථෙරො එකරත්තාතික්කමෙනෙව අරහත්තං පාපුණි. සො උත්තරකුරුතො පිණ්ඩපාතං ආනෙත්වා තෙ භික්ඛූ, ‘‘ආවුසො, ඉතො පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජථා’’ති ආහ. තෙ ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, අත්තනො ආනුභාවෙන එවං අකත්ථ, මයම්පි සචෙ තුම්හෙ විය විසෙසං නිබ්බත්තෙස්සාම, සයමෙව ආහරිත්වා භුඤ්ජිස්සාමා’’ති භුඤ්ජිතුං න ඉච්ඡිංසු. තතො දුතියදිවසෙ දුතියත්ථෙරො අනාගාමිඵලං පාපුණි, සොපි තථෙව පිණ්ඩපාතං ආදාය තත්ථ ගන්ත්වා ඉතරෙ නිමන්තෙසි, තෙපි තථෙව පටික්ඛිපිංසු. තෙසු අරහත්තප්පත්තො පරිනිබ්බායි, අනාගාමී සුද්ධාවාසභූමියං නිබ්බත්ති. ඉතරෙ පන පඤ්ච ජනා ඝටෙන්තා වායමන්තාපි විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛිංසු. තෙ අසක්කොන්තා තත්ථෙව පරිසුස්සිත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා. එකං බුද්ධන්තරං දෙවෙසුයෙව සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ දෙවලොකතො චවිත්වා තත්ථ තත්ථ කුලඝරෙ නිබ්බත්තිංසු. තෙසු හි එකො පක්කුසාති රාජා අහොසි, එකො කුමාරකස්සපො, එකො දබ්බො මල්ලපුත්තො, එකො සභියො පරිබ්බාජකො, එකො බාහියො දාරුචීරියො. තත්ථ යො සො අනාගාමී බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො, තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘පුරාණසාලොහිතා දෙවතා’’ති. දෙවපුත්තොපි හි දෙවධීතා විය දෙවො එව දෙවතාති කත්වා දෙවතාති වුච්චති ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා’’තිආදීසු විය. ඉධ පන බ්‍රහ්මා දෙවතාති අධිප්පෙතො.

තස්ස හි බ්‍රහ්මුනො තත්ථ නිබ්බත්තසමනන්තරමෙව අත්තනො බ්‍රහ්මසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ආගතට්ඨානං ආවජ්ජෙන්තස්ස සත්තන්නං ජනානං පබ්බතං ආරුය්හ සමණධම්මකරණං, තත්ථෙකස්ස පරිනිබ්බුතභාවො, අනාගාමිඵලං පත්වා අත්තනො ච එත්ථ නිබ්බත්තභාවො උපට්ඨාසි. සො ‘‘කත්ථ නු ඛො ඉතරෙ පඤ්ච ජනා’’ති ආවජ්ජෙන්තො කාමාවචරදෙවලොකෙ තෙසං නිබ්බත්තභාවං ඤත්වා අපරභාගෙ කාලානුකාලං ‘‘කින්නු ඛො කරොන්තී’’ති තෙසං පවත්තිං ඔලොකෙතියෙව. ඉමස්මිං පන කාලෙ ‘‘කහං නු ඛො’’ති ආවජ්ජෙන්තො බාහියං සුප්පාරකපට්ටනං උපනිස්සාය දාරුචීරධාරිං කොහඤ්ඤෙන ජීවිකං කප්පෙන්තං දිස්වා ‘‘අයං මයා සද්ධිං පුබ්බෙ නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා පබ්බතං අභිරුහිත්වා සමණධම්මං කරොන්තො අතිසල්ලෙඛවුත්තියා ජීවිතෙ අනපෙක්ඛො අරහතාපි ආභතං පිණ්ඩපාතං අපරිභුඤ්ජිත්වා ඉදානි සම්භාවනාධිප්පායො අනරහාව අරහත්තං පටිජානිත්වා විචරති ලාභසක්කාරසිලොකං නිකාමයමානො, දසබලස්ස ච නිබ්බත්තභාවං න ජානාති, හන්ද නං සංවෙජෙත්වා බුද්ධුප්පාදං ජානාපෙස්සාමී’’ති තාවදෙව බ්‍රහ්මලොකතො ඔතරිත්වා රත්තිභාගෙ සුප්පාරකපට්ටනෙ දාරුචීරියස්ස සම්මුඛෙ පාතුරහොසි. බාහියො අත්තනො වසනට්ඨානෙ උළාරං ඔභාසං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො එත’’න්ති බහි නික්ඛමිත්වා ඔලොකෙන්තො ආකාසෙ ඨිතං මහාබ්‍රහ්මානං දිස්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ‘‘කෙ තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. අථස්ස සො බ්‍රහ්මා ‘‘අහං තෙ පොරාණකසහායො තදා අනාගාමිඵලං පත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො, ත්වං පන කිඤ්චි විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො තදා පුථුජ්ජනකාලකිරියං කත්වා සංසරන්තො ඉදානි තිත්ථියවෙසධාරී අනරහාව සමානො ‘අරහා අහ’න්ති ඉමං ලද්ධිං ගහෙත්වා විචරසීති ඤත්වා ආගතො, නෙව ඛො ත්වං, බාහිය, අරහා, පටිනිස්සජ්ජෙතං පාපකං දිට්ඨිගතං, මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය, සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො. සො හි භගවා අරහා, ගච්ඡ නං පයිරුපාසස්සූ’’ති ආහ. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො බාහියස්ස දාරුචීරියස්ස පුරාණසාලොහිතා දෙවතා’’තිආදි.

තත්ථ අනුකම්පිකාති අනුග්ගහසීලා කරුණාධිකා. අත්ථකාමාති හිතකාමා මෙත්තාධිකා. පුරිමපදෙන චෙත්ථ බාහියස්ස දුක්ඛාපනයනකාමතං තස්සා දෙවතාය දස්සෙති, පච්ඡිමෙන හිතූපසංහාරං. චෙතසාති අත්තනො චිත්තෙන, චෙතොසීසෙන චෙත්ථ චෙතොපරියඤාණං ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. චෙතොපරිවිතක්කන්ති තස්ස චිත්තප්පවත්තිං. අඤ්ඤායාති ජානිත්වා. තෙනුපසඞ්කමීති සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො බාහියස්ස පුරතො පාතුභවනවසෙන උපසඞ්කමි. එතදවොචාති ‘‘යෙ ඛො කෙචි ලොකෙ අරහන්තො වා’’තිආදිපවත්තමිච්ඡාපරිවිතක්කං බාහියං සහොඪං චොරං ගණ්හන්තො විය ‘‘නෙව ඛො ත්වං, බාහිය, අරහා’’තිආදිකං එතං ඉදානි වුච්චමානවචනං බ්‍රහ්මා අවොච. නෙව ඛො ත්වං, බාහිය, අරහාති එතෙන තදා බාහියස්ස අසෙක්ඛභාවං පටික්ඛිපති, නාපි අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නොති එතෙන සෙක්ඛභාවං, උභයෙනපිස්ස අනරියභාවමෙව දීපෙති. සාපි තෙ පටිපදා නත්ථි, යාය ත්වං අරහා වා අස්ස අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නොති ඉමිනා පනස්ස කල්‍යාණපුථුජ්ජනභාවම්පි පටික්ඛිපති. තත්ථ පටිපදාති සීලවිසුද්ධිආදයො ඡ විසුද්ධියො. පටිපජ්ජති එතාය අරියමග්ගෙති පටිපදා. අස්සාති භවෙය්‍යාසි.

අයඤ්චස්ස අරහත්තාධිමානො කිං නිස්සාය උප්පන්නොති? ‘‘අප්පිච්ඡතාය සන්තුට්ඨිතාය සල්ලෙඛතාය දීඝරත්තං කතාධිකාරත්තා තදඞ්ගප්පහානවසෙන කිලෙසානං විහතත්තා අරහත්තාධිමානො උප්පන්නො’’ති කෙචි වදන්ති. අපරෙ පනාහු ‘‘බාහියො පඨමාදිඣානචතුක්කලාභී, තස්මාස්ස වික්ඛම්භනප්පහානෙන කිලෙසානං අසමුදාචාරතො අරහත්තාධිමානො උප්පජ්ජතී’’ති. තදුභයම්පි තෙසං මතිමත්තමෙව ‘‘සම්භාවනාධිප්පායො ලාභසක්කාරසිලොකං නිකාමයමානො’’ති ච අට්ඨකථායං ආගතත්තා. තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

අථ බාහියො ආකාසෙ ඨත්වා කථෙන්තං මහාබ්‍රහ්මානං ඔලොකෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහො භාරියං වත කම්මං, යමහං අරහාති චින්තෙසිං, අයඤ්ච ‘අරහත්තගාමිනී පටිපදාපි තෙ නත්ථී’ති වදති, අත්ථි නු ඛො ලොකෙ කොචි අරහා’’ති? අථ නං පුච්ඡි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ කෙ චරහි දෙවතෙ ලොකෙ අරහන්තො වා අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නා’’ති.

තත්ථ අථාති පුච්ඡාරම්භෙ නිපාතො. කෙ චරහීති කෙ එතරහි. ලොකෙති ඔකාසලොකෙ. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – භාජනලොකභූතෙ සකලස්මිං ජම්බුදීපතලෙ කස්මිං ඨානෙ අරහන්තො වා අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නා එතරහි විහරන්ති, යත්ථ මයං තෙ උපසඞ්කමිත්වා තෙසං ඔවාදෙ ඨත්වා වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිස්සාමාති. උත්තරෙසූති සුප්පාරකපට්ටනතො පුබ්බුත්තරදිසාභාගං සන්ධාය වුත්තං.

අරහන්ති ආරකත්තා අරහං. ආරකා හි සො සබ්බකිලෙසෙහි සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතො මග්ගෙන සවාසනානං කිලෙසානං විද්ධංසිතත්තා. අරීනං වා හතත්තා අරහං. භගවතා හි කිලෙසාරයො අනවසෙසතො අරියමග්ගෙන හතා සමුච්ඡින්නාති. අරානං වා හතත්තා අරහං. යඤ්ච අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභි පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමි ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා තිභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං. තස්සානෙන බොධිමණ්ඩෙ වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරඤාණඵරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙපි අරා හතා විහතා විද්ධංසිතාති. අරහතීති වා අරහං. භගවා හි සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා උළාරෙ චීවරාදිපච්චයෙ පූජාවිසෙසඤ්ච අරහති. රහාභාවතො වා අරහං. තථාගතො හි සබ්බසො සමුච්ඡින්නරාගාදිකිලෙසත්තා පාපකිලෙසස්සාපි අසම්භවතො පාපකරණෙ රහාභාවතොපි අරහන්ති වුච්චති.

සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධො. භගවා හි අභිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යතො, පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යතො, පහාතබ්බෙ ධම්මෙ පහාතබ්බතො, සච්ඡිකාතබ්බෙ ධම්මෙ සච්ඡිකාතබ්බතො, භාවෙතබ්බෙ ධම්මෙ භාවෙතබ්බතො අභිසම්බුජ්ඣි. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිඤ්ඤාතං, භාවෙතබ්බඤ්ච භාවිතං;

පහාතබ්බං පහීනං මෙ, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණා’’ති. (සු. නි. 563; ම. නි. 2.399; විසුද්ධි. 1.131);

අපිච කුසලෙ ධම්මෙ අනවජ්ජසුඛවිපාකතො, අකුසලෙ ධම්මෙ සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකතොතිආදිනා සබ්බත්තිකදුකාදිවසෙන අයමත්ථො නෙතබ්බො. ඉති අවිපරීතං සයම්භුඤාණෙන සබ්බාකාරතො සබ්බධම්මානං අභිසම්බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.129-131) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අරහත්තායාති අග්ගඵලප්පටිලාභාය. ධම්මං දෙසෙතීති ආදිකල්‍යාණාදිගුණවිසෙසයුත්තං සීලාදිපටිපදාධම්මං සමථවිපස්සනාධම්මමෙව වා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං උපදිසති කථෙති.

සංවෙජිතොති ‘‘ධිරත්ථු වත, භො, පුථුජ්ජනභාවස්ස, යෙනාහං අනරහාව සමානො අරහාති අමඤ්ඤිං, සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තං න ජානිං, දුජ්ජානං ඛො පනිදං ජීවිතං, දුජ්ජානං මරණ’’න්ති සංවෙගමාපාදිතො, දෙවතාවචනෙන යථාවුත්තෙනාකාරෙන සංවිග්ගමානසොති අත්ථො. තාවදෙවාති තස්මිංයෙව ඛණෙ. සුප්පාරකා පක්කාමීති බුද්ධොති නාමමපි සවනෙන උප්පන්නාය බුද්ධාරම්මණාය පීතියා සංවෙගෙන ච චොදියමානහදයො සුප්පාරකපට්ටනතො සාවත්ථිං උද්දිස්ස පක්කන්තො. සබ්බත්ථ එකරත්තිපරිවාසෙනාති සබ්බස්මිං මග්ගෙ එකරත්තිවාසෙනෙව අගමාසි. සුප්පාරකපට්ටනතො හි සාවත්ථි වීසයොජනසතෙ හොති, තඤ්චායං එත්තකං අද්ධානං එකරත්තිවාසෙන අගමාසි. යදා සුප්පාරකතො නික්ඛන්තො, තදහෙව සාවත්ථිං සම්පත්තොති.

කථං පනායං එවං අගමාසීති? දෙවතානුභාවෙන, ‘‘බුද්ධානුභාවෙනා’’තිපි වදන්ති. ‘‘සබ්බත්ථ එකරත්තිපරිවාසෙනා’’ති පන වුත්තත්තා මග්ගස්ස ච වීසයොජනසතිකත්තා අන්තරාමග්ගෙ ගාමනිගමරාජධානීසු යත්ථ යත්ථ රත්තියං වසති, තත්ථ තත්ථ දුතියං අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙනෙව සාවත්ථිං උපසඞ්කමීති අයමත්ථො දීපිතො හොතීති. නයිදං එවං දට්ඨබ්බං. සබ්බස්මිං වීසයොජනසතිකෙ මග්ගෙ එකරත්තිවාසෙනාති ඉමස්ස අත්ථස්ස අධිප්පෙතත්තා. එකරත්තිමත්තං සො සකලස්මිං තස්මිං මග්ගෙ වසිත්වා පච්ඡිමදිවසෙ පුබ්බණ්හසමයෙ සාවත්ථිං අනුප්පත්තොති.

භගවාපි බාහියස්ස ආගමනං ඤත්වා ‘‘න තාවස්ස ඉන්ද්‍රියානි පරිපාකං ගතානි, ඛණන්තරෙ පන පරිපාකං ගමිස්සන්තී’’ති තස්ස ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකං ආගමයමානො මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො තස්මිං ඛණෙ සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පාවිසි. සො ච ජෙතවනං පවිසිත්වා භුත්තපාතරාසෙ කායාලසියවිමොචනත්ථං අබ්භොකාසෙ චඞ්කමන්තෙ සම්බහුලෙ භික්ඛූ පස්සිත්වා ‘‘කහං නු ඛො එතරහි භගවා’’ති පුච්ඡි. භික්ඛූ ‘‘භගවා සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො’’ති වත්වා පුච්ඡිංසු ‘‘ත්වං පන කුතො ආගතො’’ති? ‘‘සුප්පාරකපට්ටනතො ආගතොම්හී’’ති. ‘‘දූරතො ආගතොසි, නිසීද, තාව පාදෙ ධොවිත්වා මක්ඛෙත්වා ථොකං විස්සමාහි, ආගතකාලෙ සත්ථාරං දක්ඛසී’’ති. ‘‘අහං, භන්තෙ, අත්තනො ජීවිතන්තරායං න ජානාමි, එකරත්තෙනෙවම්හි කත්ථචිපි චිරං අට්ඨත්වා අනිසීදිත්වා වීසයොජනසතිකං මග්ගං ආගතො, සත්ථාරං පස්සිත්වාව විස්සමිස්සාමී’’ති වත්වා තරමානරූපො සාවත්ථිං පවිසිත්වා අනොපමාය බුද්ධසිරියා විරොචමානං භගවන්තං පස්සි. තෙන වුත්තං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ අබ්භොකාසෙ චඞ්කමන්ති. අථ ඛො බාහියො දාරුචීරියො යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමී’’තිආදි.

තත්ථ කහන්ති කත්ථ. නූති සංසයෙ, ඛොති පදපූරණෙ, කස්මිං නු ඛො පදෙසෙති අත්ථො. දස්සනකාමම්හාති දට්ඨුකාමා අම්හ. මයඤ්හි තං භගවන්තං අන්ධො විය චක්ඛුං, බධිරො විය සොතං, මූගො විය කල්‍යාණවාක්කරණං, හත්ථපාදවිකලො විය හත්ථපාදෙ, දලිද්දො විය ධනසම්පදං, කන්තාරද්ධානප්පටිපන්නො විය ඛෙමන්තභූමිං, රොගාභිභූතො විය ආරොග්‍යං, මහාසමුද්දෙ භින්නනාවො විය මහාකුල්ලං පස්සිතුං උපසඞ්කමිතුඤ්ච ඉච්ඡාමාති දස්සෙති. තරමානරූපොති තරමානාකාරො.

පාසාදිකන්ති බාත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාලඞ්කතාය සමන්තපාසාදිකාය අත්තනො සරීරසොභාසම්පත්තියා රූපකායදස්සනබ්‍යාවටස්ස ජනස්ස සබ්බභාගතො පසාදාවහං. පසාදනීයන්ති දසබලචතුවෙසාරජ්ජඡඅසාධාරණඤාණඅට්ඨාරසාවෙණික- බුද්ධධම්මප්පභුතිඅපරිමාණගුණගණසමන්නාගතාය ධම්මකායසම්පත්තියා සරික්ඛකජනස්ස පසාදනීයං පසීදිතබ්බයුත්තං පසාදාරහං වා. සන්තින්ද්‍රියන්ති චක්ඛාදිපඤ්චින්ද්‍රියලොලභාවාපගමනෙන වූපසන්තපඤ්චින්ද්‍රියං. සන්තමානසන්ති ඡට්ඨස්ස මනින්ද්‍රියස්ස නිබ්බිසෙවනභාවූපගමනෙන වූපසන්තමානසං. උත්තමදමථසමථමනුප්පත්තන්ති ලොකුත්තරපඤ්ඤාවිමුත්තිචෙතොවිමුත්තිසඞ්ඛාතං උත්තමං දමථං සමථඤ්ච අනුප්පත්වා අධිගන්ත්වා ඨිතං. දන්තන්ති සුපරිසුද්ධකායසමාචාරතාය චෙව හත්ථපාදකුක්කුච්චාභාවතො දවාදිඅභාවතො ච කායෙන දන්තං. ගුත්තන්ති සුපරිසුද්ධවචීසමාචාරතාය චෙව නිරත්ථකවාචාභාවතො දවාදිඅභාවතො ච වාචාය ගුත්තං. යතින්ද්‍රියන්ති සුපරිසුද්ධමනොසමාචාරතාය අරියිද්ධියොගෙන අබ්‍යාවටඅප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාභාවතො ච මනින්ද්‍රියවසෙන යතින්ද්‍රියං. නාගන්ති ඡන්දාදිවසෙන අගමනතො, පහීනානං රාගාදිකිලෙසානං පුනානාගමනතො, කස්සචිපි ආගුස්ස සබ්බථාපි අකරණතො, පුනබ්භවස්ස ච අගමනතොති ඉමෙහි කාරණෙහි නාගං. එත්ථ ච පාසාදිකන්ති ඉමිනා රූපකායෙන භගවතො පමාණභූතතං දීපෙති, පසාදනීයන්ති ඉමිනා ධම්මකායෙන, සන්තින්ද්‍රියන්තිආදිනා සෙසෙහි පමාණභූතතං දීපෙති. තෙන චතුප්පමාණිකෙ ලොකසන්නිවාසෙ අනවසෙසතො සත්තානං භගවතො පමාණභාවො පකාසිතොති වෙදිතබ්බො.

එවංභූතඤ්ච භගවන්තං අන්තරවීථියං ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘චිරස්සං වත මෙ සම්මාසම්බුද්ධො දිට්ඨො’’ති හට්ඨතුට්ඨො පඤ්චවණ්ණාය පීතියා නිරන්තරං ඵුටසරීරො පීතිවිප්ඵාරිතවිවටනිච්චලලොචනො දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔණතසරීරො භගවතො සරීරප්පභාවෙමජ්ඣං අජ්ඣොගාහෙත්වා තත්ථ නිමුජ්ජන්තො භගවතො සමීපං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා භගවතො පාදෙ සම්බාහන්තො පරිචුම්බන්තො ‘‘දෙසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ධම්ම’’න්ති ආහ. තෙන වුත්තං – ‘‘භගවතො පාදෙ සිරසා නිපතිත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘දෙසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ධම්මං, දෙසෙතු සුගතො ධම්මං, යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’’ති.

තත්ථ සුගතොති සොභනගමනත්තා, සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ගදත්තා සුගතො. ගමනම්පි හි ගතන්ති වුච්චති, තඤ්ච භගවතො සොභනං පරිසුද්ධං අනවජ්ජං. කිං පන තන්ති? අරියමග්ගො. තෙන හෙස ගමනෙන ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතො, අඤ්ඤෙපි ගමෙතීති සොභනගමනත්තා සුගතො. සුන්දරඤ්චෙස ඨානං අමතං නිබ්බානං ගතොති සුන්දරං ඨානං ගතත්තා සුගතො. සම්මා ච ගතත්තා සුගතො තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනෙ කිලෙසෙ පුන අපච්චාගමනතො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො. සකදාගාමි…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන…පෙ… න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො’’ති (චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 27).

අථ වා සම්මා ගතත්තාති තීසුපි අවත්ථාසු සම්මාපටිපත්තියා ගතත්තා, සුප්පටිපන්නත්තාති අත්ථො. දීපඞ්කරපාදමූලතො හි පට්ඨාය යාව මහාබොධිමණ්ඩා තාව සමතිංසපාරමිපූරිතාය සම්මාපටිපත්තියා ඤාතත්ථචරියාය ලොකත්ථචරියාය බුද්ධත්ථචරියාය කොටිං පාපුණිත්වා සබ්බලොකස්ස හිතසුඛමෙව පරිබ්‍රූහන්තො සස්සතං උච්ඡෙදං කාමසුඛං අත්තකිලමථන්ති ඉමෙ අන්තෙ අනුපගච්ඡන්තියා අනුත්තරාය බොජ්ඣඞ්ගභාවනාසඞ්ඛාතාය මජ්ඣිමාය පටිපදාය අරියසච්චෙසු තතො පරං සමධිගතධම්මාධිපතෙය්‍යො සබ්බසත්තෙසු අවිසයාය සම්මාපටිපත්තියා ච ගතො පටිපන්නොති එවම්පි සම්මා ගතත්තා සුගතො. සම්මා චෙස ගදති යුත්තට්ඨානෙ යුත්තමෙව වාචං භාසතීති සුගතො. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘කාලවාදී, භූතවාදී, අත්ථවාදී, ධම්මවාදී, විනයවාදී, නිධානවතිං වාචං භාසිතා කාලෙන සාපදෙසං පරියන්තවතිං අත්ථසංහිත’’න්ති (දී. නි. 1.9; ම. නි. 3.14).

අපරම්පි වුත්තං –

‘‘යා සා වාචා අභූතා අතච්ඡා අනත්ථසංහිතා, යා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසතී’’තිආදි (ම. නි. 2.86).

එවං සම්මා ගදත්තාපි සුගතො.

යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායාති යං ධම්මස්ස උපදිසනං චිරකාලං මම ඣානවිමොක්ඛාදිහිතාය තදධිගන්තබ්බසුඛාය ච සියා. අකාලො ඛො තාව බාහියාති තව ධම්මදෙසනාය න තාව කාලොති අත්ථො. කිං පන භගවතො සත්තහිතපටිපත්තියා අකාලොපි නාම අත්ථි, යතො භගවා කාලවාදීති? වුච්චතෙ – කාලොති චෙත්ථ වෙනෙය්‍යානං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලො අධිප්පෙතො. යස්මා පන තදා බාහියස්ස අත්තනො ඉන්ද්‍රියානං පරිපක්කාපරිපක්කභාවො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යො, තස්මා භගවා තං අවත්වා අත්තනො අන්තරවීථියං ඨිතභාවමස්ස කාරණං අපදිසන්තො ආහ ‘‘අන්තරඝරං පවිට්ඨම්හා’’ති. දුජ්ජානන්ති දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යං. ජීවිතන්තරායානන්ති ජීවිතස්ස අන්තරායකරධම්මානං වත්තනං අවත්තනං වාති වත්තුකාමො සම්භමවසෙන ‘‘ජීවිතන්තරායාන’’න්ති ආහ. තථා හි අනෙකපච්චයප්පටිබද්ධවුත්තිජීවිතං අනෙකරූපා ච තදන්තරායා. වුත්තඤ්හි –

‘‘අජ්ජෙව කිච්චමාතප්පං, කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙ;

න හි නො සඞ්ගරං තෙන, මහාසෙනෙන මච්චුනා’’ති. (ම. නි. 3.272; නෙත්ති. 103);

කස්මා පනායං ජීවිතන්තරායමෙව තාව පුරක්ඛරොති? ‘‘නිමිත්තඤ්ඤුතාය අදිට්ඨකොසල්ලෙන වා’’ති කෙචි. අපරෙ ‘‘දෙවතාය සන්තිකෙ ජීවිතන්තරායස්ස සුතත්තා’’ති වදන්ති. අන්තිමභවිකත්තා පන උපනිස්සයසම්පත්තියා චොදියමානො එවමාහ. න හි තෙසං අප්පත්තඅරහත්තානං ජීවිතක්ඛයො හොති. කිං පන කාරණා භගවා තස්ස ධම්මං දෙසෙතුකාමොව ද්වික්ඛත්තුං පටික්ඛිපි? එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘ඉමස්ස මං දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය සකලසරීරං පීතියා නිරන්තරං ඵුටං, අතිබලවා පීතිවෙගො, ධම්මං සුත්වාපි න තාව සක්ඛිස්සති පටිවිජ්ඣිතුං. යාව පන මජ්ඣත්තුපෙක්ඛා සණ්ඨාති, තාව තිට්ඨතු, වීසයොජනසතං මග්ගං ආගතත්තා දරථොපිස්ස කායෙ බලවා, සොපි තාව පටිප්පස්සම්භතූ’’ති. තස්මා ද්වික්ඛත්තුං පටික්ඛිපි. කෙචි පන ‘‘ධම්මස්සවනෙ ආදරජනනත්ථං භගවා එවමකාසී’’ති වදන්ති. තතියවාරං යාචිතො පන මජ්ඣත්තුපෙක්ඛං දරථප්පටිපස්සද්ධිං පච්චුපට්ඨිතඤ්චස්ස ජීවිතන්තරායං දිස්වා ‘‘ඉදානි ධම්මදෙසනාය කාලො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘තස්මා තිහා’’තිආදිනා ධම්මදෙසනං ආරභි.

තත්ථ තස්මාති යස්මා ත්වං උස්සුක්කජාතො හුත්වා අතිවිය මං යාචසි, යස්මා වා ජීවිතන්තරායානං දුජ්ජානතං වදසි, ඉන්ද්‍රියානි ච තෙ පරිපාකං ගතානි, තස්මා. තිහාති නිපාතමත්තං. තෙති තයා එවන්ති ඉදානි වත්තබ්බාකාරං වදති.

සික්ඛිතබ්බන්ති අධිසීලසික්ඛාදීනං තිස්සන්නම්පි සික්ඛානං වසෙන සික්ඛනං කාතබ්බං. යථා පන සික්ඛිතබ්බං, තං දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සතී’’තිආදිමාහ.

තත්ථ දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තන්ති රූපායතනෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨමත්තං. යථා හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණං රූපෙ රූපමත්තමෙව පස්සති, න අනිච්චාදිසභාවං, එවමෙව සෙසං. චක්ඛුද්වාරිකවිඤ්ඤාණෙන හි මෙ දිට්ඨමත්තමෙව භවිස්සතීති සික්ඛිතබ්බන්ති අත්ථො. අථ වා දිට්ඨෙ දිට්ඨං නාම චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපවිජානනන්ති අත්ථො. මත්තන්ති පමාණං. දිට්ඨා මත්තා එතස්සාති දිට්ඨමත්තං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණමත්තමෙව චිත්තං භවිස්සතීති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා ආපාථගතෙ රූපෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න රජ්ජති, න දුස්සති, න මුය්හති, එවං රාගාදිවිරහෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණමත්තමෙව මෙ ජවනං භවිස්සති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණප්පමාණෙනෙව ජවනං ඨපෙස්සාමීති.

අථ වා දිට්ඨං නාම චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨං රූපං, දිට්ඨමත්තං නාම තත්ථෙව උප්පන්නං සම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනසඞ්ඛාතං චිත්තත්තයං. යථා තං න රජ්ජති, න දුස්සති, න මුය්හති, එවං ආපාථගතෙ රූපෙ තෙනෙව සම්පටිච්ඡනාදිප්පමාණෙන ජවනං උප්පාදෙස්සාමි, නාහං තං පමාණං අතික්කමිත්වා රජ්ජනාදිවසෙන උප්පජ්ජිතුං දස්සාමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එසෙව නයො සුතමුතෙ. මුතන්ති තදාරම්මණවිඤ්ඤාණෙහි සද්ධිං ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනං වෙදිතබ්බං. විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තන්ති එත්ථ පන විඤ්ඤාතං නාම මනොද්වාරාවජ්ජනෙන විඤ්ඤාතාරම්මණං. තස්මිං විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තන්ති ආවජ්ජනප්පමාණං. යථා ආවජ්ජනං න රජ්ජති, න දුස්සති, න මුය්හති, එවං රජ්ජනාදිවසෙන ච උප්පජ්ජිතුං අදත්වා ආවජ්ජනප්පමාණෙනෙව චිත්තං ඨපෙස්සාමීති අයමෙත්ථ අත්ථො. එවඤ්හි තෙ, බාහිය, සික්ඛිතබ්බන්ති එවං ඉමාය පටිපදාය තයා, බාහිය, තිස්සන්නං සික්ඛානං අනුවත්තනවසෙන සික්ඛිතබ්බං.

ඉති භගවා බාහියස්ස සංඛිත්තරුචිතාය ඡහි විඤ්ඤාණකායෙහි සද්ධිං ඡළාරම්මණභෙදභින්නං විපස්සනාය විසයං දිට්ඨාදීහි චතූහි කොට්ඨාසෙහි විභජිත්වා තත්ථස්ස ඤාතතීරණපරිඤ්ඤං දස්සෙති. කථං? එත්ථ හි රූපායතනං පස්සිතබ්බට්ඨෙන දිට්ඨං නාම, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං පන සද්ධිං තංද්වාරිකවිඤ්ඤාණෙහි දස්සනට්ඨෙන, තදුභයම්පි යථාපච්චයං පවත්තමානං ධම්මමත්තමෙව, න එත්ථ කොචි කත්තා වා කාරෙතා වා, යතො තං හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චං, උදයබ්බයප්පටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛං, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තාති කුතො තත්ථ පණ්ඩිතස්ස රජ්ජනාදීනං ඔකාසොති? අයමෙත්ථ අධිප්පායො සුතාදීසුපි.

ඉදානි ඤාතතීරණපරිඤ්ඤාසු පතිට්ඨිතස්ස උපරි සහ මග්ගඵලෙන පහානපරිඤ්ඤං දස්සෙතුං, ‘‘යතො ඛො තෙ, බාහියා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යතොති යදා, යස්මා වා. තෙති තව. තතොති තදා, තස්මා වා. තෙනාති තෙන දිට්ඨාදිනා, දිට්ඨාදිපටිබද්ධෙන රාගාදිනා වා. ඉදං වුත්තං හොති – බාහිය, තව යස්මිං කාලෙ යෙන වා කාරණෙන දිට්ඨාදීසු මයා වුත්තවිධිං පටිපජ්ජන්තස්ස අවිපරීතසභාවාවබොධෙන දිට්ඨාදිමත්තං භවිස්සති, තස්මිං කාලෙ තෙන වා කාරණෙන දිට්ඨාදිපටිබද්ධෙන රාගාදිනා සහ න භවිස්සසි, රත්තො වා දුට්ඨො වා මූළ්හො වා න භවිස්සසි, පහීනරාගාදිකත්තා තෙන වා දිට්ඨාදිනා සහ පටිබද්ධො න භවිස්සසීති. තතො ත්වං, බාහිය, න තත්ථාති යදා යස්මා වා ත්වං තෙන රාගෙන වා රත්තො දොසෙන වා දුට්ඨො මොහෙන වා මූළ්හො න භවිස්සසි, තදා තස්මා වා ත්වං තත්ථ දිට්ඨාදිකෙ න භවිස්සසි, තස්මිං දිට්ඨෙ වා සුතමුතවිඤ්ඤාතෙ වා ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති තණ්හාමානදිට්ඨීහි අල්ලීනො පතිට්ඨිතො න භවිස්සසි. එත්තාවතා පහානපරිඤ්ඤං මත්ථකං පාපෙත්වා ඛීණාසවභූමි දස්සිතා.

තතො ත්වං, බාහිය, නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙනාති යදා ත්වං, බාහිය, තෙන රාගාදිනා තත්ථ දිට්ඨාදීසු පටිබද්ධො න භවිස්සසි, තදා ත්වං නෙව ඉධලොකෙ න පරලොකෙ න උභයත්ථාපි. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති කිලෙසදුක්ඛස්ස ච වට්ටදුක්ඛස්ස ච අයමෙව හි අන්තො අයං පරිවටුමභාවොති අයමෙව හි එත්ථ අත්ථො. යෙ පන ‘‘උභයමන්තරෙනා’’ති පදං ගහෙත්වා අන්තරාභවං නාම ඉච්ඡන්ති, තෙසං තං මිච්ඡා. අන්තරාභවස්ස හි භාවො අභිධම්මෙ පටික්ඛිත්තොයෙව. අන්තරෙනාති වචනං පන විකප්පන්තරදීපනං, තස්මා අයමෙත්ථ අත්ථො – ‘‘නෙව ඉධ න හුරං, අපරො විකප්පො න උභය’’න්ති.

අථ වා අන්තරෙනාති වචනං පන විකප්පන්තරාභාවදීපනං. තස්සත්ථො – ‘‘නෙව ඉධ න හුරං, උභයමන්තරෙ පන න අඤ්ඤට්ඨානං අත්ථී’’ති. යෙපි ච ‘‘අන්තරාපරිනිබ්බායී සම්භවෙසී’’ති ච ඉමෙසං සුත්තපදානං අත්ථං අයොනිසො ගහෙත්වා ‘‘අත්ථියෙව අන්තරාභවො’’ති වදන්ති, තෙපි යස්මා අවිහාදීසු තත්ථ තත්ථ ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනවසෙසකිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායතීති අන්තරාපරිනිබ්බායී, න අන්තරාභවභූතොති පුරිමස්ස සුත්තපදස්ස අත්ථො. පච්ඡිමස්ස ච යෙ භූතා එව, න භවිස්සන්ති, තෙ ඛීණාසවා පුරිමපදෙ භූතාති වුත්තා. තබ්බිරුද්ධතාය සම්භවමෙසන්තීති සම්භවෙසිනො, අප්පහීනභවසංයොජනත්තා සෙඛා පුථුජ්ජනා ච. චතූසු වා යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජසත්තා යාව අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම, අණ්ඩකොසතො වත්ථිකොසතො ච බහි නික්ඛන්තා භූතා නාම. සංසෙදජා ඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසී නාම, දුතියචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසිනො, තතො පරං භූතාති අත්ථො. තස්මා නත්ථීති පටික්ඛිපිතබ්බා. සති හි උජුකෙ පාළිඅනුගතෙ අත්ථෙ කිං අනිද්ධාරිතසාමත්ථියෙන අන්තරාභවෙන පරිකප්පිතෙන පයොජනන්ති.

යෙ පන ‘‘සන්තානවසෙන පවත්තමානානං ධම්මානං අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙසු පාතුභාවො දිට්ඨො, යථා තං වීහිආදිඅවිඤ්ඤාණකසන්තානෙ, එවං සවිඤ්ඤාණකසන්තානෙපි අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙසු පාතුභාවෙන භවිතබ්බං. අයඤ්ච නයො සති අන්තරාභවෙ යුජ්ජති, න අඤ්ඤථා’’ති යුත්තිං වදන්ති. තෙන හි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස චිත්තානුගතිකං කායං අධිට්ඨහන්තස්ස ඛණෙන බ්‍රහ්මලොකතො ඉධූපසඞ්කමනෙ ඉතො වා බ්‍රහ්මලොකගමනෙ යුත්ති වත්තබ්බා. යදි සබ්බත්ථෙව අවිච්ඡින්නදෙසෙ ධම්මානං පවත්ති ඉච්ඡිතා, යදිපි සියා ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධිවිසයො අචින්තෙය්‍යොති. තං ඉධාපි සමානං ‘‘කම්මවිපාකො අචින්තෙය්‍යො’’ති වචනතො. තස්මා තං තෙසං මතිමත්තමෙව. අචින්තෙය්‍යසභාවා හි සභාවධම්මා, තෙ කත්ථචි පච්චයවසෙන විච්ඡින්නදෙසෙ පාතුභවන්ති, කත්ථචි අවිච්ඡින්නදෙසෙ. තථා හි මුඛඝොසාදීහි පච්චයෙහි අඤ්ඤස්මිං දෙසෙ ආදාසපබ්බතප්පදෙසාදිකෙ පටිබිම්බපටිඝොසාදිකං පච්චයුප්පන්නං නිබ්බත්තමානං දිස්සති, තස්මා න සබ්බං සබ්බත්ථ උපනෙතබ්බන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පටිබිම්බස්ස උදාහරණභාවසාධනාදිකො අන්තරාභවකථාවිචාරො කථාවත්ථුපකරණස්ස (කථා. 505; කථා. අට්ඨ. 505) ටීකායං ගහෙතබ්බො.

අපරෙ පන ‘‘ඉධාති කාමභවො, හුරන්ති අරූපභවො, උභයමන්තරෙනාති රූපභවො වුත්තො’’ති. අඤ්ඤෙ ‘‘ඉධාති අජ්ඣත්තිකායතනානි, හුරන්ති බාහිරායතනානි, උභයමන්තරෙනාති චිත්තචෙතසිකා’’ති. ‘‘ඉධාති වා පච්චයධම්මා, හුරන්ති පච්චයුප්පන්නධම්මා, උභයමන්තරෙනාති පණ්ණත්තිධම්මා වුත්තා’’ති වදන්ති. තං සබ්බං අට්ඨකථාසු නත්ථි. එවං තාව ‘‘දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සතී’’තිආදිනා දිට්ඨාදිවසෙන චතුධා තෙභූමකධම්මා සඞ්ගහෙතබ්බා. තත්ථ සුභසුඛනිච්චඅත්තග්ගාහපරිවජ්ජනමුඛෙන අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තානුපස්සනා දස්සිතාති හෙට්ඨිමාහි විසුද්ධීහි සද්ධිං සඞ්ඛෙපෙනෙව විපස්සනා කථිතා. ‘‘තතො ත්වං, බාහිය, න තෙනා’’ති ඉමිනා රාගාදීනං සමුච්ඡෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා මග්ගො. ‘‘තතො ත්වං, බාහිය, න තත්ථා’’ති ඉමිනා ඵලං. ‘‘නෙවිධා’’තිආදිනා අනුපාදිසෙසා පරිනිබ්බානධාතු කථිතාති දට්ඨබ්බං. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො බාහියස්ස…පෙ… ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චී’’ති.

ඉමාය සංඛිත්තපදාය දෙසනාය තාවදෙවාති තස්මිංයෙව ඛණෙ, න කාලන්තරෙ. අනුපාදායාති අග්ගහෙත්වා. ආසවෙහීති ආභවග්ගං ආගොත්‍රභුං සවනතො පවත්තනතො චිරපාරිවාසියට්ඨෙන මදිරාදිආසවසදිසතාය ච ‘‘ආසවා’’ති ලද්ධනාමෙහි කාමරාගාදීහි. විමුච්චීති සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තියා ච විමුච්චි නිස්සජ්ජි. සො හි සත්ථු ධම්මං සුණන්තො එව සීලානි සොධෙත්වා යථාලද්ධං චිත්තසමාධිං නිස්සාය විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා ඛිප්පාභිඤ්ඤතාය තාවදෙව සබ්බාසවෙ ඛෙපෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සො සංසාරසොතං ඡින්දිත්වා කතවට්ටපරියන්තො අන්තිමදෙහධරො හුත්වා එකූනවීසතියා පච්චවෙක්ඛණාසු පවත්තාසු ධම්මතාය චොදියමානො භගවන්තං පබ්බජ්ජං යාචි. ‘‘පරිපුණ්ණං තෙ පත්තචීවර’’න්ති පුට්ඨො ‘‘න පරිපුණ්ණ’’න්ති ආහ. අථ නං සත්ථා ‘‘තෙන හි පත්තචීවරං පරියෙසා’’ති වත්වා පක්කාමි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො භගවා…පෙ… පක්කාමී’’ති.

සො කිර කස්සපදසබලස්ස සාසනෙ වීසවස්සසහස්සානි සමණධම්මං කරොන්තො ‘‘භික්ඛුනා නාම අත්තනා පච්චයෙ ලභිත්වා යථාදානං කරොන්තෙන අත්තනාව පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති එකස්ස භික්ඛුස්සපි පත්තෙන වා චීවරෙන වා සඞ්ගහං නාකාසි, තෙනස්ස එහිභික්ඛුඋපසම්පදාය උපනිස්සයො නාහොසි. කෙචි පනාහු – ‘‘සො කිර බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ චොරො හුත්වා ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වා අරඤ්ඤෙ චොරිකං කරොන්තො එකං පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා පත්තචීවරලොභෙන තං උසුනා විජ්ඣිත්වා පත්තචීවරං ගණ්හි, තෙනස්ස ඉද්ධිමයපත්තචීවරං න උප්පජ්ජිස්සතීති, සත්ථා තං ඤත්වා එහිභික්ඛුභාවෙන පබ්බජ්ජං න අදාසී’’ති. තම්පි පත්තචීවරපරියෙසනං චරමානං එකා ධෙනු වෙගෙන ආපතන්තී පහරිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අථ ඛො අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො බාහියං දාරුචීරියං ගාවී තරුණවච්ඡා අධිපතිත්වා ජීවිතා වොරොපෙසී’’ති.

තත්ථ අචිරපක්කන්තස්සාති න චිරං පක්කන්තස්ස භගවතො. ගාවී තරුණවච්ඡාති එකා යක්ඛිනී තරුණවච්ඡධෙනුරූපා. අධිපතිත්වාති අභිභවිත්වා මද්දිත්වා. ජීවිතා වොරොපෙසීති පුරිමස්මිං අත්තභාවෙ ලද්ධාඝාතතාය දිට්ඨමත්තෙනෙව වෙරිචිත්තං උප්පාදෙත්වා සිඞ්ගෙන පහරිත්වා ජීවිතා වොරොපෙසි.

සත්ථා පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො සම්බහුලෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං නගරතො නික්ඛමන්තො බාහියස්ස සරීරං සඞ්කාරට්ඨානෙ පතිතං දිස්වා භික්ඛූ ආණාපෙසි – ‘‘භික්ඛවෙ, එකස්මිං ඝරද්වාරෙ ඨත්වා මඤ්චකං ආහරාපෙත්වා ඉදං සරීරං නගරතො නීහරිත්වා ඣාපෙත්වා ථූපං කරොථා’’ති, භික්ඛූ තථා අකංසු. කත්වා ච පන විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනා කතකිච්චං ආරොචෙත්වා තස්ස අභිසම්පරායං පුච්ඡිංසු. අථ නෙසං භගවා තස්ස පරිනිබ්බුතභාවං ආචික්ඛි. භික්ඛූ ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, ‘බාහියො දාරුචීරියො අරහත්තං පත්තො’ති වදථ, කදා සො අරහත්තං පත්තො’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘මම ධම්මං සුතකාලෙ’’ති ච වුත්තෙ ‘‘කදා පනස්ස තුම්හෙහි ධම්මො කථිතො’’ති? ‘‘පිණ්ඩාය චරන්තෙන අජ්ජෙව අන්තරවීථියං ඨත්වා’’ති. ‘‘අප්පමත්තකො සො, භන්තෙ, තුම්හෙහි අන්තරවීථියං ඨත්වා කථිතධම්මො, කථං සො තාවතකෙන විසෙසං නිබ්බත්තෙසී’’ති? ‘‘කිං, භික්ඛවෙ, මම ධම්මං ‘අප්පං වා බහුං වා’ති පමිණථ, අනෙකානි ගාථාසහස්සානිපි අනත්ථසංහිතානි න සෙය්‍යො, අත්ථනිස්සිතං පන එකම්පි ගාථාපදං සෙය්‍යො’’ති දස්සෙන්තො –

‘‘සහස්සමපි චෙ ගාථා, අනත්ථපදසඤ්හිතා;

එකං ගාථාපදං සෙය්‍යො, යං සුත්වා උපසම්මතී’’ති. (ධ. ප. 101) –

ධම්මපදෙ ඉමං ගාථං වත්වා ‘‘න කෙවලං සො පරිනිබ්බානමත්තෙන, අථ ඛො මම සාවකානං භික්ඛූනං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගභාවෙනපි පූජාරහො’’ති දස්සෙන්තො ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං, යදිදං බාහියො දාරුචීරියො’’ති (අ. නි. 1.216) තං ආයස්මන්තං එතදග්ගෙ ඨපෙසි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අථ ඛො භගවා සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා…පෙ… පරිනිබ්බුතො, භික්ඛවෙ, බාහියො දාරුචීරියො’’ති.

තත්ථ පච්ඡාභත්තන්ති භත්තකිච්චතො පච්ඡා. පිණ්ඩපාතපටික්කන්තොති පිණ්ඩපාතපරියෙසනතො පටිනිවත්තො. පදද්වයෙනාපි කතභත්තකිච්චොති වුත්තං හොති. නීහරිත්වාති නගරතො බහි නෙත්වා. ඣාපෙථාති දහථ. ථූපඤ්චස්ස කරොථාති අස්ස බාහියස්ස සරීරධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියඤ්ච කරොථ. තත්ථ කාරණමාහ – ‘‘සබ්‍රහ්මචාරී වො, භික්ඛවෙ, කාලකතො’’ති. තස්සත්ථො – යං තුම්හෙ සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මං අධිසීලාදිපටිපත්තිධම්මං සන්දිට්ඨං චරථ, තං සො තුම්හෙහි සමානං බ්‍රහ්මං අචරීති සබ්‍රහ්මචාරී මරණකාලස්ස පත්තියාව කාලකතො, තස්මා තං මඤ්චකෙන නීහරිත්වා ඣාපෙථ, ථූපඤ්චස්ස කරොථාති.

තස්ස කා ගතීති පඤ්චසු ගතීසු තස්ස කතමා ගති උපපත්ති භවභූතා, ගතීති නිප්ඵත්ති, අරියො පුථුජ්ජනො වාති කා නිට්ඨාති අත්ථො. අභිසම්පරායොති පෙච්ච භවුප්පත්ති භවනිරොධො වා. කිඤ්චාපි තස්ස ථූපකරණාණත්තියාව පරිනිබ්බුතභාවො අත්ථතො පකාසිතො හොති, යෙ පන භික්ඛූ තත්තකෙන න ජානිංසු, තෙ ‘‘තස්ස කා ගතී’’ති පුච්ඡිංසු. පාකටතරං වා කාරාපෙතුකාමා තථා භගවන්තං පුච්ඡිංසු.

පණ්ඩිතොති අග්ගමග්ගපඤ්ඤාය අධිගතත්තා පණ්ඩෙන ඉතො ගතො පවත්තොති පණ්ඩිතො. පච්චපාදීති පටිපජ්ජි. ධම්මස්සාති ලොකුත්තරධම්මස්ස. අනුධම්මන්ති සීලවිසුද්ධිආදිපටිපදාධම්මං. අථ වා ධම්මස්සාති නිබ්බානධම්මස්ස. අනුධම්මන්ති අරියමග්ගඵලධම්මං. න ච මං ධම්මාධිකරණන්ති ධම්මදෙසනාහෙතු න ච මං විහෙසෙසි යථානුසිට්ඨං පටිපන්නත්තා. යො හි සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා කම්මට්ඨානං වා ගහෙත්වා යථානුසිට්ඨං න පටිපජ්ජති, සො සත්ථාරං විහෙසෙති නාම. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං, ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ’’ති (මහාව. 9; ම. නි. 1.283; 2.339). අථ වා න ච මං ධම්මාධිකරණන්ති න ච ඉමං ධම්මාධිකරණං. ඉදං වුත්තං හොති – වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යානහෙතුභූතං ඉමං මම සාසනධම්මං සුප්පටිපන්නත්තා න විහෙසෙති. දුප්පටිපන්නො හි සාසනං භින්දන්තො සත්ථු ධම්මසරීරෙ පහාරං දෙති නාම. අයං පන සම්මාපටිපත්තිං මත්ථකං පාපෙත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. තෙන වුත්තං – ‘‘පරිනිබ්බුතො, භික්ඛවෙ, බාහියො දාරුචීරියො’’ති.

එතමත්ථං විදිත්වාති එතං ථෙරස්ස බාහියස්ස අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතභාවං, තථා පරිනිබ්බුතානඤ්ච ඛීණාසවානං ගතියා පචුරජනෙහි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යභාවං සබ්බාකාරතො විදිත්වා. ඉමං උදානන්ති ඉමං අප්පතිට්ඨිතපරිනිබ්බානානුභාවදීපකං උදානං උදානෙසි.

තත්ථ යත්ථාති යස්මිං නිබ්බානෙ ආපො ච න ගාධති, පථවී ච තෙජො ච වායො ච න ගාධති, න පතිට්ඨාති. කස්මා? නිබ්බානස්ස අසඞ්ඛතසභාවත්තා. න හි තත්ථ සඞ්ඛතධම්මානං ලෙසොපි සම්භවති. සුක්කාති සුක්කවණ්ණතාය සුක්කාති ලද්ධනාමා ගහනක්ඛත්තතාරකා. න ජොතන්තීති න භාසන්ති. ආදිච්චො නප්පකාසතීති තීසු දීපෙසු එකස්මිං ඛණෙ ආලොකඵරණසමත්ථො ආදිච්චොපි ආභාවසෙන න දිබ්බති. න තත්ථ චන්දිමා භාතීති සතිපි භාසුරභාවෙ කන්තසීතලකිරණො චන්දොපි තස්මිං නිබ්බානෙ අභාවතො එව අත්තනො ජුණ්හාවිභාසනෙන න විරොචති. යදි තත්ථ චන්දිමසූරියාදයො නත්ථි, ලොකන්තරො විය නිච්චන්ධකාරමෙව තං භවෙය්‍යාති ආසඞ්කං සන්ධායාහ ‘‘තමො තත්ථ න විජ්ජතී’’ති. සති හි රූපාභාවෙ තමො නාම න සියා.

යදා ච අත්තනා වෙදි, මුනි මොනෙන බ්‍රාහ්මණොති චතුසච්චමුනනතො මොනන්ති ලද්ධනාමෙන මග්ගඤාණෙන කායමොනෙය්‍යාදීහි ච සමන්නාගතත්තා ‘‘මුනී’’ති ලද්ධනාමො අරියසාවකබ්‍රාහ්මණො තෙනෙව මොනසඞ්ඛාතෙන පටිවෙධඤාණෙන යදා යස්මිං කාලෙ අග්ගමග්ගක්ඛණෙ අත්තනා සයමෙව අනුස්සවාදිකෙ පහාය අත්තපච්චක්ඛං කත්වා නිබ්බානං වෙදි පටිවිජ්ඣි. ‘‘අවෙදී’’තිපි පාඨො, අඤ්ඤාසීති අත්ථො. අථ රූපා අරූපා ච, සුඛදුක්ඛා පමුච්චතීති අථාති තස්ස නිබ්බානස්ස ජානනතො පච්ඡා. රූපාති රූපධම්මා, තෙන පඤ්චවොකාරභවො එකවොකාරභවො ච ගහිතො හොති. අරූපාති අරූපධම්මා, තෙන රූපෙනාමිස්සීකතො අරූපභවො ගහිතො හොති. සො ‘‘චතුවොකාරභවො’’තිපි වුච්චති. සුඛදුක්ඛාති සබ්බත්ථ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛතොපි වට්ටතො. අථ වා රූපාති රූපලොකපටිසන්ධිතො. අරූපාති අරූපලොකපටිසන්ධිතො. සුඛදුක්ඛාති කාමාවචරපටිසන්ධිතො. කාමභවො හි බ්‍යාමිස්සසුඛදුක්ඛො. එවමෙතස්මා සකලතොපි වට්ටතො අච්චන්තමෙව මුච්චතීති ගාථාද්වයෙනපි භගවා ‘‘මය්හං පුත්තස්ස බාහියස්ස එවරූපා නිබ්බානගතී’’ති දස්සෙති.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතා ච බොධිවග්ගවණ්ණනා.